Kompetencje w czasach sztucznej inteligencji. Jak szkoła powinna przygotować uczniów do korzystania z AI?

Jak przygotować szkołę na rzeczywistość, w której sztuczna inteligencja staje się codziennym narzędziem uczniów? Wyniki najnowszego badania Bilans Kapitału Ludzkiego pokazują, że AI już dziś jest powszechnie wykorzystywana przez studentów, co stawia przed szkołami nowe wyzwania związane z przygotowaniem uczniów do świadomego i odpowiedzialnego korzystania z tej technologii. O tym, jakie kompetencje są potrzebne w czasach rozwoju sztucznej inteligencji, mówiła dr hab. Magdalena Jelonek, prof. UEK z Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie podczas szkolenia dla dyrektorów szkół ponadpodstawowych Szkoły ponadpodstawowe a „Małopolski system wspierania transformacji cyfrowej szkół”. Wydarzenie odbyło się w dniach 3–4 września w Krakowie.

AI już jest częścią edukacyjnej rzeczywistości

Rozwój dużych modeli językowych (LLM) zdecydowanie zmienił skalę i sposób wykorzystywania sztucznej inteligencji. Wyniki badania studentów realizowanego w ramach Bilansu Kapitału Ludzkiego pokazują, że AI jest już powszechnym narzędziem, a studenci korzystają z niej zarówno prywatnie, jak i do realizacji zadań na uczelni czy w celach zawodowych. Oznacza to, że szkoła nie może traktować AI jako technologii przyszłości. Jednym z jej najważniejszych zadań staje się przygotowanie uczniów do korzystania z niej w sposób świadomy, krytyczny i odpowiedzialny.

Więcej niż umiejętność obsługi narzędzia

W podejściu do AI powinniśmy dążyć do sytuacji, w której uczeń sam potrafi zdecydować, kiedy AI pomaga rozwiązać problem a kiedy może zaszkodzić i jak zweryfikować jej wynik. Tak rozumiane korzystanie z AI wymaga czegoś więcej niż umiejętności obsługi konkretnego narzędzia. Potrzebne są wiedza, kompetencje i odpowiednie postawy, czyli AI Literacy.

Obejmuje ona m.in. krytyczne myślenie, kreatywność, współpracę, rozwiązywanie problemów, komunikację i świadomość siebie oraz innych. Ważne są również postawy: refleksyjność, odpowiedzialność, ciekawość, innowacyjność, elastyczność i empatia. Uczeń powinien nie tylko wiedzieć jak wykorzystać AI, ale również umieć ocenić jej przydatność i ograniczenia, dobrać odpowiednie rozwiązanie do konkretnego zadania oraz krytycznie ocenić rezultat.

Najważniejsze: zatrzymać się i sprawdzić

Jednym z wyzwań związanych z wykorzystaniem LLM-ów jest to, że generowane przez nie odpowiedzi mogą być spójne i przekonujące, nawet jeśli zawierają błędy. To może ograniczać potrzebę ich dodatkowej analizy. Dlatego szkoła powinna tworzyć sytuacje, które skłaniają uczniów do refleksji. Pomocne może być wymaganie uzasadnienia odpowiedzi, wskazania źródeł, porównania informacji, znalezienia kontrprzykładów czy zastanowienia się jakie dane mogłyby podważyć dany wniosek. Chodzi o to, aby korzystanie z AI nie zastępowało samodzielnego myślenia, lecz je wspierało.

Nie osobna lekcja o AI, ale AI w codziennej nauce

Kompetencji związanych z korzystaniem z AI nie da się nauczyć wyłącznie podczas osobnych zajęć poświęconych sztucznej inteligencji. Uczniowie muszą mieć możliwość wielokrotnego podejmowania decyzji, kiedy, jak i po co korzystać z LLM w rzeczywistych sytuacjach edukacyjnych. Dlatego ważną rolę mogą odegrać odpowiednio skonstruowane zasady korzystania z AI. Nie powinny one ograniczać się do wskazywania czego uczniowi nie wolno, ale również pokazywać jak dobrze i odpowiedzialnie korzystać z technologii. Przykładowo, zamiast całkowitego zakazu wykorzystania AI przy pracy można wymagać, aby uczeń poinformował, w jaki sposób wykorzystał narzędzie, zweryfikował uzyskane informacje oraz wskazał elementy pracy będące rezultatem jego własnego rozumowania.

Regulamin jako narzędzie rozwijania kompetencji

Zasady korzystania z AI mogą być czymś więcej niż dokumentem regulującym zachowanie uczniów. Mogą stać się narzędziem rozwijania konkretnych kompetencji, wiedzy i postaw. Tworząc reguły, warto więc zastanowić się nie tylko nad tym, czego uczniowi nie wolno, ale także jakiego zachowania od niego oczekujemy i czego dzięki temu ma się nauczyć. Każda zasada może rozwijać określoną kompetencję AI Literacy, łącząc regulowanie korzystania z AI z codzienną pracą nad kompetencjami uczniów.

Od zasady do codziennego zachowania

Samo przyjęcie zasad nie gwarantuje jednak zmiany zachowania. Aby reguły stały się częścią kultury szkoły, uczeń powinien rozumieć dlaczego dana zasada istnieje, umieć zastosować ją w konkretnej sytuacji i mieć możliwość wielokrotnego ćwiczenia właściwego zachowania. Ważne jest również obserwowanie dobrych przykładów – także ze strony nauczycieli.

Celem szkoły nie powinno być więc samo ograniczanie dostępu do sztucznej inteligencji, lecz przygotowanie uczniów do podejmowania świadomych decyzji dotyczących tego kiedy i jak z niej korzystać. Dlatego w edukacji warto kłaść nacisk nie tylko umiejętności techniczne, ale przede wszystkim krytyczne myślenie, refleksja i odpowiedzialność.