Efektywne wykorzystanie generatywnej sztucznej inteligencji w edukacji – raport OECD Digital Education Outlook 2026

Wprowadzenie

Generatywna sztuczna inteligencja (GenAI) w bardzo krótkim czasie stała się jednym z najbardziej wpływowych zjawisk technologicznych oddziałujących na edukację. Momentem przełomowym było upowszechnienie chatbotów opartych na dużych modelach językowych, które sprawiło, że sztuczna inteligencja przestała być narzędziem „instytucjonalnym”, a stała się powszechnie dostępna dla uczniów i studentów. W przeciwieństwie do wcześniejszych systemów AI wykorzystywanych w edukacji, GenAI jest dziś używana poza szkołą i uczelnią, często bez formalnej zgody lub kontroli nauczycieli. OECD w raporcie Digital Education Outlook 2026 wskazuje, że ta zmiana niesie zarówno istotne szanse rozwojowe, jak i nowe, złożone wyzwania dla systemów edukacji.

Czym jest GenAI?

GenAI to podzbiór AI skoncentrowany na tworzeniu nowych treści – tekstów, obrazów, dźwięku, kodu czy streszczeń – w odpowiedzi na polecenia użytkownika. W odróżnieniu od klasycznych systemów sztucznej inteligencji, które głównie klasyfikują, przewidują lub rekomendują, GenAI generuje nowe artefakty na podstawie wzorców wyuczonych z ogromnych zbiorów danych. Jej kluczową cechą jest ogólność zastosowań i zdolność prowadzenia dialogu, co sprawia wrażenie „rozumienia” użytkownika. Jednocześnie OECD podkreśla, że systemy te działają probabilistycznie, mogą generować błędne lub zmyślone informacje, odtwarzają dominujące perspektywy kulturowe obecne w danych treningowych i nie posiadają rzeczywistego rozumienia treści. Z tego względu ich wykorzystanie w edukacji wymaga szczególnej ostrożności i krytycznej oceny.

Skala wykorzystania GenAI w edukacji

Raport OECD pokazuje, że adopcja GenAI w społeczeństwach krajów OECD przebiega niezwykle dynamicznie, zwłaszcza wśród młodszych pokoleń. W edukacji wczesnoszkolnej narzędzia te są wykorzystywane jeszcze stosunkowo rzadko, natomiast w szkołach ponadpodstawowych i szkolnictwie wyższym stają się zjawiskiem masowym. W wielu krajach większość uczniów i studentów deklaruje regularne korzystanie z chatbotów AI, a tempo wzrostu liczby użytkowników wskazuje, że GenAI w krótkim czasie przeszła drogę od nowinki technologicznej do codziennego narzędzia pracy intelektualnej. OECD zwraca przy tym uwagę na ryzyko pogłębiania nierówności cyfrowych, ponieważ intensywniejsze wykorzystanie GenAI koncentruje się w krajach i regionach o wysokim poziomie dostępu do technologii.

Do czego uczniowie i studenci wykorzystują GenAI?

Analizy przytoczone w raporcie wskazują, że uczniowie i studenci używają GenAI przede wszystkim z powodów pragmatycznych. Narzędzia te służą do wyszukiwania informacji, wyjaśniania pojęć, streszczania materiałów, redagowania tekstów, generowania pomysłów czy przygotowywania prezentacji. Coraz częściej pojawia się również wykorzystanie GenAI do generowania kompletnych rozwiązań zadań. OECD podkreśla, że dominującą motywacją jest oszczędność czasu i wygoda, a niekoniecznie chęć głębokiego zrozumienia materiału. Takie wzorce użycia mogą prowadzić do poprawy jakości produktów końcowych, lecz nie zawsze wspierają proces uczenia się, dla którego zadania edukacyjne zostały zaprojektowane.

Poznawcze „odciążenie” – ryzyko dla procesu uczenia się

Jednym z kluczowych wniosków płynących z raportu OECD jest to, że skuteczne wykonanie zadania z pomocą GenAI nie oznacza automatycznie nabycia wiedzy i umiejętności. Badania eksperymentalne pokazują, że uczniowie korzystający z ogólnych chatbotów uzyskują lepsze wyniki podczas ćwiczeń, ale w testach sprawdzających samodzielną wiedzę ich przewaga zanika, a czasem pojawiają się wyniki gorsze niż u osób uczących się bez pomocy sztucznej inteligencji. Zjawisko to tłumaczy się tzw. offloadingiem poznawczym, czyli przenoszeniem wysiłku intelektualnego na system, oraz pomijaniem etapów metapoznawczych, takich jak analiza problemu, ocena poprawności rozwiązania czy refleksja nad własnym rozumowaniem. W efekcie GenAI może wspierać wykonanie zadania, ale jednocześnie osłabiać trwałe uczenie się.

Kiedy GenAI może poprawiać efekty uczenia się?

Raport OECD wyraźnie zaznacza, że GenAI nie musi działać na niekorzyść edukacji. Pozytywne efekty są możliwe wtedy, gdy narzędzia te są wykorzystywane z jasno określonym celem pedagogicznym lub projektowane jako rozwiązania stricte edukacyjne. Wyspecjalizowane narzędzia GenAI różnią się od modeli ogólnego przeznaczenia tym, że nie podają gotowych odpowiedzi, lecz prowadzą ucznia przez proces myślenia, zadają pytania, dostosowują poziom trudności i wspierają refleksję. Badania cytowane przez OECD pokazują, że takie systemy – działające w oparciu o zasady dydaktyki i psychologii uczenia się – mogą prowadzić do realnych przyrostów wiedzy, a nawet przewyższać efektywność tradycyjnego nauczania w klasie.

Pedagogiczne wykorzystanie narzędzi ogólnego przeznaczenia

OECD podkreśla również, że nawet ogólne narzędzia GenAI mogą wspierać uczenie się, jeśli zostaną osadzone w przemyślanych scenariuszach dydaktycznych. Dotyczy to sytuacji, w których uczniowie otrzymują instrukcje dotyczące sposobu korzystania z AI, pracują zespołowo, wykorzystują GenAI do generowania inspiracji lub kontrargumentów, a finalny produkt tworzą samodzielnie. W takich warunkach GenAI nie zastępuje myślenia, lecz staje się narzędziem stymulującym refleksję, dyskusję i krytyczną ocenę informacji. Szczególnie istotne jest tu przesunięcie akcentu z produkcji treści na ich analizę i ocenę jakości.

GenAI jako wsparcie dla nauczycieli

Z perspektywy nauczycieli GenAI jest najczęściej wykorzystywana do zadań przygotowawczych i organizacyjnych, takich jak planowanie lekcji, tworzenie materiałów dydaktycznych czy streszczanie treści. Badania OECD pokazują, że takie zastosowania mogą znacząco skracać czas pracy bez obniżania jakości jej efektów. Jednocześnie raport ostrzega przed ryzykiem nadmiernego polegania na GenAI, które może ograniczać rozwój zawodowy nauczycieli i osłabiać ich autonomię. Edukacja opiera się na relacjach i zaufaniu, dlatego OECD rekomenduje podejście hybrydowe, w którym GenAI wspiera nauczyciela, ale nie przejmuje odpowiedzialności za decyzje dydaktyczne.

Informacja zwrotna generowana przez GenAI

Szczególnie obiecującym obszarem zastosowań GenAI jest generowanie informacji zwrotnej dla uczniów. Systemy generatywne potrafią tworzyć szybki, spersonalizowany feedback, który pod względem jakości bywa porównywalny z informacją zwrotną udzielaną przez nauczycieli. Jednocześnie badania wskazują, że uczniowie nadal postrzegają feedback od człowieka jako bardziej wiarygodny i motywujący. OECD podkreśla więc, że najlepszym rozwiązaniem jest wykorzystanie GenAI jako narzędzia wspomagającego, które przygotowuje wstępne sugestie, a nauczyciel dokonuje ich weryfikacji i bierze za nie odpowiedzialność.

GenAI na poziomie instytucji i systemów edukacji

Raport zwraca uwagę, że potencjał GenAI wykracza poza szkolną klasę. Narzędzia te mogą wspierać funkcjonowanie instytucji edukacyjnych poprzez automatyzację procesów administracyjnych, projektowanie programów kształcenia, ułatwianie uznawalności kursów, tworzenie zadań testowych czy prowadzenie badań edukacyjnych. Choć te zastosowania nie zawsze przekładają się bezpośrednio na wyniki uczniów, mogą zwiększać sprawność systemów edukacji i tworzyć lepsze warunki do podejmowania decyzji opartych na danych.

Podsumowanie

OECD Digital Education Outlook 2026 pokazuje, że GenAI jest technologią głęboko zmieniającą edukację, ponieważ przenosi potężne narzędzia służące nauczaniu poza formalne struktury edukacyjne i oddaje je w ręce uczniów. Nie da się traktować sztucznej inteligencji wyłącznie jako kolejnej technologii dydaktycznej, ani jako zagrożenia, które można wyeliminować zakazami. Kluczowe staje się przemyślane projektowanie nauczania, rozwijanie kompetencji w zakresie wykorzystania AI (ang. AI literacy) oraz świadome integrowanie GenAI z wiedzą pedagogiczną i profesjonalnym osądem nauczycieli. OECD jednoznacznie wskazuje, że GenAI może wspierać uczenie się i pracę nauczycieli, ale tylko wtedy, gdy jest używana intencjonalnie i odpowiedzialnie. W przeciwnym razie grozi wystąpienie sytuacji, w której edukacja zyskuje lepsze produkty końcowe, lecz traci to, co najważniejsze – trwały rozwój wiedzy, umiejętności i krytycznego myślenia.

Źródło:

oecd.org