Mając na uwadze powyższe, 13 czerwca 2012 r. przyjęto dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/17/UE zmieniającą dyrektywę Rady 89/666/EWG i dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2005/56/WE oraz 2009/101/WE w zakresie integracji rejestrów centralnych, rejestrów handlowych i rejestrów spółek (dalej: dyrektywa BRIS)¹. Warto już na wstępie zwrócić uwagę, że unijny prawodawca wykorzystuje dyrektywę jako ten akt prawny, który nie prowadzi do ujednolicenia procedur, a jedynie daje możliwość ich harmonizacji, zaś każde z państw członkowskich zachowuje w tym obszarze samodzielność².[nbsp]

Z uwagi na konieczność implementacji do prawa polskiego regulacji umożliwiających korzystanie z systemu integracji rejestrów przedsiębiorców (z ang.[nbsp]Business Registers Interconnection System[nbsp]– BRIS³) Minister Sprawiedliwości przygotował projekt ustawy o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym oraz niektórych innych ustaw (dalej: projekt UA27)⁴. Ustawa zmieniająca dotyczy wzmocnienia pewności i bezpieczeństwa obrotu, zmian koniecznych do implementacji dyrektywy BRIS, uproszczenia dokonywania tzw. wpisów ewidencyjnych do rejestru przedsiębiorców oraz zmian proceduralnych i porządkowych⁵.

Z uwagi na tematykę niniejszego artykułu zostaną przeanalizowane przede wszystkim zmiany wprowadzane z uwagi na konieczność implementacji dyrektywy BRIS.

Dotychczasowe regulacje unijne w zakresie rejestrów handlowych

Dyrektywa BRIS stanowi kolejny etap unifikacji reguł rządzących rejestrami spółek w Unii Europejskiej. Nie była to jednak nowa dyrektywa, ale akt prawny, którym dokonano zmian w następujących dyrektywach:

1. w Jedenastej Dyrektywie 89/666/EWG Rady z dnia 21 grudnia 1989 r. dotyczącej wymogów ujawniania informacji odnośnie do oddziałów utworzonych w Państwie Członkowskim przez niektóre rodzaje spółek podlegające prawu innego państwa (dalej: Jedenasta Dyrektywa)¹;
2. w dyrektywie 2005/56/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 26 października 2005 r. w sprawie transgranicznego łączenia się spółek kapitałowych (dalej: Dziesiąta Dyrektywa)²,
3. w dyrektywie 2009/101/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 16 września 2009 r. w sprawie koordynacji gwarancji, jakie są wymagane w państwach członkowskich od spółek w rozumieniu art. 48 akapit drugi Traktatu, w celu uzyskania ich równoważności, dla zapewnienia ochrony interesów zarówno wspólników, jak i osób trzecich (dalej: dyrektywa 2009/101/WE)³.

Zmiany wprowadzone w wyżej wskazanych dyrektywach mają na celu zapewnienie skuteczności transgranicznego przepływu informacji⁴. W treści Jedenastej Dyrektywy został określony wykaz dokumentów i danych szczegółowych ujawnianych przez spółki w rejestrze swojego oddziału. Celem jej implementacji było zmniejszenie różnic w zakresie ochrony wspólników i osób trzecich pomiędzy tymi spółkami, które działają w innych państwach członkowskich, otwierając oddziały, a tymi, które w innych państwach tworzą spółki zależne (spółki córki)⁵. W Dziesiątej Dyrektywie na rejestry krajów członkowskich UE został nałożony obowiązek współpracy transgranicznej. Uregulowano w niej etapy procedury łączenia spółek i wskazano, że współpraca organów rejestrowych krajów, którym podlegały łączące się spółki, jest jednym z nich⁶. Nie zostały jednak ustalone odpowiednie kanały komunikacji między rejestram⁷. Dzięki ostatniemu z aktów – dyrektywie 2009/101/WE – uzyskano dostępność w wersji papierowej lub elektronicznej dokumentów i informacji z rejestrów w każdym państwie z osobna. Państwa dobrowolnie nie podjęły żadnych kroków, aby skomunikować systemy⁸.

20 lipca 2017 r. weszła w życie nowa dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1132 w sprawie niektórych aspektów prawa spółek⁹. Ten akt prawny nie wprowadza jednak żadnej nowej jakości w dotychczasowych uregulowaniach, a jedynie uchyla akty prawne przeznaczone do kodyfikacji – w tym również wyżej wskazane dyrektywy – i zastępuje je jednolitym dokumentem. Dlatego też w dalszej części tekstu będą przywoływane przepisy dyrektywy BRIS i dyrektywy 2017/1132, jako aktualnie obowiązujące regulacje.

Zasady działania BRIS

Główne cele dyrektywy BRIS zostały określone w jej motywach jako „poprawa w zakresie transgranicznego dostępu do informacji o spółkach i ich oddziałach utworzonych w innych państwach członkowskich”¹⁰. Celem BRIS nie jest ani tworzenie scentralizowanej bazy danych z rejestrów, przechowującej merytoryczne informacje o spółkach, ani też harmonizacja krajowych rejestrów handlowych¹¹. Aby jednak poprawić przepływ informacji o spółkach, niezbędne jest zaangażowanie systemów rejestrów wszystkich państw. Muszą one umożliwić komunikację elektroniczną między rejestrami i przekazywać indywidualnym użytkownikom w UE informacje o takiej samej treści, w określonej formie i z wykorzystaniem technologii interoperacyjnych¹².

Jak wynika z art. 22 ust. 2 dyrektywy 2017/1132, na system integracji rejestrów przedsiębiorców składają się rejestry handlowe państw członkowskich (w tym polskiego Krajowego Rejestru Sądowego, dalej: KRS), europejska centralna platforma (dalej: platforma) i portal e-Sprawiedliwość (e-Justice). Platforma nie posiada osobowości prawnej, a jedynie integruje rejestry. Powinna ona zapewniać usługi stanowiące interfejs dla portalu e‑Justice, służącego jako europejski elektroniczny punkt dostępu, oraz dla opcjonalnych punktów dostępu utworzonych przez państwa członkowskie¹³.

Źródło: rozporządzenie 2015/884, s. 7.

Dzięki BRIS możliwa będzie sprawna komunikacja między rejestrem danej spółki a rejestrami jej oddziałów utworzonych w innych państwach członkowskich, polegająca na przesyłaniu i odbieraniu informacji o wszczęciu i zakończeniu wszelkich postępowań likwidacyjnych lub upadłościowych oraz o wykreśleniu spółki z rejestru, jeżeli wiąże się to z konsekwencjami prawnymi w państwie członkowskim rejestru, w którym jest wpisana spółka¹⁴.

Zmiany w polskim prawie wywołane implementacją dyrektywy BRIS

Jak wskazano w uzasadnieniu do projektu UA27, przystosowanie polskich regulacji prawnych do dyrektywy BRIS będzie się odbywać na sześciu niżej wskazanych płaszczyznach:

1. wprowadzenie obowiązku składania wszystkich wniosków do rejestru przedsiębiorców KRS z wykorzystaniem systemu teleinformatycznego,
2. stworzenie Centralnego Repozytorium Elektronicznych Wypisów Aktów Notarialnych,
3. wprowadzenie obowiązku składania sprawozdań finansowych w postaci elektronicznej,
4. udostępnienie w Internecie pełnych danych o podmiocie,
5. automatyzacja niektórych wpisów,
6. integracja KRS z systemem integracji rejestrów przedsiębiorców (BRIS)¹⁵.

Jeśli chodzi o kwestię składania wniosków przez system teleinformatyczny, kluczowym wydaje się być projektowany art. 19 ust. 2 ustawy z 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (dalej: ustawa o KRS)¹⁶. Zgodnie z jego treścią „wnioski dotyczące podmiotu podlegającego wpisowi do rejestru przedsiębiorców składa się wyłącznie za pośrednictwem systemu teleinformatycznego”. Przepis art. 19 ustawy o KRS w nowym brzmieniu zacznie jednak obowiązywać dopiero 1 marca 2020 r. (art. 50 pkt 6 projektu UA27). Co za tym idzie – również doręczanie orzeczeń i pism sądowych, składanie środków zaskarżenia czy udostępnianie akt sądowi odwoławczemu będzie się odbywało za pośrednictwem systemu teleinformatycznego, zaś akta rejestrowe podmiotów wpisanych do rejestru przedsiębiorców KRS będą prowadzone w postaci elektronicznej. Częściowo te rozwiązania już funkcjonują w polskim prawie¹⁷. Implementują one art. 16 ust. 3 dyrektywy 2017/1132, na podstawie którego państwa członkowskie UE mają zapewnić możliwość składania przez spółki wszystkich dokumentów oraz informacji, które mają zostać ujawnione (m.in. akt założycielski, statut, dokumenty księgowe, informacja o zmianie siedziby spółki; por. art. 14 dyrektywy 2017/1132) w formie elektronicznej.

Aby było możliwe składanie wszystkich dokumentów dołączonych przez strony do wniosku złożonego w postaci elektronicznej, niezbędne jest stworzenie Centralnego Repozytorium Elektronicznych Wypisów Aktów Notarialnych (dalej: Repozytorium). Zgodnie z projektowanym art. 92a § 2 ustawy z 14 lutego 1991 r. ‒ Prawo o notariacie¹⁸ notariusz umieszcza elektroniczny wypis aktu notarialnego w Repozytorium, opatrując go kwalifikowanym podpisem elektronicznym. Zgłaszając taki akt notarialny do KRS, wnioskodawca wskazuje jedynie numer dokumentu w Repozytorium (projektowany art. 19d ustawy o KRS). W formie elektronicznej ma również zostać sporządzone sprawozdanie finansowe, a następnie opatrzone kwalifikowanym podpisem elektronicznym lub podpisem potwierdzonym profilem zaufanym ePUAP. Zasad składania dokumentów finansowych danej spółki do KRS dotyczy projektowany art. 19e ustawy o KRS.

Integracja Krajowego Rejestru Sądowego z BRIS

Kluczowy dla BRIS jest projektowany art. 1 ust. 3 ustawy o KRS, zgodnie z którym polski rejestr wchodzi w skład systemu integracji rejestrów przedsiębiorców. Za utworzenie i eksploatację połączeń KRS z BRIS będzie odpowiedzialna Centralna Informacja Krajowego Rejestru Sądowego (dalej: CI KRS). Zadaniem CI KRS będzie bezpłatne udostępnianie aktualnych informacji lub informacji o wykreśleniu spółek z ograniczoną odpowiedzialnością, akcyjnych, komandytowo-akcyjnych, europejskich oraz oddziałów przedsiębiorców zagranicznych¹⁹, wydawanie dokumentów złożonych w postaci elektronicznej i kopii dokumentów złożonych w postaci papierowej, przekazywanie do właściwych rejestrów informacji o otwarciu i zakończeniu likwidacji, ogłoszeniu upadłości, zakończeniu postępowania upadłościowego i wykreśleniu wyżej wymienionych spółek oraz przekazywanie do właściwych rejestrów informacji o połączeniu transgranicznym (projektowany art. 4a ustawy o KRS).

Należy zauważyć, że zgodnie z projektowanym art. 20 ust. 1h ustawy o KRS pewne informacje (m.in. o otwarciu i zakończeniu likwidacji spółki macierzystej) będą odbierane z systemu BRIS. Sąd rejestrowy będzie otrzymywać z BRIS informacje dotyczące przedsiębiorcy zagranicznego o otwarciu i zakończeniu likwidacji, upadłości, wykreśleniu i połączeniu transgranicznym (projektowany art. 21d ustawy o KRS). Zgodnie z projektowanym art. 20 ust. 1h ustawy o KRS wpis powyższych informacji następować będzie automatycznie w KRS w języku polskim. Szczególne znaczenie ma przy tym wykreślenie, jeśli bowiem nastąpiło ono z przyczyn skutkujących wykreśleniem oddziału przedsiębiorcy, sąd wydaje postanowienie o wykreśleniu z urzędu (projektowany art. 45 ust. 5a ustawy o KRS).

Zgodnie z art. 25 dyrektywy 2017/1132, wprowadzenie BRIS i jego skomunikowanie z systemami krajów członkowskich w żaden sposób nie wpływa na pobierane w nich opłaty.

Bezpośrednia skuteczność dyrektywy BRIS

Jak wynika z treści art. 288 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej²⁰, dyrektywa wiąże każde państwo członkowskie, do którego jest kierowana, w odniesieniu do rezultatu, który ma być osiągnięty, pozostawia jednak organom krajowym swobodę wyboru formy i środków. Równie istotny jest jednak fakt, że osiągnięcie rezultatu dyrektywy musi nastąpić we wskazanym przez nią terminie²¹.

W związku z tym, że prace nad nowelizacją ustawy o KRS nadal trwają, a upłynął okres, w którym należało implementować dyrektywę do polskiego porządku prawnego, istnieje możliwość dochodzenia przez jednostki swoich uprawnień wynikających wprost z dyrektywy – staje się ona bezpośrednio skuteczna.

Podsumowanie

System integracji rejestrów przedsiębiorców stanowi narzędzie niezbędne do stworzenia warunków prawnych i podatkowych sprzyjających również polskim przedsiębiorcom, przede wszystkim tym, którzy prowadzą działalność gospodarczą w całej Europie. Z tego powodu należy to narzędzie oceniać pozytywnie. Jednakże implementacja dyrektywy BRIS ma jeszcze inne korzystne skutki. Przyspieszyła ona proces elektronizacji procedury składania wniosków do KRS oraz wymusiła na ustawodawcy konieczność dostosowania nieco anachronicznego systemu teleinformatycznego KRS do wymogów nowoczesności. Dyrektywa BRIS nie zobowiązywała jednak do zmian w wewnętrznych systemach rejestrów krajów członkowskich. Wygrała potrzeba zwiększenia pewności obrotu gospodarczego poprzez upowszechnianie dostępu do danych oraz dokumentów składanych do KRS. Stała się ona przyczyną powstania propozycji przepisów nie tylko bezpośrednio implementujących dyrektywę BRIS, ale również usprawniających pracę sądów rejestrowych czy kuratorów spółek.

Karolina Rokicka-Murszewska

asystent w Katedrze Prawa Administracyjnego WPiA UMK

radca prawny w Kancelarii Sienkiewicz i Zamroch. Radcowie prawni sp. p.

www.zakonczeniedzialalnosci.pl

[nbsp]Artykuł pochodzi z[nbsp]Biuletynu Euro Info 1 (172) 2017