Dwa i pół roku trzeba było czekać na możliwość skorzystania z nowego środka ułatwiającego dochodzenie wierzytelności na terytorium Unii Europejskiej w postaci europejskiego nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym. Tyle czasu minęło bowiem od dnia wejścia w życie do dnia rozpoczęcia stosowania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr[nbsp]655/2014 z dnia 15 maja 2014 r. ustanawiającego procedurę europejskiego nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym w celu ułatwienia transgranicznego dochodzenia wierzytelności w sprawach cywilnych i handlowych¹. Rozporządzenie to jest w pełni stosowane od 18 stycznia 2017 r.

Obecnie nie jest jeszcze możliwe zbadanie praktycznego wpływu europejskiego nakazu zabezpieczenia na proces dochodzenia wierzytelności na terytorium UE. Pierwszy oficjalny raport na ten temat pojawi się dopiero na początku 2022 r. Niemniej jednak, analizując treść zarówno rozporządzenia nr 655/2014, jak też nowo dodanych przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, można stwierdzić, że europejski nakaz zabezpieczenia na rachunku bankowym jest rozwiązaniem przełomowym, które może znaleźć szerokie zastosowanie w[nbsp]procesie odzyskiwania należności.

Jak działa europejski nakaz zabezpieczenia?

Celem europejskiego nakazu zabezpieczenia jest niedopuszczenie do sytuacji, w której spełnienie roszczenia wobec wierzyciela jest zagrożone ze względu na działania dłużnika polegające na zbywaniu, przelaniu lub wycofaniu środków znajdujących się na należącym do niego rachunku bankowym. Są to działania, wskutek których dłużnik w prosty sposób wyzbywa się środków pieniężnych na swoich rachunkach, przez co skierowanie egzekucji do tych rachunków w późniejszym czasie może okazać się bezskuteczne.

Europejski nakaz zabezpieczenia odbiera dłużnikowi taką możliwość. Powoduje on bowiem zablokowanie środków znajdujących się na rachunku bankowym do wysokości kwoty określonej w nakazie. Tak zabezpieczonymi środkami dłużnik nie może rozporządzać w żaden sposób. Możliwe jest jedynie złożenie dyspozycji wypłaty zabezpieczonych środków na rachunek wierzyciela.

Zakres zastosowania

Europejski nakaz zabezpieczenia został ustanowiony jako środek alternatywny wobec środków zabezpieczenia przewidzianych w prawie krajowym. Jest to instytucja niezależna od takich środków, co oznacza, że może być stosowana obok nich, ale nie jednocześnie z nimi, tzn. nakaz zabezpieczenia nie może być wydany wobec takich rachunków bankowych, co do których zostały już skierowane odpowiednie krajowe środki zabezpieczenia.

Uzyskanie europejskiego nakazu zabezpieczenia jest możliwe tylko w sprawach cywilnych i[nbsp]handlowych, przy czym sprawy te muszą mieć charakter transgraniczny. W świetle rozporządzenia sprawa ma taki charakter w przypadku, gdy rachunek bankowy dłużnika jest prowadzony w innym państwie członkowskim niż państwo, w którym znajduje się siedziba sądu, do którego zwrócono się z wnioskiem o wydanie nakazu zabezpieczenia, lub państwo miejsca zamieszkania wierzyciela.

Tym samym miejsce zamieszkania dłużnika nie ma wpływu na to, czy w danej sprawie można uzyskać europejski nakaz zabezpieczenia. Jest to bardzo korzystne rozwiązanie, ponieważ zdarzają się przypadki, gdy dłużnik, mimo że przebywa w tym samym państwie członkowskim co wierzyciel, to jednak ukrywa swój majątek za granicą. Wszczęcie egzekucji w innym państwie dla wierzycieli wiązało się z reguły z dużymi kosztami oraz brakiem poczucia kontroli nad procesem odzyskiwania należności. Egzekucja toczyła się według prawa innego państwa, które może się przecież znacząco różnić od rozwiązań prawnych obowiązujących w państwie wierzyciela. Dlatego też uzyskanie europejskiego nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym, dzięki przyjęciu jednolitych przepisów regulujących tę instytucję, jest zdecydowanie prostsze.

Europejskiego nakazu zabezpieczenia nie można uzyskać w sprawach o roszczenia wobec dłużnika, w związku z którymi wszczęto postępowania związane z jego niewypłacalnością (np. postępowanie upadłościowe, likwidacyjne, układowe). Rozporządzenie nie ma również zastosowania do stosunków majątkowych wynikających z małżeństwa, testamentów i[nbsp]dziedziczenia, ubezpieczeń społecznych oraz postępowania polubownego.

Rozporządzenia nie stosuje się do rachunków bankowych, które, zgodnie z prawem państwa, w którym jest prowadzony rachunek, nie podlegają zajęciu, ani też do rachunków prowadzonych w związku z działaniem instytucji finansowych zapewniających finansowanie przedsięwzięć eksportowych i inwestycyjnych lub przedsięwzięć w krajach rozwijających się oraz instytucji świadczących usługi rynku finansowego.

Nakaz zabezpieczenia uzyskany w jednym państwie członkowskim jest uznawany w innych państwach członkowskich bez potrzeby przeprowadzenia jakiejkolwiek specjalnej procedury. Nie jest potrzebne również stwierdzanie jego wykonalności w innych państwach członkowskich.

Europejski nakaz zabezpieczenia nie ma zastosowania jedynie w Wielkiej Brytanii oraz Danii, ponieważ kraje te nie przyjęły rozporządzenia nr 655/2014. Oznacza to, że z jednej strony nie można uzyskać nakazu zabezpieczenia na rachunki prowadzone w tych państwach, a z drugiej, że w tych państwach nie można w ogóle ubiegać się o wydanie takiego nakazu, niezależnie od tego, gdzie znajduje się rachunek bankowy dłużnika.

Procedura uzyskania europejskiego nakazu zabezpieczenia

Rozporządzenie przewiduje dwie sytuacje, w których można wystąpić o wydanie europejskiego nakazu zabezpieczenia. Po pierwsze, uzyskanie nakazu jest możliwe jeszcze przed wszczęciem postępowania w sprawie głównej² lub na dowolnym etapie takiego postępowania do momentu wydania orzeczenia. Drugi przypadek ma miejsce wówczas, gdy wierzyciel dysponuje już orzeczeniem, ugodą sadową lub dokumentem urzędowym przeciwko dłużnikowi (w dalszej części artykułu pojęcia te będą objęte zbiorczą nazwą: „tytuł wykonawczy”). Uzyskanie nakazu zabezpieczenia w pierwszej sytuacji jest oczywiście obwarowane większymi warunkami niż w sytuacji, gdy wierzyciel dysponuje już tytułem wykonawczym.

W przypadku gdy sprawa jeszcze nie została wszczęta, jurysdykcję do wydania nakazu ma ten sąd, który jest właściwy do rozpoznania sprawy głównej. Jedynym wyjątkiem od tej zasady jest sytuacja, gdy dłużnik występuje w charakterze konsumenta. Wówczas właściwym sądem będzie zawsze sąd miejsca zamieszkania dłużnika. Jeżeli natomiast wierzyciel dysponuje już tytułem wykonawczym, właściwym sądem jest sąd miejsca wydania orzeczenia.

Rozporządzenie przewiduje dwa warunki, które muszą być spełnione, aby sąd wydał nakaz zabezpieczenia. Pierwszy warunek ma zastosowanie wtedy, gdy wierzyciel dysponuje już tytułem wykonawczym. Rozporządzenie wymaga przedłożenia dowodów, które wykażą istnienie pilnej potrzeby zastosowania nakazu zabezpieczenia ze względu na wystąpienie realnego ryzyka, że bez zastosowania takiego środka późniejsze dochodzenie roszczenia będzie niemożliwe lub znacznie utrudnione. Drugi warunek jest warunkiem dodatkowym, który należy spełnić obok pierwszego, gdy wierzyciel nie posiada jeszcze tytułu przeciwko dłużnikowi. W takim przypadku konieczne jest przekonanie sądu, że wierzyciel może wygrać w sprawie głównej.

Wierzyciel musi więc udowodnić, że istnieje ryzyko wydania, ukrycia lub zniszczenia przez dłużnika swoich aktywów albo zbycia ich po zaniżonej wartości, w nietypowym zakresie lub wskutek nietypowego działania. Dowody przedstawione przez wierzyciela mogą odnosić się m.in. do:

• zachowania dłużnika w związku z roszczeniem wierzyciela lub w poprzednim sporze pomiędzy stronami,
• historii kredytowej dłużnika,
• charakteru posiadanych przez dłużnika aktywów i ostatnich działań dłużnika w stosunku do tych aktywów.

Przy czym należy podkreślić, że sam fakt niezapłacenia roszczenia lub posiadania przez dłużnika wielu wierzycieli nie powinien być sam w sobie uznawany za wystarczające uzasadnienie wydania nakazu zabezpieczenia³.

Wniosek o wydanie nakazu

Wniosek o wydanie nakazu zabezpieczenia składa się do sądu poprzez wypełnienie urzędowego formularza. Wzór tego formularza stanowi załącznik I rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) 2016/1823 z dnia 10 października 2016 r. ustanawiającego formularze, o których mowa w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr[nbsp]655/2014 ustanawiającym procedurę europejskiego nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym w celu ułatwienia transgranicznego dochodzenia wierzytelności w sprawach cywilnych i handlowych⁴.

We wniosku wskazuje się dane wierzyciela i dłużnika. W przypadku osób prawnych lub tzw. ułomnych osób prawnych jest wymagane podanie państwa uzyskania osobowości prawnej, utworzenia lub rejestracji takiego podmiotu oraz numeru identyfikacyjnego lub numeru rejestrowego. Jeżeli podmiot nie ma numeru rejestrowego, należy podać datę i miejsce uzyskania osobowości prawnej, utworzenia lub rejestracji. Natomiast w przypadku dłużnika będącego osobą fizyczną należy zwrócić uwagę, że rozporządzenie przewiduje wymóg podania daty urodzenia oraz numeru dowodu osobistego lub paszportu. Należy stwierdzić, że wymóg ten może już stanowić pierwszą poważną przeszkodę, która uniemożliwi wierzycielowi uzyskanie europejskiego nakazu zabezpieczenia. W obrocie handlowym bardziej rozpowszechnione jest bowiem podawanie numeru identyfikacyjnego osób fizycznych (w realiach rynku polskiego będzie to numer PESEL) niż numeru dokumentów stwierdzających tożsamość. Wynika to z tego, że takie dokumenty podlegają wymianie co jakiś czas, a wydanie nowego dokumentu oznacza również nowy numer. Lepszym rozwiązaniem byłaby więc możliwość wskazania we wniosku innego powszechnego numeru identyfikacyjnego dłużnika, jeżeli wierzycielowi nie jest znany numer dowodu lub paszportu. Zdecydowanie łatwiej bowiem można ustalić numer identyfikacyjny danej osoby niż zdobyć informację o numerze jej dowodu osobistego.

We wniosku o wydanie nakazu należy również wskazać numer pozwalający na zidentyfikowanie banku, w którym dłużnik ma rachunek (IBAN, BIC), jego nazwę i adres, a[nbsp]także numery rachunków bankowych, które mają zostać zabezpieczone. Jeżeli wierzyciel nie ma jeszcze takich informacji, powinien złożyć oświadczenie, że złożył wniosek w celu uzyskania informacji o rachunkach wraz z uzasadnieniem, dlaczego sądzi, iż dłużnik posiada rachunki w danym państwie. Procedura udzielenia informacji o rachunkach dłużnika zostanie szerzej omówiona w dalszej części artykułu. Warto również wspomnieć o[nbsp]możliwości wskazania we wniosku rachunku bankowego wierzyciela do celów dobrowolnej zapłaty świadczenia przez dłużnika.

Wniosek powinien zawierać także kwotę, którą ma obejmować nakaz zabezpieczenia. Kwota ta może obejmować całe roszczenie główne lub jego część, odsetki narosłe od kwoty głównej od dnia powstania uprawnienia do odsetek do dnia wydania nakazu, pod warunkiem że odsetki są już wymagalne. W przypadku dysponowania przez wierzyciela tytułem wykonawczym kwota podlegająca zabezpieczeniu może również obejmować koszty uzyskania takiego tytułu, jeżeli orzeczono o obowiązku ich zwrotu przez dłużnika.

Do wniosku o wydanie nakazu zabezpieczenia należy przedłożyć wszystkie dowody, które przemawiają za zasadnością zastosowania takiego środka zabezpieczenia. Przede wszystkim należy przedstawić dowody na to, że dochodzenie wierzytelności bez nakazu zabezpieczenia będzie niemożliwe lub znacznie utrudnione. Jeżeli sąd uzna, że wniosek jest niekompletny lub nie zawiera wymaganych dowodów, może wezwać wierzyciela do jego uzupełnienia.

Zabronione jest składanie równoległych wniosków do różnych sądów dotyczących tego samego dłużnika w celu zabezpieczenia tego samego roszczenia. Niemniej jednak możliwe jest złożenie wniosku o uzyskanie nakazu zabezpieczenia dotyczącego jednego roszczenia na kilka różnych rachunków bankowych dłużnika.

Kaucja wierzyciela

Wydanie nakazu zabezpieczenia przed uzyskaniem tytułu wykonawczego w sprawie głównej jest obwarowanie warunkiem uiszczenia przez wierzyciela wystarczającej kaucji, aby zapobiec ewentualnemu nadużyciu procedury uzyskania nakazu zabezpieczenia. Kaucja jest uznawana za wystarczającą, jeżeli zapewnia dłużnikowi rekompensatę za ewentualne szkody, które mogłyby zostać przez niego poniesione w przypadku wykonania niezasadnego nakazu. Wyjątkowo sąd może znieść wymóg złożenia kaucji, jeżeli uzna, że jest to niewłaściwe przy uwzględnieniu okoliczności sprawy. Przyczyny uzasadniające zwolnienie wierzyciela ze składania kaucji powinny być podane już we wniosku o wydanie nakazu zabezpieczenia. W sytuacji dysponowania przez wierzyciela tytułem przeciwko dłużnikowi nie ma obowiązku uprzedniego składania kaucji, jednak sąd może nałożyć taki wymóg, jeżeli uważa, że w okolicznościach danej sprawy jest to właściwe i konieczne.

Terminy

Rozporządzenie przewiduje dwa główne terminy na wydanie przez sąd decyzji w sprawie wydania europejskiego nakazu zabezpieczenia. W przypadku, gdy wierzyciel nie posiada tytułu przeciwko dłużnikowi, jest to 10 dni roboczych od dnia złożenia lub uzupełnienia wniosku przez wierzyciela. Jeżeli wierzyciel uzyskał już tytuł wykonawczy, sąd wydaje decyzję w terminie 5 dni roboczych od dnia złożenia lub uzupełnienia wniosku. Jeżeli w toku rozpoznawania sprawy sąd stwierdzi, że konieczne jest przesłuchanie wierzyciela i świadków, decyzja powinna zostać wydana w terminie 5 dni roboczych po dniu, w którym odbyło się przesłuchanie. Całe postępowanie jest prowadzone bez udziału dłużnika. Nie jest on informowany o złożeniu wniosku o wydanie nakazu zabezpieczenia i nie ma możliwości złożenia wyjaśnień w sprawie przed wydaniem takiego nakazu. W przypadku gdy sąd wyda decyzję odrzucającą w całości lub w części wniosek o wydanie nakazu, wierzyciel ma prawo do złożenia odwołania w terminie 30 dni od daty powiadomienia wierzyciela o decyzji sądu.

Obowiązek wszczęcia postępowania w sprawie głównej

W przypadku gdy wierzyciel złożył wniosek o wydanie nakazu zabezpieczenia, a nie wszczął jeszcze postępowania w sprawie głównej przeciwko dłużnikowi, rozporządzenie przewiduje warunek w postaci obowiązku wszczęcia takiego postępowania. Wierzyciel ma na to 30 dni od daty złożenia wniosku o wydanie nakazu lub 14 dni od dnia wydania nakazu, jeżeli nakaz zabezpieczenia został wydany przed upływem 30 dni od złożenia wniosku. Decyduje jednak data późniejsza, tzn. jeżeli termin 14 dni od dnia wydania nakazu upływa przed terminem 30 dni od dnia złożenia wniosku, to liczy się termin 30-dniowy. Rozporządzenie przewiduje również przedłużenie tych terminów, ale jedynie na prośbę dłużnika, jeżeli doprowadzi to do możliwości zawarcia ugody w sprawie głównej. Jest to wyłom w ogólnej zasadzie, według której postępowanie w sprawie europejskiego nakazu zabezpieczenia prowadzi się bez udziału dłużnika.

Za wszczęcie postępowania w sprawie głównej uważa się złożenie przez wierzyciela w sądzie dokumentu wszczynającego postępowanie pod warunkiem, że wierzyciel nie zaniechał następnie prób doręczenia dłużnikowi powiadomienia o wszczęciu tego postępowania. Jeżeli według prawa krajowego dokument ten musi zostać doręczony dłużnikowi przed złożeniem w[nbsp]sądzie, za wszczęcie postępowania uważa się moment, kiedy dokument otrzymuje organ odpowiedzialny za doręczenie pod warunkiem, że wierzyciel nie zaniechał tego, aby następnie doszło do złożenia tego dokumentu w sądzie. Jeżeli wierzyciel nie przedstawi sądowi dowodu na wszczęcie postępowania w sprawie głównej, nakaz zabezpieczenia zostaje uchylony lub wygasa.

Nakaz zabezpieczenia składa się z dwóch części – A, przeznaczonej dla banku, który ma wykonać nakaz, wierzyciela i dłużnika oraz B, przeznaczonej tylko dla wierzyciela i dłużnika. Kwestię, jakie informacje są zawarte w poszczególnych częściach, reguluje szczegółowo art. 19 rozporządzenia 655/2014.

Udzielenie informacji o rachunku bankowym dłużnika

Uzyskanie europejskiego nakazu zabezpieczenia wymaga podania numeru rachunku bankowego dłużnika. Taki wymóg formalny mógłby znacznie ograniczyć korzystanie przez wierzycieli z nowego środka zabezpieczenia – trudno bowiem oczekiwać, żeby wierzyciel znał wszystkie numery rachunków bankowych dłużnika, zwłaszcza tych znajdujących się w[nbsp]innym państwie. Dlatego też w rozporządzeniu została wprowadzona specjalna procedura, w[nbsp]ramach której jest możliwe złożenie wniosku o udzielenie informacji o rachunku bankowym dłużnika. Procedura ta jest jednak możliwa do zastosowania tylko wtedy, kiedy wierzyciel uzyskał już tytuł (orzeczenie, ugodę lub dokument urzędowy) przeciwko dłużnikowi. Ponadto tytuł ten powinien być wykonalny. W przypadku, gdy tytuł nie jest jeszcze wykonalny, wierzyciel musi dodatkowo wykazać, że istnieje pilna potrzeba uzyskania informacji o rachunku dłużnika, ponieważ istnieje ryzyko, że bez takiej informacji późniejsze dochodzenie roszczenia może być zagrożone, co z kolei może doprowadzić do istotnego pogorszenia sytuacji finansowej wierzyciela. Co więcej, kwota podlegająca zabezpieczeniu musi być znaczna. Rozporządzenie nie przewiduje jednak kryteriów określenia „znacznej kwoty”. O tym, czy kwota jest znaczna, w praktyce będzie rozstrzygał sąd.

Wniosek o udzielenie informacji o rachunku składa się od razu we wniosku o wydanie nakazu zabezpieczenia. Wierzyciel musi uzasadnić, na jakiej podstawie twierdzi, że dłużnik posiada rachunek bankowy w konkretnym państwie. Ponadto należy podać wszystkie dostępne informacje o dłużniku oraz rachunku, który będzie podlegał zabezpieczeniu. Do takich informacji należą przede wszystkim miejsce pobytu dłużnika, miejsce jego pracy lub fakt prowadzenia przez dłużnika działalności gospodarczej w innym państwie członkowskim.

Jeżeli sąd uzna, że wierzyciel nie uzasadnił należycie wniosku o udzielenie informacji o[nbsp]rachunkach – odrzuca ten wniosek. W praktyce oznacza to również odrzucenie wniosku o[nbsp]wydanie nakazu zabezpieczenia, ponieważ wymogiem wydania nakazu jest wskazanie numerów rachunków bankowych podlegających zabezpieczeniu.

Jeżeli natomiast w ocenie sądu wniosek jest odpowiednio uzasadniony, a ponadto jeżeli zostały spełnione wszystkie warunki i wymogi dotyczące wydania samego nakazu zabezpieczenia, to sąd rozpoczyna procedurę mającą na celu uzyskanie numerów rachunków bankowych dłużnika. Tym samym procedura uzyskania informacji o rachunkach dłużnika może rozpocząć się wyłącznie w przypadku, kiedy wniosek o wydanie nakazu zabezpieczenia jest w pełni uzasadniony i kompletny.

Procedura uzyskania informacji o numerach rachunków dłużnika przebiega następująco: sąd, do którego jurysdykcji należy wydanie nakazu zabezpieczenia, przekazuje wniosek o[nbsp]udzielenie informacji o rachunkach bankowych dłużnika do organu ds. informacji danego państwa członkowskiego. Organ ten, za pomocą środków prawnych przewidzianych w danym państwie członkowskim, uzyskuje informację o rachunkach dłużnika. Po uzyskaniu takiej informacji jest ona przekazywana z powrotem do sądu, który na jej podstawie wydaje nakaz zabezpieczenia.

Jeżeli w wyniku procedury uzyskiwania informacji o rachunkach właściwy organ nie będzie w stanie uzyskać takich informacji (np. ze względu na to, że dłużnik nie posiada rachunków w[nbsp]danym państwie lub rachunki te według prawa tego państwa nie podlegają zajęciu), poinformuje o tym sąd. W takim przypadku wniosek o nakaz zabezpieczenia zostaje odrzucony.

Wojciech Jeliński

aplikant radcowski

Sienkiewicz i Zamroch. Radcowie Prawni Spółka Partnerska.

www.radcowie.biz

www.dochodzeniewierzytelności.pl

Artykuł pochodzi z[nbsp]Biuletynu Euro Info 1 (172) 2017