Gdy organ wykonania nakazu otrzyma wszystkie dokumenty, przesyła je do banku, w którym dłużnik ma rachunek, wraz z poleceniem wykonania nakazu. W tym celu bank zabezpiecza kwotę wskazaną w nakazie i tym samym zapewnia, że kwota ta nie zostanie przelana ani wycofana z rachunku bankowego („zamrożenie” środków na koncie) lub przelewa tę kwotę na specjalny rachunek prowadzony do celów zabezpieczenia.

Bank może zwolnić zabezpieczoną kwotę na wniosek dłużnika, który w tym wniosku wyda dyspozycję przelania środków na konto wierzyciela, chyba że do tego samego rachunku skierowano kilka nakazów zabezpieczenia na rzecz różnych wierzycieli.

W czasie, gdy nakaz zabezpieczenia jest wykonywany, na wierzycielu spoczywa szczególny obowiązek, którego niedopełnienie skutkuje powstaniem odpowiedzialności wobec dłużnika. Jeżeli wierzyciel dowie się o tym, że suma kwot zabezpieczonych na rachunkach przekracza kwotę wynikającą z nakazu, ma obowiązek podjąć kroki w celu zwolnienia powstałej „nadwyżki” od zabezpieczenia. Sytuacja taka może mieć miejsce wtedy, kiedy np. nakaz zabezpieczenia został skierowany do wykonania w dwóch różnych państwach, w których dłużnik ma rachunki bankowe. Na jednym z rachunków doszło do zabezpieczenia całej kwoty określonej w nakazie. W związku z tym wierzyciel powinien zwolnić drugi rachunek od zabezpieczenia, ponieważ suma środków wynikających z nakazu została już zabezpieczona. Rozporządzenie na złożenie przez wierzyciela odpowiedniego wniosku wyznacza termin trzech dni roboczych od dnia otrzymania przez wierzyciela oświadczenia banku o wykonaniu nakazu, z którego wynika taki stan rzeczy. Wniosek o zwolnienie kwot przekraczających kwotę wynikającą z nakazu stanowi załącznik V rozporządzenia wykonawczego 1823/2016.

Środki odwoławcze

Rozporządzenie 655/2014 przewiduje kilka rodzajów środków odwoławczych od nakazu zabezpieczenia. Można je podzielić na środki przysługujące dłużnikowi, wierzycielowi oraz osobie trzeciej.

Rozporządzenie określa dwa główne środki odwoławcze przysługujące dłużnikowi:

• przeciwko nakazowi zabezpieczenia, za pomocą którego dłużnik może wnosić o[nbsp]uchylenie lub zmianę nakazu,
• przeciwko wykonaniu takiego nakazu, za pomocą którego dłużnik może wnosić o[nbsp]ograniczenie lub zakończenie wykonania.

Wniosek o uchylenie lub zmianę nakazu może opierać się na następujących podstawach:

• nie zostały spełnione warunki lub wymogi przewidziane rozporządzeniem 655/2014;
• nakaz zabezpieczenia lub inne wymagane dokumenty nie zostały doręczone dłużnikowi w ciągu 14 dni od zabezpieczenia jego rachunku bankowego;
• doręczone dłużnikowi dokumenty nie spełniały wymogu ich przetłumaczenia na język urzędowy państwa wykonania;
• zostały zabezpieczone sumy, które przekraczają kwotę określoną w nakazie, i nie zostały one zwolnione przez wierzyciela;
• roszczenie, którego zaspokojenia domagał się wierzyciel, zostało w pełni lub w części spłacone;
• w sprawie głównej postanowiono o oddaleniu roszczenia wierzyciela;
• orzeczenie w sprawie głównej lub ugoda sądowa, lub dokument urzędowy, których zabezpieczenia domagał się wierzyciel, zostały uchylone.

Wniosek ten wnosi się do właściwego sądu państwa wydania nakazu. Sąd po otrzymaniu wniosku dłużnika może zobowiązać wierzyciela do złożenia kaucji dodatkowej. Niezłożenie takiej kaucji będzie wiązało się z uwzględnieniem wniosku dłużnika o uchylenie bądź zmianę nakazu. Dopiero gdy kaucja zostanie złożona, sąd przystępuje do merytorycznego rozpoznania sprawy.

Jeżeli wniosek o uchylenie lub zmianę nakazu wniesiono na tej podstawie, że dłużnik nie otrzymał wymaganych dokumentów, wierzyciel ma 14 dni od dnia, w którym został poinformowany o złożeniu przez dłużnika takiego wniosku, na uzupełnienie tego braku i[nbsp]doręczenie dłużnikowi nakazu oraz innych wymaganych dokumentów. W takim przypadku brak uważa się za uzupełniony. Rozwiązanie to stosuje się również w przypadku, gdy dłużnik powołuje się na brak doręczenia tłumaczeń dokumentów.

Jeżeli chodzi o środki odwoławcze przeciwko wykonaniu nakazu, to dłużnik może wnieść o:

• ograniczenie wykonania nakazu lub
• zakończenie wykonania nakazu.

Podstawa do ograniczenia wykonania nakazu występuje, jeżeli kwoty znajdujące się na rachunku bankowym dłużnika powinny być wyłączone z zajęcia na mocy prawa państwa wykonania. Sytuacja ta ma zastosowanie głównie wtedy, gdy prawo krajowe państwa wykonania przewiduje zwolnienie takich kwot dopiero na odpowiedni wniosek dłużnika. Wniesienie wniosku o ograniczenie nakazu jest wtedy równoznaczne ze złożeniem wniosku o[nbsp]zwolnienie kwot. Ograniczenia wykonania nakazu dłużnik może żądać również w[nbsp]przypadku, gdy kwoty, które powinny zostać wyłączone z zajęcia z urzędu (na mocy prawa danego państwa), nie zostały uwzględnione w ogóle lub nie zostały uwzględnione w sposób prawidłowy.

Natomiast żądanie zakończenia wykonania nakazu przysługuje dłużnikowi w sytuacji, gdy:

• zabezpieczony rachunek jest wyłączony z zakresu zastosowania rozporządzenia 655/2014;
• w państwie wykonania odmówiono wykonania tytułu wykonawczego przeciwko dłużnikowi, którego wykonanie wierzyciel chciał zabezpieczyć europejskim nakazem;
• w państwie wykonania zawieszono wykonalność orzeczenia, którego wykonanie wierzyciel chciał zabezpieczyć europejskim nakazem;
• zachodzą podstawy do uchylenia lub zmiany nakazu zabezpieczenia oprócz przypadku, w którym nie zostały spełnione warunki lub wymogi przewidziane rozporządzeniem 655/2014.

Wniosek o ograniczenie lub zakończenie wykonania nakazu należy wnieść do właściwego sądu lub organu egzekucyjnego w państwie wykonania nakazu w zależności od tego, jaki organ jest właściwy według przepisów prawa tego państwa.

Natomiast jeżeli wykonanie nakazu jest wyraźnie sprzeczne z porządkiem publicznym państwa wykonania, rozporządzenie przewiduje możliwość złożenia przez dłużnika wniosku o zakończenie wykonania nakazu do właściwego sądu państwa jego wykonania.

Rozporządzenie reguluje także możliwość złożenia środka odwoławczego od nakazu zabezpieczenia przez wierzyciela. Wierzyciel może zwrócić się do właściwego sądu lub organu egzekucyjnego państwa wykonania – w zależności od tego, który organ jest właściwy według przepisów prawa tego państwa – o zmianę wykonania nakazu. Zmiana ta może dotyczyć tylko sposobu wyłączenia z zajęcia kwot, które nie podlegają zajęciu na mocy prawa tego państwa. Podstawą do tej zmiany jest fakt, że takie wyłączenia zostały już zastosowane w odniesieniu do rachunków prowadzonych w innych państwach członkowskich, a objęta wyłączeniami kwota jest wystarczająco wysoka.

Rozporządzenie nie wyklucza również możliwości zwrócenia się do sądu, który wydał nakaz zabezpieczenia – zarówno przez dłużnika, jak i wierzyciela – o zmianę lub uchylenie nakazu, w[nbsp]przypadku gdy okoliczności, na podstawie których nakaz został wydany, uległy zmianie. Dłużnik i wierzyciel, jeżeli postanowili rozstrzygnąć sprawę polubownie, mogą wspólnie zwrócić się o zmianę lub uchylenie nakazu do sądu, który wydał nakaz, a także o ograniczenie lub zakończenie wykonywania nakazu do właściwego sądu państwa wykonania nakazu lub organu egzekucyjnego w państwie wykonania, o ile przewidują to przepisy danego państwa.

Ostatni rodzaj środków odwoławczych przysługuje osobom trzecim, np. w sytuacji, gdy nakaz zabezpieczenia zostanie omyłkowo skierowany do rachunku bankowego takiej osoby. Rozporządzenie odsyła w tym zakresie do prawa krajowego państwa wydania nakazu, w[nbsp]przypadku środków skierowanych przeciwko nakazowi, oraz prawa krajowego państwa wykonania, w przypadku środków skierowanych przeciwko wykonaniu nakazu.

Sąd, który wydał nakaz, również może zmienić lub uchylić nakaz zabezpieczenia, ale tylko jeżeli takie działanie przewiduje prawo państwa wydania nakazu. Sąd może to zrobić z[nbsp]własnej inicjatywy, jeżeli pojawiły się nowe okoliczności sprawy, które uzasadniają zmianę lub uchylenie nakazu.

Wniosek o środek odwoławczy składa się na formularzu stanowiącym załącznik VII rozporządzenia wykonawczego 1823/2016. O złożeniu takiego wniosku powiadamia się drugą stronę, która ma prawo do przedstawienia swoich argumentów dotyczących zasadności wniosku. Decyzja jest wydawana bezzwłocznie, nie później jednak niż 21 dni po otrzymaniu wszystkich niezbędnych informacji przez sąd lub organ egzekucyjny, w zależności od tego, który z nich jest uprawniony do rozpoznania wniosku.

Decyzja o uchyleniu lub zmianie nakazu zabezpieczenia oraz decyzja o ograniczeniu lub zakończeniu wykonania nakazu są wykonalne natychmiast. Każdej stronie przysługuje prawo do wniesienia odwołania od zapadłej decyzji. Odwołanie należy wnieść za pomocą formularza stanowiącego załącznik IX rozporządzenia wykonawczego 1823/2016.

Alternatywnym sposobem na zwolnienie zabezpieczonych środków jest złożenie przez dłużnika w sądzie, który wydał nakaz zabezpieczenia, kaucji na kwotę, na którą został wydany nakaz. Dłużnik może również złożyć inną formę zabezpieczenia, o ile jest ona akceptowana na mocy prawa państwa wydania nakazu, o wartości co najmniej równej kwocie podlegającej zabezpieczeniu. Podobne rozwiązanie stosuje się w przypadku możliwości zakończenia wykonania nakazu, z tym że dłużnik składa kaucję we właściwym sądzie lub organie egzekucyjnym państwa wykonania nakazu.

Odpowiedzialność wierzyciela

Rozporządzenie przewiduje odpowiedzialność wierzyciela na zasadzie winy za wszelkie szkody wywołane dłużnikowi, a spowodowane nakazem zabezpieczenia. Ciężar dowodu spoczywa na dłużniku¹. W niektórych jednak sytuacjach przyjmuje się domniemanie winy wierzyciela i wtedy ciężar dowodu, aby uwolnić się od odpowiedzialności, spoczywa na wierzycielu. Domniemanie winy ma zastosowanie przede wszystkim w przypadku, gdy nakaz zabezpieczenia został uchylony wskutek niewszczęcia przez wierzyciela postępowania w[nbsp]sprawie głównej. Domniemanie to nie ma zastosowania, jeżeli wierzyciel nie wszczął postępowania na skutek dobrowolnej zapłaty należności przez dłużnika lub jeżeli strony rozwiązały spór polubownie.

Winę wierzyciela domniemywa się również, jeżeli wierzyciel nie spełnił obowiązku zwolnienia spod zabezpieczenia wszelkich sum, które przekraczają kwotę określoną w[nbsp]nakazie zabezpieczenia.

Domniemanie winy ma zastosowane także w przypadku, gdy zostanie stwierdzone, że wydanie nakazu zabezpieczenia nie było właściwe albo było właściwe jedynie na niższą kwotę niż wnioskowana, ponieważ wierzyciel złożył równoległe wnioski do różnych sądów o[nbsp]wydanie nakazu dotyczącego tego samego dłużnika i tego samego roszczenia.

Ostatnią okolicznością wskazaną w rozporządzeniu, która powoduje powstanie domniemania winy po stronie wierzyciela, jest uchylenie lub zakończenie wykonywania nakazu w[nbsp]następstwie niedopełnienia przez wierzyciela obowiązków związanych z doręczeniem lub tłumaczeniem dokumentów.

Rozporządzenie przewiduje także możliwość uregulowania kwestii podstaw lub rodzajów odpowiedzialności wierzyciela w prawie krajowym poszczególnych państw członkowskich. Należy mieć na uwadze, że właściwym prawem dla ustalania podstaw odpowiedzialności wierzyciela jest prawo państwa wykonania nakazu, a więc państwa, w którym prowadzony jest rachunek bankowy podlegający zabezpieczeniu. Wierzyciele muszą więc liczyć się z tym, że w innych państwach podstawy ich odpowiedzialności mogą być zakreślone bardzo szeroko. Dlatego warto przed skierowaniem nakazu zabezpieczenia do wykonania w innym państwie członkowskim poszukać informacji na ten temat, np. poprzez odpowiednie instytucje zajmujące się udzielaniem pomocy prawnej dla cudzoziemców.

Uregulowanie instytucji europejskiego nakazu zabezpieczenia w polskim porządku prawnym

Z dniem rozpoczęcia stosowania rozporządzenia 655/2014 (18 stycznia 2017 r.) weszła w[nbsp]życie również ustawa z dnia 15 grudnia 2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw². Na jej podstawie do k.p.c. dodane zostały między innymi nowe przepisy (art. 1144^3‒1144¹³) regulujące postępowania dotyczące europejskiego nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym. Kodeks postępowania cywilnego przewiduje w tym zakresie odpowiednie stosowanie przepisów o postępowaniu zabezpieczającym.

W postępowaniu o wydanie europejskiego nakazu zabezpieczenia, w przypadku gdy wierzyciel nie dysponuje jeszcze tytułem wykonawczym przeciwko dłużnikowi, właściwy jest sąd, który jest właściwy do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji. Jeżeli nie można ustalić takiego sądu, to gdy nakaz ma zostać wykonany w Polsce, właściwy jest sąd, w[nbsp]którego okręgu nakaz zabezpieczenia ma być wykonany. Jeżeli nie można ustalić sądu właściwego, a nakaz ma być wykonany w innym państwie lub jeżeli nakaz ma być wykonany w okręgach różnych sądów, właściwy jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Jeżeli wniosek o wydanie europejskiego nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym zostaje zgłoszony w toku postępowania lub po jego zakończeniu, to rozpoznaje go sąd pierwszej instancji. W sytuacji zawarcia ugody sądowej właściwy do rozpoznania wniosku o[nbsp]nakaz jest sąd, który rozpoznawał sprawę w pierwszej instancji. Jeżeli ugoda taka została zawarta wcześniej, a następnie wystąpiono o jej zatwierdzenie przez sąd, właściwy jest również sąd pierwszej instancji.

W innych wypadkach do rozpoznania wniosku o wydanie nakazu zabezpieczenia właściwy jest sąd rejonowy, w którego okręgu tytuł został sporządzony. Dotyczy to przede wszystkim pozasądowych tytułów egzekucyjnych, np. w postaci oświadczenia o poddaniu się egzekucji w formie aktu notarialnego.

Po wydaniu nakazu zabezpieczenia sąd doręcza go wierzycielowi. Tym samym polski ustawodawca przyjął, że jeżeli chodzi o kwestię przekazania nakazu zabezpieczenia wraz z[nbsp]odpowiednimi dokumentami do organu odpowiedzialnego za wykonanie nakazu, to czynność ta spoczywa na wierzycielu.

Od wniosku o wydanie europejskiego nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym pobiera się opłatę 100 zł, chyba że wniosek został zgłoszony w piśmie rozpoczynającym postępowanie. Opłata jest więc taka sama jak w przypadku zwykłego wniosku o[nbsp]zabezpieczenie.

Na tle polskiej regulacji organem odpowiedzialnym za uzyskanie informacji o rachunkach bankowych dłużnika jest Minister Sprawiedliwości, natomiast organem odpowiedzialnym za[nbsp]wykonanie nakazu – komornik.

Nowelizacją dokonano również zmian w Prawie bankowym oraz w ustawie o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych. Wynika to z faktu, że w polskim systemie prawnym definicji „rachunku bankowego” przyjętej w rozporządzeniu 655/2014 odpowiadają nie tylko rachunki bankowe, ale także rachunki prowadzone w SKOK-ach.

Uwagi końcowe

Na końcu należy wspomnieć, że organy danego państwa odpowiadające za przekazanie lub wykonanie nakazu mogą naliczać opłaty, które zobowiązany jest ponieść wierzyciel. Opłata może być również pobierana za procedurę udzielenia informacji o rachunkach bankowych dłużnika.

Wszystkie państwa członkowskie przystępujące do rozporządzenia miały obowiązek przesłać podstawowe informacje dotyczące m.in. wskazania sądów właściwych do wydania nakazu zabezpieczenia, organu właściwego do uzyskiwania informacji o rachunkach, organów właściwych do przekazania i doręczenia nakazu zabezpieczenia, organu właściwego do wykonania nakazu oraz stawek opłat związanych z procedurą uzyskania i wykonania nakazu.

Informacje, o których mowa powyżej, można znaleźć na stronie europejskiego portalu e‑sprawiedliwość pod adresem:

https://e-justice.europa.eu/content_european_account_preservation_order-379-pl.do.

Wojciech Jeliński

aplikant radcowski,

Sienkiewicz i Zamroch. Radcowie Prawni Spółka Partnerska.

www.radcowie.biz