Jak wskazują motywy rozporządzenia Bruksela I bis³,[nbsp]w tego typu sprawach strona słabsza powinna być chroniona przez przepisy jurysdykcyjne, które są dla niej bardziej korzystne niż przepisy ogólne. W sprawach dotyczących ubezpieczenia, umów z udziałem konsumentów lub z zakresu prawa pracy jest dopuszczalna jedynie ograniczona autonomia stron w zakresie umownego wyboru jurysdykcji.

W niniejszym artykule omówione zostaną regulacje ochronne zawarte w rozporządzeniu Bruksela I bis, które dotyczą umów zawieranych przez konsumentów w rozumieniu przepisów rozporządzenia. Tytułem uwag wstępnych warto wskazać, że pojęcia ,,konsument”’ oraz ,,umowa konsumencka” należy interpretować z uwzględnieniem wykładni autonomicznej⁴, charakterystycznej dla wszystkich pojęć z dziedziny europejskiego prawa procesowego cywilnego. Ustalając znaczenie wskazanych pojęć, nie można zatem odwoływać się do krajowych porządków prawnych państw członkowskich, w tym prawa polskiego.

Szczególne rozwiązania jurysdykcyjne

Szczególna ochrona przyznana przez przepisy rozporządzenia Bruksela I bis dotyczy m.in. korzystnych dla konsumenta rozwiązań jurysdykcyjnych, czyli określających sąd, przed którym będzie toczyło się postępowanie w sprawie przeciwko zagranicznemu kontrahentowi będącemu podmiotem profesjonalnym (relacja B2C, z ang. business-to-consumer).

Zasada ogólna

Zgodnie z ogólną regułą jurysdykcyjną, obowiązującą na gruncie rozporządzenia Bruksela I bis, osoby mające miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego mogą być pozywane, niezależnie od ich obywatelstwa, przed sądy tego państwa członkowskiego⁵.[nbsp]

Jakie zasady określania jurysdykcji sądu obowiązują w przypadku umów konsumenckich? Konsument może wytoczyć powództwo przeciwko swojemu kontrahentowi przed sądem państwa członkowskiego, na którego terytorium kontrahent ten ma miejsce zamieszkania, albo bez względu na miejsce zamieszkania kontrahenta – przed sądem miejsca, w którym konsument ma miejsce zamieszkania⁶. Kontrahent konsumenta może natomiast wytoczyć powództwo przeciwko konsumentowi tylko przed sądem państwa członkowskiego, na którego terytorium konsument ma miejsce zamieszkania⁷. Powyższe rozwiązanie chroni konsumenta przed koniecznością prowadzenia postępowania przed sądem państwa obcego, co przekłada się na ograniczenie kosztów, trudności proceduralnych, a niejednokrotnie także czasu prowadzonego postępowania. Jeżeli natomiast konsument chce, aby postępowanie toczyło się przed sądem miejsca zamieszkania kontrahenta – również ma taką możliwość. Tytułem przykładu – konsument⁸ mający miejsce zamieszkania na terenie Polski, nabywając zegarek, wyjazd wakacyjny lub sprzęt AGD od przedsiębiorcy mającego siedzibę na terenie Francji, który kieruje swoją działalność do Polski (np. w formie ulotek, reklam czy strony internetowej), nie musi obawiać się, że ewentualnych roszczeń wynikających z wyżej wskazanej umowy będzie musiał dochodzić przed sądem francuskim.

Kontrahent konsumenta spoza Unii Europejskiej

A co w przypadku, gdy zagraniczny kontrahent konsumenta ma siedzibę poza terytorium Unii Europejskiej, np. w Rosji? We wskazanym przypadku wystarczające jest, aby posiadał on filię, agencję lub inny oddział w państwie członkowskim Unii Europejskiej. W sporach dotyczących ich działalności kontrahent taki będzie traktowany tak, jak gdyby miał miejsce zamieszkania w tym państwie członkowskim⁹.[nbsp]

Co natomiast w sytuacji, gdy zagraniczny kontrahent nie ma na terenie państwa członkowskiego filii, agencji ani innego oddziału? Do czasu wejścia w życie rozporządzenia Bruksela I bis¹⁰ we wskazanym przypadku należało odwoływać się do tzw. przepisów kolizyjnych oraz umów bilateralnych zawieranych pomiędzy państwami Unii Europejskiej oraz innymi państwami. Obecnie obowiązujące przepisy rozporządzenia Bruksela I bis pozwalają konsumentowi na wytoczenie powództwa przeciwko swojemu kontrahentowi przed sądem miejsca, w którym konsument ma miejsce zamieszkania, bez względu na miejsce zamieszkania kontrahenta^11[nbsp]‒ a zatem także w przypadku, gdy drugą stroną transakcji zawieranej przez konsumenta jest przedsiębiorca mający siedzibę w państwie niebędącym członkiem Unii Europejskiej.[nbsp]

Ograniczenie autonomii stron w zakresie umów prorogacyjnych

Kolejnym, korzystnym rozwiązaniem z punktu widzenia ochrony interesów konsumentów jest ograniczenie swobody stron w zakresie zawierania umów jurysdykcyjnych, a zatem umów, na podstawie których strony określają, sądy jakiego państwa będą właściwe do rozpoznania powstałego lub mogącego powstać w przyszłości sporu pomiędzy nimi. Zgodnie z zasadą ogólną, jeżeli strony niezależnie od ich miejsca zamieszkania uzgodniły, że sąd lub sądy państwa członkowskiego powinny rozstrzygać spór już wynikły albo spór przyszły mogący wyniknąć z określonego stosunku prawnego, to sąd lub sądy tego państwa mają jurysdykcję, chyba że umowa ta jest nieważna pod względem materialnym, na mocy prawa danego państwa członkowskiego. Tak określona jurysdykcja jest jurysdykcją wyłączną, o ile strony nie uzgodniły inaczej¹².

Powyższa zasada ogólna doznaje ograniczeń na gruncie umów zawieranych przez konsumentów w rozumieniu przepisów rozporządzenia Bruksela I bis. Zawarcie umowy jurysdykcyjnej, określającej właściwość sądu w sposób odmienny od regulacji rozporządzenia Bruksela I bis, możliwe jest tylko wówczas, gdy:

• umowa została zawarta po powstaniu sporu;
• przyznaje ona konsumentowi uprawnienie do wytaczania powództwa przed sądami inne niż wymienione w sekcji 4 rozporządzenia;

lub

• [nbsp]została ona zawarta między konsumentem a jego kontrahentem, którzy w chwili zawarcia umowy mają miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu w tym samym państwie członkowskim, a umowa ta przewiduje jurysdykcję sądów tego państwa członkowskiego, o ile taka umowa jest dopuszczalna w świetle prawa tego państwa członkowskiego¹³.

Powyższe ograniczenia mają na celu zagwarantowanie, aby ewentualna umowa jurysdykcyjna została zawarta przez konsumenta świadomie i z dostatecznym rozeznaniem. Jeżeli zatem konsument, wiedząc, że pozostaje w sporze ze swoim zagranicznym kontrahentem, świadomie decyduje się na zawarcie umowy jurysdykcyjnej, przepisy rozporządzenia Bruksela I bis nie stoją temu na przeszkodzie. Umowa prorogacyjna, a zatem określenie jurysdykcji sądu właściwego do rozpoznania sprawy, nie może zawierać się w umowie konsumenckiej (np. umowie sprzedaży), chyba że przyznaje ona konsumentowi możliwość wytaczania powództwa przed jeszcze innymi sądami niż wskazane w sekcji 4 rozporządzenia Bruksela I bis.

Pojęcie konsumenta

Kim jest zatem konsument w rozumieniu przepisów rozporządzenia Bruksela I bis i czy każda umowa przez niego zawarta podlega wyżej wskazanej ochronie?

Rozporządzenie Bruksela I bis stanowi¹⁴, że jest nim osoba zawierająca umowę w celu, który nie może być uważany za jej działalność zawodową lub gospodarczą. Określenie, czy w ramach danej umowy konkretnej osobie można przypisać status konsumenta, nie zawsze jest oczywiste. Za konsumenta nie może być uznana osoba prawna¹⁵, a jedynie osoba fizyczna zawierająca umowę w celu niewchodzącym w zakres działalności zawodowej i gospodarczej. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej zwraca się uwagę na konieczność zawężającej i precyzyjnej interpretacji pojęcia konsumenta¹⁶. Powyższe spowodowane jest właśnie szczególnym traktowaniem konsumenta przez przepisy rozporządzenia Bruksela I bis mającego na celu ochronę słabszej i mniej doświadczonej strony stosunku prawnego.

Przepisy ochronne rozporządzenia Bruksela I bis nie będą miały zastosowania do konsumentów spoza Unii Europejskiej.

Pojęcie umowy konsumenckiej

Za umowę konsumencką przepisy rozporządzenia Bruksela I bis uznają zawartą przez konsumenta:

• umowę sprzedaży na raty rzeczy ruchomych;
• umowę pożyczki spłacanej ratami lub inną umowę kredytową, która przeznaczona jest na finansowanie kupna rzeczy tego rodzaju;
• przypadki, w których druga strona umowy w państwie członkowskim, na terytorium którego konsument ma miejsce zamieszkania, prowadzi działalność zawodową lub gospodarczą lub taką działalnością w jakikolwiek sposób kieruje do tego państwa członkowskiego lub do kilku państw włącznie z tym państwem członkowskim, a umowa wchodzi w zakres tej działalności¹⁷.

Powyższe pozwala na objęcie ochroną przepisów rozporządzenia Bruksela I bis także umów zawieranych przez Internet.[nbsp]

Ochrona ta nie ma jednak zastosowania do umów przewozu, z wyjątkiem umów przewidujących w zamian za cenę ryczałtową połączone świadczenia przewozu i noclegu¹⁸.

Umowy mieszane

W praktyce możemy spotkać się z umowami dotyczącymi towarów przeznaczonych częściowo do użytku gospodarczego, a częściowo do użytku niezwiązanego z działalnością gospodarczą. Czy umowy te korzystają z rozwiązań jurysdykcyjnych przewidzianych przez rozporządzenie Bruksela I bis dla umów konsumenckich? Tytułem przykładu: czy umowa sprzedaży elementów ogrodzenia budynku przeznaczonego częściowo na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej, a częściowo na potrzeby mieszkalne jest umową konsumencką w rozumieniu przepisów rozporządzenia Bruksela I bis? Czy roszczeń z takiej umowy nabywca może dochodzić przed sądem krajowym, czy też zmuszony jest wystąpić na drogę postępowania sądowego przed sądem właściwym według miejsca zamieszkania zagranicznego kontrahenta?

Stan faktyczny zbliżony do wyżej opisanego był analizowany przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej na gruncie orzeczenia z dnia 20 stycznia 2005 r. wydanego w sprawie Johann Gruber v. Bay Wa AG, C-464/01.

Dotyczył on mianowicie zakupu dachówek na pokrycie zabudowy zagrodowej służącej częściowo do użytku prywatnego, zaś częściowo do użytku gospodarczego. Zakupu dokonał austriacki rolnik Johann Gruber od spółki niemieckiej BayWa AG. J. Gruber razem z rodziną zajmował w niej około dziesięciu pomieszczeń mieszkalnych. W gospodarstwie znajdowała się także chlewnia, hangar na maszyny oraz silosy zbożowe. Przechowywane tam było także ok. 10‒15% paszy niezbędnej do prowadzenia gospodarstwa. Część budynku używana w celach prywatnych przekraczała w sposób nieznaczny 60% powierzchni użytkowanej zabudowy. Z kolei spółka BayWa AG prowadziła kilka przedsiębiorstw w pobliżu granicy austriackiej, w skład których wchodziły także punkty sprzedaży materiałów budowlanych. Dział ten rozesłał ulotki reklamowe, które rozpowszechniono również w Austrii.

Z ulotkami tymi zapoznał się J. Gruber. Były one dołączone do regionalnego czasopisma przesyłanego bezpośrednio do domów znajdujących się w jego rejonie zamieszkania. W ulotkach tych nie widniały dachówki, jednak J. Gruber wielokrotnie kontaktował się telefonicznie z pracownikiem BayWa AG w temacie różnych rodzajów dachówek oraz ich cen. Pracownik BayWa AG przedstawił mu telefonicznie ofertę, jednak J. Gruber chciał zapoznać się z nią osobiście. Przy okazji swojej wizyty w spółce, pracownik wręczył mu pisemny kosztorys. Podczas rozmowy J. Gruber poinformował pracownika, że posiada gospodarstwo rolne i[nbsp]zamierza pokryć dach w[nbsp]zabudowie zagrodowej. Wskazał także, że posiada budynki służące wyłącznie celom gospodarstwa rolnego. Nie sprecyzował jednak, czy budynek, który ma zostać pokryty dachówką, jest przeznaczony głównie do użytku gospodarczego, czy też prywatnego. Po powrocie do Austrii J. Gruber zadzwonił do pracownika BayWa AG, aby go poinformować o akceptacji kosztorysu. Następnie pracownik spółki wysłał faksem potwierdzenie zamówienia do banku J. Grubera w Austrii.

J. Gruber miał zastrzeżenia co do dostarczonych przez BayWa AG dachówek wykorzystanych do pokrycia dachu jego gospodarstwa. Twierdził, że pomimo udzielonej gwarancji co do jednolitości koloru wykazywały one znaczne różnice w tym zakresie, przez co dach kwalifikował się do wymiany. Powyższe stało się podstawą sporu sądowego, wytoczonego przez J. Grubera przed Landesgericht Steyr (Austria).

W toku postępowania powstała wątpliwość, który sąd będzie właściwy do rozpoznania zawisłego sporu – czy będzie to sąd austriacki – właściwy dla miejsca zamieszkania konsumenta, czy też niemiecki – właściwy dla kontrahenta. W ocenie J. Grubera sprawę powinien rozpoznać sąd austriacki, albowiem przysługuje mu status konsumenta. W swojej argumentacji J. Gruber podnosił, że aby zostać uznanym za konsumenta na gruncie konwencji brukselskiej (poprzedniczki rozporządzenia Bruksela I i Bruksela I bis), konieczne jest, aby przeważał inny cel transakcji niż gospodarczy. Twierdził, że w jego sprawie korzystanie z zabudowy dla celów prywatnych przeważało nad korzystaniem z niej dla celów gospodarczych. Nadto wskazywał, że sprzedaż dachówek została poprzedzona reklamą rozesłaną na terenie Austrii przez BayWa, która to okoliczność skłoniła J.[nbsp]Grubera do nawiązania z[nbsp]nią kontaktu. Co więcej, J.[nbsp]Gruber wskazywał, że czynności prawne poprzedzające zawarcie umowy zostały podjęte przez J. Grubera na terenie Austrii.

Z kolei BayWa AG podnosiła, że w gospodarstwie rolnym zabudowa zagrodowa jest przede wszystkim miejscem pracy. W ocenie spółki korzystanie z zabudowy dla celów prywatnych miało w konkretnej sprawie charakter wyłącznie pomocniczy, o którym nadto BayWa AG nie wiedziała. Spółka podnosiła także, że nie przeprowadziła ona żadnej akcji reklamowej dotyczącej dachówek. BayWa AG wskazała także, że gdy złożenie oferty i jej przyjęcie następują w[nbsp]różnym czasie – co ma miejsce wówczas, gdy zamówienie zostaje dokonane przez telefon na podstawie uprzednio sporządzonego kosztorysu – uznaje się umowę za zawartą w[nbsp]miejscu zamieszkania pozwanego, czyli w konkretnym przypadku spółki.

Z uwagi na istniejące wątpliwości powyższa kwestia trafiła pod rozstrzygnięcie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W wyroku z dnia 20 stycznia 2005 r. wydanym w sprawie Gruber v. Bay Wa AG, C-464/01, Trybunał Sprawiedliwości wskazał, że osoba, która zawiera umowę dotyczącą towaru przeznaczonego do użytku po części gospodarczego, a po części niezwiązanego z działalnością gospodarczą, nie może odwoływać się do dobrodziejstw oferowanych przez konwencję brukselską z wyjątkiem sytuacji, gdy w konkretnym przypadku użytek gospodarczy jest zupełnie marginalny i odgrywa jedynie nikłą rolę w kontekście określonej transakcji. W każdej sytuacji połączenia użytku gospodarczego i pozagospodarczego danego towaru należy rozstrzygnąć, czy umowa została zawarta w celu zaspokojenia potrzeb wynikających z działalności gospodarczej danej osoby, czy też użytek gospodarczy odgrywał rolę jedynie marginalną. W tym celu sąd powinien wziąć pod uwagę całość istotnych okoliczności faktycznych wynikających w sposób obiektywny z akt sprawy.

W przypadku umów mieszanych, tj. łączących cel gospodarczy z celem prywatnym, oceny należy dokonywać w każdym przypadku odrębnie. Jak wskazał Trybunał Sprawiedliwości w omawianym wyroku: ,,W istocie poza przypadkami wyraźnie w niej przewidzianymi konwencja ta nie wydaje się przychylna uznawaniu jurysdykcji miejsca zamieszkania powoda”. Z powyższego wynika, że szczególne przepisy jurysdykcyjne zawarte w[nbsp]przepisach rozporządzenia Bruksela I bis znajdują co do zasady zastosowanie jedynie w[nbsp]sytuacji, gdy celem umowy zawartej między stronami jest inne niż gospodarcze użycie danego towaru bądź usługi.

Naruszenie przepisów jurysdykcyjnych w sprawach konsumenckich

W przypadku wydania orzeczenia sprzecznego z przepisami zawartymi w rozdziale II sekcji 4 rozporządzenia, a zatem przepisami dotyczącymi umów konsumenckich, gdy konsument jest stroną pozwaną, na wniosek każdej zainteresowanej strony odmawia się uznania wskazanego orzeczenia¹⁹. Wniosek o odmowę uznania składa się do sądu zgłoszonego przez dane państwo członkowskie Komisji Europejskiej²⁰. W Polsce będzie to sąd okręgowy, który byłby miejscowo właściwy do rozpoznania sprawy rozstrzygniętej orzeczeniem lub w którego okręgu znajduje się miejscowo właściwy sąd rejonowy, a w braku tej podstawy – Sąd Okręgowy w Warszawie²¹.

Rozporządzenie Bruksela I bis wprowadza także regulację mającą na celu zapobieżenie możliwości uzyskania jurysdykcji przez sąd niewłaściwy dla konsumenta wskutek tzw. wdania się przez niego w spór²². W sprawach dotyczących umów konsumenckich, w których pozwanym jest konsument, przed przyjęciem jurysdykcji na podstawie wdania się przez pozwanego w spór, sąd zapewnia, aby pozwany został poinformowany o prawie do zakwestionowania jurysdykcji sądu oraz o skutkach stawiennictwa lub jego braku²³.

W obydwu przypadkach konieczne jest jednak podjęcie pewnej aktywności przez pozwanego konsumenta.

Podsumowanie

Analiza przepisów rozporządzenia Bruksela I bis dotycząca umów konsumenckich prowadzi do wniosku, że ochrona wynikająca z przepisów o umowach konsumenckich jest niewątpliwie daleko idąca. Wykładnia autonomiczna pojęcia konsumenta i umowy konsumenckiej dokonywana przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w szczególności na gruncie tzw. umów mieszanych, powoduje jednak, iż jest to zarazem ochrona o precyzyjnym zakresie. Za konsumenta nie jest uznawana osoba zawierająca umowę, której przedmiotem jest działalność zawodowa, nawet jeśli ma ona zostać podjęta dopiero w przyszłości²⁴.

Joanna Lubecka

adwokat

Stawski Syty Adwokacka Spółka Partnerska

www.transgraniczne.pl

[nbsp]