W dniu 1 stycznia 2018 r. wejdą w życie zmiany w ustawie z dnia 13 czerwca 2013 r. o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi¹, zwanej dalej w skrócie „ustawą o gospodarce opakowaniami” lub „ustawą”. Zostanie ona zmieniona, szeroko komentowaną w ostatnich miesiącach, ustawą z dnia 12 października 2017 r. o zmianie ustawy o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi oraz niektórych innych ustaw², zwaną dalej „ustawą zmieniającą”.[nbsp]

Powyższa nowelizacja zmienia zasady, na jakich od nowego roku konsumenci będą mogli bezpłatnie otrzymać reklamówkę na zrobione przez siebie zakupy, w szczególności na zakupy, które robią codziennie np. w sklepach osiedlowych, marketach spożywczych czy dyskontach.

Uchwalenie zmian ustawy pozostaje w związku z Dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2015/720 z dnia 29 kwietnia 2015 r. zmieniającą dyrektywę 94/62/WE, dalej: „dyrektywa”³, w odniesieniu do zmniejszenia zużycia lekkich plastikowych toreb na zakupy.

Regulacje unijnie

Wspomniana dyrektywa w odniesieniu do zmniejszenia zużycia lekkich plastikowych toreb na zakupy wprowadziła nowe regulacje w zakresie korzystania z nich.

Uzasadnieniem dla uchwalenia dyrektywy był zbyt duży poziom zużycia plastikowych toreb w Unii Europejskiej, co powodowało nadmierne zaśmiecenie i nieefektywne korzystanie z zasobów. Dyrektywa wskazuje również, że jeśli nie zostaną podjęte stosowne kroki, to poziom zaśmiecenia torbami foliowymi będzie wzrastał i problem się pogłębi.

Szczególną uwagę w dyrektywie zwraca się na lekkie torby plastikowe, czyli te o grubości poniżej 50 mikronów. To one stanowią zdecydowaną większość całkowitej liczby plastikowych toreb zużywanych na zakupy. Wskazuje się również na bardzo niskie współczynniki ich recyklingu.

Zgodnie z analizami przeprowadzonymi na potrzeby dyrektywy lekkie torby ze względu na swoją masę łatwo są przemieszczane przez wiatr i wodę. Powodują zanieczyszczenie ziemi i środowiska wodnego, w tym morskiego. Koszty uprzątnięcia toreb i ich dalszego przetworzenia powodują wymierne straty ekonomiczne.[nbsp]

Zgodnie z hierarchią postępowania z odpadami najważniejsze jest zapobieganie ich powstawaniu. Ustawodawca unijny zdaje sobie sprawę z funkcji, jakie pełnią plastikowe torby, i tego, że nie jest możliwe całkowite ich wyeliminowanie. Ważne jednak jest, aby tak szybko nie stawały się one niepotrzebnym śmieciem.

Możliwe środki wykonania dyrektywy

Kraje członkowskie miały do wyboru dwa warianty wdrożenia przepisów dyrektywy.

Jako pierwsze rozwiązanie wskazano możliwość przyjęcia środków zapewniających, aby do dnia 31 grudnia 2019 r. roczny poziom zużycia nie przekraczał 90 lekkich plastikowych toreb na zakupy w przeliczeniu na osobę, a do dnia 31 grudnia 2025 r. – 40 takich toreb w przeliczeniu na osobę, lub określenia podobnych celów wyrażonych w wadze.

Jako drugie rozwiązanie wskazano przyjęcie przez kraje członkowskie instrumentów zapewniających, aby do dnia 31 grudnia 2018 r. lekkie plastikowe torby na zakupy nie były oferowane za darmo w punktach sprzedaży towarów lub produktów, chyba że wdrożone zostaną równie skuteczne instrumenty. Polska zdecydowała się na przyjęcie drugiego wariantu.

Rozwiązania w innych państwach członkowskich

W 2010 r. w całej Unii Europejskiej zużywano 98,6 mld toreb, z których aż 87% wykorzystywano jednokrotnie.

Jak wynika z dyrektywy, poziom zużycia plastikowych toreb na zakupy znacznie różni się w całej Unii ze względu na różnice w zwyczajach konsumentów, świadomości ekologicznej oraz skuteczności środków politycznych podejmowanych przez państwa członkowskie. Niektórym z nich udało się znacząco zmniejszyć częstotliwość korzystania z plastikowych toreb na zakupy, a średni poziom zużycia w siedmiu najlepiej radzących sobie z tym problemem państwach członkowskich wynosi zaledwie 20% średniego unijnego zużycia.[nbsp]

Jako kraj, który modelowo rozwiązał kłopot, wskazywana jest Irlandia Północna. Wprowadzenie w 2002 r. opłaty za plastikowe torby spowodowało zmniejszenie ich zużycia o około 90%.

We Francji problem rozwiązano poprzez określenie obowiązkowego udziału materiałów biodegradowalnych w torbach.

Opłaty za torby wprowadzono m.in. w Holandii, na Łotwie czy w Wielkiej Brytanii. Jednocześnie często kraje członkowskie promują używanie w ich miejsce toreb papierowych czy biodegradowalnych.[nbsp]

Rozwiązania polskie

Według szacunków Ministerstwa Środowiska w Polsce zużywa się rocznie około 300 toreb na mieszkańca. Zakupowe torby z tworzywa sztucznego mają bardzo krótki cykl życia ‒ wynosi on kilkanaście minut, czyli tyle, ile kupujący potrzebują na powrót z zakupów do domu. Po tym czasie konsument przeważnie uważa je za nieprzydatne i wyrzuca do kosza.

Wprowadzenie w większości sklepów opłat za torby w latach 2009–2010 spowodowało już widoczny spadek ich zużycia, tj. o około 36%. To utwierdziło polskiego ustawodawcę, że ograniczenie zużycia toreb jest możliwe właśnie poprzez wprowadzenie obowiązkowej odpłatności za nie.

Podział toreb

Zgodnie z ustawą o gospodarce opakowaniami poprzez torby na zakupy z tworzywa sztucznego rozumie się torby na zakupy, z uchwytami lub bez uchwytów, wykonane z tworzywa sztucznego, które są oferowane w jednostkach handlu detalicznego lub hurtowego. Do toreb tych zalicza się:

a) lekkie torby na zakupy z tworzywa sztucznego o grubości materiału poniżej 50 mikrometrów,

b) bardzo lekkie torby na zakupy z tworzywa sztucznego o grubości materiału poniżej 15 mikrometrów, które są wymagane ze względów higienicznych lub oferowane jako podstawowe opakowanie żywności luzem, gdy pomaga to w zapobieganiu marnowaniu żywności⁴.

Rozróżniamy również oksydegradowalne torby na zakupy z tworzywa sztucznego. Rozumie się przez to torby na zakupy wykonane z tworzyw sztucznych zawierających dodatki, które katalizują rozpadanie się tworzywa sztucznego na mikrofragmenty⁵.

Oksydegradowalne torby na zakupy z tworzywa sztucznego zalicza się do lekkich toreb na zakupy z tworzywa sztucznego lub bardzo lekkich toreb na zakupy z tworzywa sztucznego, zgodnie z kryteriami określonymi w art. 8 pkt 15a, tj. zgodnie z ich grubością.

Opłata recyklingowa

Zgodnie z art. 40a ustawy o gospodarce opakowaniamiprzedsiębiorcy prowadzący jednostkę handlu detalicznego lub hurtowego, w której są oferowane lekkie torby na zakupy z tworzywa sztucznego przeznaczone do pakowania produktów zakupionych w tych sklepach, od dnia 1 stycznia 2018 r. będą zobowiązani pobrać opłatę recyklingową od klienta nabywającego lekką torbę na zakupy z tworzywa sztucznego.

Po nowym roku polscy konsumenci muszą zatem spodziewać się, że zrobione przez nich zakupy nie zostaną już bezpłatnie zapakowane w torbę, ale konieczne będzie uiszczenie za to odpowiedniej opłaty (opłaty recyklingowej) u sprzedawcy. Opłata naliczana jest za lekką torbę na zakupy.

Ustawodawca unijny pozostawił krajom członkowskim swobodę co do pozostawienia możliwości nieodpłatnego wydawania bardzo lekkich toreb foliowych. Polski ustawodawca postanowił, że z opłat nadal będą zwolnione bardzo lekkie torby na zakupy. Są to torby, których użycie konieczne jest ze wzglądów higienicznych, a pakujemy do nich produkty kupowane luzem, takie jak pieczywo, owoce, warzywa, jajka.[nbsp]

Jeśli oksydegradowalna torba na zakupy z tworzywa sztucznego będzie zaklasyfikowana jako lekka torba na zakupy z tworzywa sztucznego, to przedsiębiorca prowadzący jednostkę handlu detalicznego lub hurtowego, w której oferowane są takie torby, jest obowiązany również w odniesieniu do tych toreb pobrać wymaganą prawem opłatę.

W ustawie została ustalona maksymalna stawka opłaty recyklingowej ‒ wynosi ona 1 zł za jedną lekką torbę na zakupy z tworzywa sztucznego. Opłata recyklingowa będzie mogła stanowić całkowity koszt torby dla konsumenta albo zostać doliczona do ceny ustalonej przez daną jednostkę handlową (sklep).

Stawka określona w ustawie to stawka maksymalna, rzeczywista stawka zostanie określona w drodze rozporządzenia. Wysokość stawki recyklingowej określa minister właściwy do spraw środowiska w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw finansów publicznych oraz ministrem właściwym do spraw gospodarki, kierując się koniecznością trwałego zmniejszenia zużycia lekkich toreb na zakupy z tworzywa sztucznego oraz mając na uwadze ich negatywny wpływ na środowisko, a także akceptowalny społecznie poziom stawki opłaty recyklingowej⁶.

Zgodnie z projektem rozporządzenia przedłożonym przez Ministra Środowiska opłata ta ma wynosić 0,20 zł.

Zaproponowana wysokość opłaty recyklingowej ma zmniejszyć zużycie lekkich toreb na zakupy z tworzywa sztucznego, ze względu na ich negatywny wpływ na środowisko, ale ma być też akceptowalna społecznie.

Jak wskazuje Ministerstwo Środowiska w uzasadnieniu rozporządzenia, kwota 20 groszy została określona na podstawie badań przeprowadzonych w 2015 r. i znajduje się w przedziale akceptowanym przez 79% badanych Polaków⁷.

Ustalając opłatę w takiej wysokości, Ministerstwo zakłada spadek zużycia toreb o około 50% w pierwszym roku obowiązywania ustawy.

Opłata recyklingowa stanowi dochód budżetu państwa i jest wnoszona do dnia 15 marca roku następującego po roku kalendarzowym, w którym została pobrana. W sprawach dotyczących opłaty recyklingowej stosuje się odpowiednio przepisy działu III ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. ‒ Ordynacja podatkowa⁸. Minister właściwy do spraw środowiska sporządza i przekazuje Komisji Europejskiej sprawozdanie o liczbie wydanych lekkich toreb na zakupy z tworzywa sztucznego w danym roku kalendarzowym.

Nadzór nad przestrzeganiem przepisów dotyczących obowiązku pobierania opłaty recyklingowej sprawuje Inspekcja Handlowa.

Sankcja za nieprzestrzeganie ustawy

W ustawie przewidziana została sankcja za niepobieranie opłaty recyklingowej od nabywającego lekką torbę na zakupy z tworzywa sztucznego⁹. Czyn ten zagrożony jest karą pieniężną w wysokości od 500 zł do 20 000 zł¹⁰. Kary pieniężne wymierza, w drodze decyzji, właściwy wojewódzki inspektor inspekcji handlowej. Należności z tytułu kar pieniężnych stanowią dochód budżetu państwa.

Ustawa poszerzyła też uprawnienia Inspekcji Handlowej. Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 2h ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o Inspekcji Handlowej¹¹[nbsp]inspekcja będzie miała prawo do przeprowadzenia kontroli przestrzegania przez przedsiębiorców prowadzących jednostki handlu detalicznego lub hurtowego przepisów dotyczących obowiązku pobierania opłaty recyklingowej, zgodnie z art. 40a, art. 41 i art. 42 ustawy o gospodarce opakowaniami.

W zakresie wymierzania administracyjnych kar pieniężnych zastosowanie znajdą odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego¹², dalej w skrócie k.p.a., które weszły w życie z dniem 1 czerwca 2017 r.

Na ich podstawie[nbsp] zostaną określone m.in. dyrektywy wymiaru kary pieniężnej.

Wymierzając administracyjną karę pieniężną, organ będzie brał pod uwagę m.in.:

• okoliczności naruszenia prawa;
• częstotliwość niedopełniania w przeszłości obowiązku albo naruszania zakazu tego samego rodzaju;
• uprzednie ukaranie za to samo zachowanie;
• stopień przyczynienia się strony, na którą jest nakładana administracyjna kara pieniężna, do powstania naruszenia prawa;
• działania podjęte przez stronę dobrowolnie w celu uniknięcia skutków naruszenia prawa;
• wysokość korzyści, którą strona osiągnęła, lub straty, której uniknęła;
• w przypadku osoby fizycznej – warunki osobiste strony, na którą administracyjna kara pieniężna jest nakładana.

Organ może również odstąpić od nałożenia administracyjnej kary pieniężnej ipoprzestać na pouczeniu, jeżeli waga naruszenia prawa jest znikoma, a strona zaprzestała naruszania prawa lub za to samo zachowanie prawomocną decyzją na stronę została uprzednio nałożona przez inny uprawniony organ administracyjna kara pieniężna.

Zgodnie z ustawą z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych¹³[nbsp]oraz ustawą z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych^14[nbsp]opłata recyklingowa stanowi zarówno przychód, jak i koszty uzyskania przychodów.

A co z „grubymi” plastikowymi torbami na zakupy?

Uważnemu czytelnikowi zapewne nasunie się pytanie: a co z „grubymi” torbami foliowymi na zakupy? Chodzi o te, w które często są pakowane droższe zakupy – np. odzież, czy też te, które za opłatą można nabyć w marketach. Ustawa o gospodarce opakowaniami, a wraz z nią opłata recyklingowa, nie dotyczy tych toreb. Dyrektywa unijna wskazuje bowiem na konieczność ograniczenia zużycia jedynie lekkich toreb. W praktyce oznacza to, że jeśli przywiązanie do toreb plastikowych okaże się mocniejsze aniżeli świadomość konieczności dbania o środowisko, to wprawdzie w Polsce spadnie zużycie lekkich toreb plastikowych, ale może się to wiązać ze wzrostem zużycia grubszych toreb.

Dzisiaj takie torby można kupić w większości marketów, a ich cena jest wyższa o mniej więcej 20 groszy od ceny lekkich toreb. Czyli de facto dokładnie o kwotę, jaka zostanie doliczona do tak popularnych lekkich toreb foliowych. Konsument rozważający zakup torby, kierując się ceną, zapewne po dniu 1 stycznia 2018 r. wybierze grubszą i bardziej wytrzymałą plastikową torbę, która dodatkowo może okazać się konkurencyjna cenowo.

Podsumowanie

Polski ustawodawca przewiduje, że w wyniku planowanych zmian i wprowadzenia opłaty recyklingowej sprzedaż lekkich toreb na zakupy z tworzywa sztucznego, zgodnie z założeniami transponowanej dyrektywy, będzie zmniejszać się co roku, natomiast spodziewany jest wzrost sprzedaży toreb papierowych, tekstylnych, biodegradowalnych oraz innych, alternatywnych dla toreb z tworzywa sztucznego. Dodatkowo wskazuje się, że środki pozyskane z opłaty recyklingowej miałyby zostać przeznaczone na walkę ze smogiem. Zatem ustawa podwójnie przyczyniłaby się do poprawy środowiska; po pierwsze, poprzez ograniczenie zaśmiecenia, po drugie, poprzez pozyskanie środków na walkę o czystsze powietrze.[nbsp]

W najbliższym czasie okaże się, czy przewidywania polskiego ustawodawcy znajdą swoje odzwierciedlenie w rzeczywistości.

[nbsp]

Anna Siwkowska

radca prawny,

Kancelaria BHR Radomski i Partnerzy Sp. p.

Artykuł pochodzi z[nbsp]Biuletynu Euro Info 5 (176) 2017.

[nbsp]