Zagadnienia te są szczególnie ważne w prowadzeniu działalności gospodarczej. Własność intelektualna często bywa jednym z najcenniejszych składników budujących wartość firmy. Niemal codziennie na rynku pojawiają się nowe towary lub oferowane są nowe usługi. Ich innowacyjność może być związana z zastosowaniem nowych rozwiązań o charakterze technicznym, ale także estetycznym (design). Istotne znaczenie dla budowania pozycji konkurencyjnej mają także oznaczenia stosowane przez firmy, dzięki którym konsumenci identyfikują poszczególne produkty lub usługi. 

 

Podobnie jak w przypadku tradycyjnie rozumianej własności odnoszonej do nieruchomości i rzeczy ruchomych, prawa własności intelektualnej wyznaczają zakres wyłączności - monopol na korzystanie z danego dobra, w tym przypadku niematerialnego. Może korzystać z niego tylko podmiot uprawniony oraz te podmioty, którym uprawniony na to pozwoli. Wprowadzając na rynek nowy produkt czy usługę i mając do nich prawo własności intelektualnej, firma zapewni sobie wyłączność na rynku, a konkurenci nie będą mogli bezkarnie naśladować takiej innowacji. Brak odpowiedniej ochrony własności intelektualnej może utrudnić, a niekiedy znacznie ograniczyć osiąganie korzyści materialnych z gospodarczej eksploatacji nowych rozwiązań. Prawidłowa ochrona, a także skuteczna strategia wykorzystania własności intelektualnej pozwalają na osiągnięcie przewagi konkurencyjnej na rynku oraz na wyeliminowanie znacznej części naruszeń praw wyłącznych.

 

Co do zasady prawa własności intelektualnej przysługują twórcy (autorowi, wynalazcy etc.). Niejednokrotnie zdarza się, że dzieło powstało w wyniku twórczej współpracy kilku, a nawet kilkudziesięciu osób - w takim przypadku prawa własności intelektualnej mają wszyscy współtwórcy. Szczególną sytuację stanowi powstanie dzieła (utworu, wynalazku) w ramach wykonywania przez pracownika obowiązków ze stosunku pracy - wtedy prawa do takiego dzieła należą do pracodawcy, chyba że w umowie między pracodawcą a pracownikiem znajdzie się inne uregulowanie tej kwestii.

 

Generalnie prawa własności intelektualnej dzielą się na prawa autorskie chroniące utwory oraz prawa własności przemysłowej. Zalicza się jednak do nich również ochronę baz danych, nowych odmian roślin lub ras zwierząt, zagadnienia zwalczania nieuczciwej konkurencji, w tym także ochronę tajemnic przedsiębiorstwa (know-how).

 

Warto zauważyć, że korzyści wynikające z prawidłowego zarządzania prawami własności intelektualnej w firmie nie ograniczają się do wzmocnienia przewagi konkurencyjnej firmy oraz osiągania zysków w związku z wyłącznością na rynku. Posiadanie patentu na wynalazek, korzystanie z ciekawych projektów wzornictwa przemysłowego chronionych prawami z rejestracji bądź uprawnienie do nanoszenia na oferowane produkty chronionych oznaczeń geograficznych wpływa także w istotny sposób na reputację czy też szeroko rozumiany wizerunek firmy, może uwiarygodnić ją wobec partnerów biznesowych, co jest szczególnie ważne w przypadku mikro- lub małych przedsiębiorstw, zwłaszcza zajmujących się nowoczesnymi technologiami. Budowanie w firmie strategii ochrony dóbr intelektualnych przynosi również korzyści w obszarze zarządzania organizacją. Daje lepsze rozeznanie, czym przedsiębiorstwo dysponuje oraz w jakich obszarach można oczekiwać najefektywniejszego rozwoju.

 

Utwory i przedmioty praw pokrewnych

Utwór, w rozumieniu ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, to bardzo szerokie pojęcie oznaczające wynik twórczości z różnych dziedzin. Utworami mogą być zarówno dzieła wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi, jak i dzieła plastyczne, fotograficzne, muzyczne, architektoniczne, urbanistyczne, sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne, a także lutnicze. Do szczególnych kategorii utworów należą programy komputerowe oraz dzieła audiowizualne. Warto zwrócić uwagę na to, że utworem może być także projekt wzornictwa przemysłowego, który można również zgłosić do ochrony na gruncie prawa własności przemysłowej. Nie wszystkie dzieła wymienione powyżej muszą być objęte ochroną prawnoautorską - zgodnie bowiem z ustawą o prawie autorskim utworem jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia - tylko takie dzieła są chronione prawami autorskimi. Ochroną objęty jest sposób wyrażenia, nie zaś odkrycia, idee, procedury, metody czy zasady działania. Jednocześnie wyłączono spod ochrony akty normatywne lub ich urzędowe projekty, urzędowe dokumenty, symbole i znaki, opublikowane opisy patentowe lub ochronne oraz proste informacje prasowe.

 

Powstanie praw autorskich jest niezależne od jakichkolwiek formalności. Utworu nie trzeba nigdzie zgłaszać do ochrony ani rejestrować. Musi jednak zostać „ustalony", czyli tak uzewnętrzniony przez autora, by umożliwić innym osobom zapoznanie się z nim. Ustalenie utworu nie oznacza jego utrwalenia - ustaleniem utworu muzycznego może być jego pierwsze wykonanie, niezależnie od tego, czy ktoś dokona jego nagrania lub zapisu nutowego.

 

Utwory są chronione autorskimi prawami osobistymi i majątkowymi.

 

Autorskie prawa osobiste są bezterminowe, czyli nigdy nie wygasają, niezbywalne i zawsze przysługują twórcy. Dotyczą w szczególności:

• autorstwa utworu;
• oznaczania utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo udostępniania go anonimowo;
• nienaruszalności treści i formy utworu;
• decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności;
• nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

 

Autorskie prawa majątkowe obejmują korzystanie z utworu i rozporządzanie nim. Są one zbywalne oraz podlegają dziedziczeniu. Autorskie prawa majątkowe wygasają po upływie 70 lat od śmierci autora.

 

Zarządzaniem autorskimi prawami majątkowymi, w tym także pobieraniem opłat za korzystanie z utworu (tantiem) oraz wypłacaniem honorariów autorskich, zajmują się organizacje zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi, np. Stowarzyszenie Autorów ZAIKS czy Związek Producentów Audio-Video (ZPAV), Związek Stowarzyszeń Artystów Wykonawców (STOART) czy Związek Polskich Artystów Fotografików (ZPAF).

 

Warto pamiętać, że w niektórych okolicznościach, określonych w ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych, dopuszczalne jest korzystanie z cudzego utworu bez zgody uprawnionego z tytułu praw autorskich, czyli w ramach tzw. dozwolonego użytku prywatnego i publicznego. Bez zezwolenia twórcy wolno nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu  w zakresie własnego użytku osobistego. Dopuszczalne jest również cytowanie czy wykorzystywanie utworów do celów edukacyjnych i naukowych. Dozwolone jest także nieodpłatne publiczne wykonywanie rozpowszechnionych utworów, na przykład podczas ceremonii religijnych, uroczystości państwowych, akademickich i szkolnych, jeżeli nie łączy się z tym osiąganie ani pośrednio, ani bezpośrednio korzyści majątkowych, a artyści wykonawcy nie otrzymują wynagrodzenia.

 

Wraz z ochroną utworów w powyższej ustawie uregulowano także kwestie tzw. praw pokrewnych. Przedmiotami tych praw są:

• artystyczne wykonanie utworu lub dzieła sztuki ludowej,
• fonogram lub wideogram,
• nadanie programu,
• pierwsze wydanie oraz wydanie naukowe i krytyczne.

 

Własność przemysłowa

Przedmiotami własności przemysłowej są zarówno rozwiązania o charakterze technicznym (wynalazki, wzory użytkowe, topografie układów scalonych), jak i o charakterze estetycznym (wzory przemysłowe) oraz istotne ze względu na obrót gospodarczy oznaczenia - znaki towarowe i usługowe, a także oznaczenia geograficzne. Prawa własności przemysłowej mają charakter majątkowy, są skuteczne wobec wszystkich, są zbywalne i podlegają dziedziczeniu.

 

Prawa własności przemysłowej są udzielane przez właściwy w danej sprawie urząd krajowy, unijny bądź międzynarodowy, po przeprowadzeniu określonej procedury. W Polsce organem takim jest Urząd Patentowy RP (UPRP) mieszczący się w Warszawie. Prawa te są skuteczne jedynie na określonym terytorium (jednego lub kilku państw). Chcąc uzyskać ochronę poza granicami Polski, należy zwrócić się do poszczególnych krajowych urzędów ds. własności przemysłowej lub skorzystać z procedur regionalnych bądź międzynarodowych.

 

Ochrona własności przemysłowej jest ograniczona nie tylko ze względu na terytorium, lecz także na czas. Prawa są udzielane na określony okres, po którego upłynięciu wygasają. Utrzymanie ochrony, tak jak i przeprowadzenie procedury zgłoszeniowej, związane jest z koniecznością uiszczenia opłat.

 

Informacje na temat dokonanych zgłoszeń oraz udzielonych praw własności przemysłowej są jawne. W Polsce informacje te są publikowane w wydawnictwach urzędowych: Biuletynie Urzędu Patentowego (ogłoszenia o dokonanych zgłoszeniach) oraz w Wiadomościach Urzędu Patentowego (ogłoszenia o udzielonych prawach własności przemysłowej), są także dostępne na stronie internetowej UPRP (www.uprp.pl).

 

Przy przeprowadzaniu procedur związanych z uzyskaniem oraz utrzymaniem w mocy praw własności przemysłowej można skorzystać z pomocy rzecznika patentowego. Lista osób wykonujących zawód rzecznika patentowego jest dostępna na stronie internetowej Polskiej Izby Rzeczników Patentowych (www.rzecznikpatentowy.org.pl).

 

Wynalazki

Wynalazki są chronione patentami. Patenty udzielane są na wynalazki spełniające kryteria zdolności patentowej: są nowe w skali światowej (czyli nie są częścią stanu techniki w dniu dokonania zgłoszenia patentowego), mają poziom wynalazczy (czyli nie wynikają w sposób oczywisty ze znanego stanu techniki) oraz nadają się do przemysłowego stosowania (mogą być stosowane w sposób powtarzalny, dając identyczny skutek).

 

Ani w ustawie Prawo własności przemysłowej, ani w międzynarodowych czy unijnych aktach prawnych nie zdefiniowano pojęcia „wynalazek". Z pewnością musi być to rozwiązanie o charakterze technicznym. Wynalazkami nie są zaś w szczególności:

• odkrycia, teorie naukowe i metody matematyczne,
• wytwory o charakterze jedynie estetycznym,
• plany, zasady i metody dotyczące działalności umysłowej lub gospodarczej oraz gier,
• wytwory, których niemożliwość wykorzystania może być wskazana w świetle powszechnie przyjętych i uznanych zasad nauki,
• programy do maszyn cyfrowych.

 Warto pamiętać, że pozbawione zdolności patentowej są:

• wynalazki, z których korzystanie byłoby sprzeczne z porządkiem publicznym lub dobrymi obyczajami;
• odmiany roślin lub rasy zwierząt oraz czysto biologiczne sposoby hodowli roślin lub zwierząt;
• sposoby diagnostyki lub leczenia ludzi oraz zwierząt metodami chirurgicznymi lub terapeutycznymi.

 Przez uzyskanie patentu nabywa się prawo wyłącznego korzystania z wynalazku na całym terytorium Polski. Chcąc uzyskać ochronę za granicą, należy skierować zgłoszenie patentowe:

• do urzędów krajowych państw, w których chcemy uzyskać ochronę lub
• do Europejskiego Urzędu Patentowego (bezpośrednio lub za pośrednictwem Urzędu Patentowego RP), który udziela patentu europejskiego. Europejska Organizacją Patentowa, której organem jest Europejski Urząd Patentowy, zrzesza ponad 30 państw europejskich. Patent europejski nie jest prawem jednolicie skutecznym we wszystkich państwach członkowskich tej organizacji. Skuteczność patentu europejskiego ogranicza się do tych państw, w których dokonamy jego walidacji.
• w tak zwanej procedurze międzynarodowej PCT, dzięki której poprzez jedno zgłoszenie można się ubiegać o udzielenie patentów w poszczególnych państwach świata (ponad 140 państw). Procedurą tą administruje Światowa Organizacja Własności Intelektualnej.

 Okres ochrony patentowej wynosi maksymalnie 20 lat od daty zgłoszenia wynalazku. Prawo z patentu jest prawem zbywalnym i podlega dziedziczeniu. Uprawniony z patentu może również udzielić innemu podmiotowi licencji na korzystanie z wynalazku.

 

Wzorem użytkowym jest nowe i użyteczne rozwiązanie o charakterze technicznym dotyczące kształtu, budowy lub zestawienia przedmiotu o trwałej postaci.

 

W odróżnieniu od wynalazków wzory użytkowe nie muszą posiadać poziomu wynalazczego - podlegają one ochronie również wtedy, gdy wynikają - dla znawcy - w sposób oczywisty ze stanu techniki. Natomiast kryterium nowości,  tak jak w przypadku wynalazków, oceniane jest w skali światowej.

 

Urząd Patentowy RP udziela na wzór użytkowy prawa ochronnego, które pozostaje w mocy do 10 lat od daty dokonania zgłoszenia. Udzielenie prawa ochronnego na wzór użytkowy potwierdza się wydaniem świadectwa ochronnego.

 

Należy pamiętać, że warunkiem bezwzględnym dla zachowania cechy nowości wynalazku lub wzoru użytkowego jest nieujawnienie istoty rozwiązania przed dokonaniem zgłoszenia w urzędzie patentowym.

 

Topografią układu scalonego jest rozwiązanie polegające na przestrzennym, wyrażonym w dowolny sposób rozplanowaniu elementów układu scalonego, z których co najmniej jeden jest elementem aktywnym, oraz wszystkich lub części połączeń układu scalonego. Urząd Patentowy RP udziela prawa z rejestracji topografii układu scalonego, które może być skuteczne maksymalnie do 10 lat.

 

Wzorem przemysłowym jest nowa i posiadająca indywidualny charakter postać wytworu lub jego części, nadana mu w szczególności przez cechy linii, konturów, kształtów, kolorystykę, strukturę lub materiał wytworu, jego ornamentację oraz kombinacje tych cech. Wzory przemysłowe mają zastosowanie w szerokiej gamie produktów: od zabawek, biżuterii, mebli, samochodów lub ich części, po urządzenia i przyrządy techniczne czy budowle architektoniczne.

 

Wzór przemysłowy uważa się za nowy, jeżeli przed datą oznaczenia pierwszeństwa do uzyskania prawa z rejestracji identyczny wzór nie został udostępniony publicznie przez stosowanie, wystawienie lub ujawnienie w inny sposób. Wzór ma charakter indywidualny, gdy wrażenie, jakie wywołuje na tzw. zorientowanym użytkowniku, różni się od wrażenia wywoływanego przez wzór wcześniej udostępniony publicznie.

 

Na wzór przemysłowy udzielane jest prawo z rejestracji na okres maksymalnie 25 lat od daty dokonania zgłoszenia w Urzędzie Patentowym RP.

 

Należy pamiętać, że praw z rejestracji nie udziela się między innymi, jeżeli wzory przemysłowe zawierają oznaczenia lub elementy, które są symbolami o charakterze religijnym, patriotycznym lub kulturowym w zakresie, w jakim obrażałoby to uczucia religijne, patriotyczne lub tradycję narodową.

 

Wzór przemysłowy może korzystać z kumulowanej ochrony prawnej, tj. poza prawem z rejestracji na podstawie ustawy Prawo własności przemysłowej - podlega również ochronie prawnej wynikającej z prawa autorskiego.

 

Znakiem towarowym może być każde oznaczenie przedstawione w sposób graficzny lub takie, które da się w sposób graficzny wyrazić, jeżeli nadaje się ono do odróżniania w obrocie towarów jednego przedsiębiorstwa od towarów innego. Znakiem towarowym może być w szczególności wyraz, rysunek, ornament, kompozycja kolorystyczna, forma przestrzenna, w tym forma towaru lub opakowania, a także melodia lub inny sygnał dźwiękowy. Znak towarowy może być także kombinacją różnych środków wyrazu.

 

Niektóre kategorie oznaczeń zostały wyłączone przez ustawodawcę z możliwości uzyskania ochrony. Należą do nich między innymi oznaczenia, których używanie naruszałoby prawa osobiste lub majątkowe innych osób, albo takie, które są sprzeczne z porządkiem publicznym lub dobrymi obyczajami, albo też takie, które ze swej istoty wprowadzały konsumentów błąd. Wyłączone zostały również pewne kategorie oznaczeń, między innymi zawierające symbole o charakterze religijnym, patriotycznym lub kulturowym, których używanie obrażałoby uczucia religijne, patriotyczne lub tradycję narodową.

 

Na znaki towarowe Urząd Patentowy RP udziela praw ochronnych na okres 10 lat od daty dokonania zgłoszenia, przy czym ochrona ta może być, na wniosek uprawnionego, przedłużana na kolejne dziesięcioletnie okresy. Przez uzyskanie prawa ochronnego nabywa się prawo wyłącznego używania znaku towarowego w sposób zarobkowy lub zawodowy na całym terytorium RP. Podobnie jak w przypadku wzorów przemysłowych możliwe jest uzyskanie jednolitej ochrony znaku towarowego na terytorium Unii Europejskiej, korzystając ze wspólnotowego systemu ochrony znaków towarowych. Prawo ochronne na znak towarowy jest zbywalne i podlega dziedziczeniu. Uprawniony z prawa ochronnego na znak towarowy może udzielić innej osobie upoważnienia do używania znaku, zawierając z nią umowę licencyjną.

 

Prawo wyłącznego używania znaku towarowego uprawnia w szczególności do:

• umieszczania tego znaku na towarach objętych prawem ochronnym lub ich opakowaniach, oferowania i wprowadzania tych towarów do obrotu, ich importu lub eksportu oraz składowania w celu oferowania i wprowadzania do obrotu, a także oferowania lub świadczenia usług pod tym znakiem;
• umieszczania znaku na dokumentach związanych z wprowadzaniem towarów do obrotu lub związanych ze świadczeniem usług;
• posługiwania się znakiem w celu reklamy.

 W celu uzyskania ochrony na wzór przemysłowy lub znak towarowy poza granicami Polski, zgłoszenia można dokonać w poszczególnych krajowych urzędach ds. własności przemysłowej. Na podstawie przepisów wspólnotowych Urząd Harmonizacji Rynku Wewnętrznego w Alicante udziela praw ochronnych na wzory przemysłowe i znaki towarowe jednolicie skutecznych we wszystkich państwach członkowskich Unii Europejskiej. Możliwe jest również skorzystanie z procedur międzynarodowych.

 

Oznaczeniami geograficznymi, zgodnie z ustawą Prawo własności przemysłowej (art. 174), są nazwy regionalne i oznaczenia pochodzenia. Nazwami regionalnymi są oznaczenia służące do oznaczania towarów, które pochodzą z określonego terenu oraz mają szczególne właściwości, które wyłącznie lub w przeważającej mierze zawdzięczają oddziaływaniu środowiska geograficznego obejmującego łącznie czynniki naturalne oraz ludzkie, a ich wytworzenie lub przetworzenie następuje na tym terenie. Natomiast oznaczenia pochodzenia służą do oznaczania towarów pochodzących z określonego terenu oraz mających pewne szczególne właściwości albo inne cechy szczególne, przypisywane pochodzeniu geograficznemu, czyli terenowi, gdzie zostały one wytworzone lub przetworzone. Zgłoszenia do rejestracji w Urzędzie Patentowym może dokonać:

• organizacja upoważniona do reprezentowania interesów producentów, działająca na danym terenie,
• właściwy organ administracji rządowej,
• właściwy organ samorządu terytorialnego.

 Pojedynczy przedsiębiorca nie ma prawa dokonać indywidualnego zgłoszenia. Z chwilą rejestracji uprawnionym do używania chronionego oznaczenia jest zawsze grupa przedsiębiorców prowadzących działalność we wskazanym regionie. Lista uprawnionych przedsiębiorców nie jest listą zamkniętą.

Ochrona oznaczenia geograficznego jest nieograniczona w czasie, trwa zaś od dnia dokonania wpisu do rejestru oznaczeń geograficznych.

W krajach członkowskich Unii Europejskiej oznaczenia geograficzne dotyczące produktów rolnych i środków spożywczych są chronione w ramach systemu wspólnotowego przez rejestrację w Rejestrze Chronionych Nazw Pochodzenia i Oznaczeń Geograficznych, prowadzonym przez Komisję Europejską. W Polsce taka rejestracja następuje za pośrednictwem Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Do rejestru Komisji Europejskiej wpisane są m.in. następujące polskie oznaczenia geograficzne: bryndza podhalańska, oscypek, andruty kaliskie, rogal świętomarciński, miód wrzosowy z Borów Dolnośląskich oraz wielkopolski ser smażony.

 

Tajemnica przedsiębiorstwa

Kształtując strategię ochrony własności intelektualnej przedsiębiorstwa, warto świadomie wybierać najskuteczniejszy jej model. Dlatego nie można zapominać również o nieformalnej ochronie dóbr intelektualnych - traktując je jako tajemnicę przedsiębiorstwa. Oczywiście, by tajemnica mogła być dochowana, należy podjąć również właściwe w danej sytuacji zabiegi organizacyjne i prawne, np. zawrzeć z pracownikami dopuszczonymi do takiej tajemnicy umowy o dochowaniu poufności.

 

Podstawowe akty prawne dotyczące ochrony własności intelektualnej:

• Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych,
• Ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej,
• Ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji,
• Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o ochronie baz danych,
• Ustawa z dnia 26 czerwca 2003 r. o ochronie prawnej odmian roślin.

 

Przydatne adresy internetowe:

• www.uprp.pl - Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (UPRP)
• www.wipo.int - Światowa Organizacja Własności Intelektualnej (WIPO - World Intellectual Property Organization)
• www.epo.org - Europejski Urząd Patentowy (EPO - European Patent Office)
• www.oami.europa.eu - Urząd Harmonizacji Rynku Wewnętrznego (OHIM - Office for Harmonization in the Internal Market)
• www.rzecznikpatentowy.org.pl - Polska Izba Rzeczników Patentowych (PIRP)

 

Joanna Nyga

Departament Promocji i Wspierania Innowacyjności

Urząd Patentowy RP