Warto w tym kontekście przytoczyć słowa, które wypowiedział współzałożyciel i prezes amerykańskiej korporacji Apple Inc., Steve Jobs: „Pracujemy w bardzo trudnych warunkach ekonomicznych. Znaczna część naszej branży ogranicza działalność. My postanowiliśmy znaleźć inną ścieżkę, którą będziemy podążać w tym trudnym czasie. Naszą ścieżką jest innowacyjność". Przedsiębiorstwo może pozyskiwać innowacyjne rozwiązania od innych podmiotów (uczelni, jednostek naukowych, przedsiębiorców, twórców - osób fizycznych) przez nabycie prawa do korzystania z nowych rozwiązań, np. zakup patentu na wynalazek czy zawarcie umowy licencyjnej (taka postawa przedsiębiorcy jest określana jako open innovation). Możliwe jest również powstawanie bądź rozwijanie innowacji wewnątrz przedsiębiorstwa bazującego na kreatywności i twórczości własnych pracowników.

W takim przypadku istotną kwestią jest właściwe określenie relacji prawnych między pracodawcą a pracownikiem mającym świadczyć pracę o charakterze twórczym. Relacje te należałoby tak ukształtować, by z jednej strony zagwarantować przedsiębiorstwu możliwość najbardziej efektywnego korzystania z wyników kreatywności swych pracowników, w tym zastosowania ich w prowadzonej działalności gospodarczej, jak również zapewnienia sobie wyłączności rynkowej przez ochronę prawną lub faktyczną (know-how). Z drugiej zaś strony pracodawca powinien pamiętać, że przyjęte w firmie zasady dotyczące twórczości pracowniczej mogą stanowić bardzo skuteczną zachętę dla pracowników do podejmowania na rzecz pracodawcy owocnego wysiłku twórczego.

W takiej sytuacji pracodawca musi zadać sobie pytanie, kto i w jakim zakresie będzie miał prawa do powstających wyników pracy o charakterze twórczym: wynalazków, wzorów użytkowych, projektów wzornictwa przemysłowego, czy utworów (na przykład w postaci projektu graficznego strony internetowej, broszury promocyjnej lub logotypu firmy. Tutaj istotne są zarówno przepisy ustawowe z zakresu ochrony własności intelektualnej, jak i dokumenty z zakresu prawa pracy: umowa o pracę z pracownikiem-twórcą, zakres czynności przewidzianych umową, wewnętrzne regulaminy obowiązujące pracowników itp.

W ustawach mających podstawowe znaczenie dla tej problematyki, tj. w ustawie Prawo własności przemysłowej oraz Ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zawarto szczegółowe regulacje dotyczące twórczości pracowniczej. Co do zasady, prawa własności intelektualnej powstają na rzecz twórcy. Twórcą w rozumieniu obu tych ustaw jest zawsze osoba fizyczna, gdyż dobra intelektualne są ze swej natury zawsze efektem procesu myślowego, do którego zdolny jest indywidualny człowiek. Oczywiście często zdarzają się sytuacje, w których powstały efekt jest wynikiem twórczego zaangażowania wielu osób. Projekt strony internetowej może stanowić rezultat pracy zarówno grafika, autora tekstu, autora utworów muzycznych, jak i programisty. Podobnie w przypadku wynalazku, którego dokonanie może być efektem współpracy kilku czy kilkunastu osób. W takim przypadku prawa do tego nowego dobra intelektualnego powstają wspólnie na rzecz wszystkich współtwórców. Pamiętać jednak należy, że nie chodzi o wszystkich, którzy byli zaangażowani w realizację projektu, ale jedynie o osoby, które twórczo przyczyniły się do powstania wynalazku czy utworu.

Przypadek twórczości pracowniczej stanowi zatem wyjątek od wskazanych powyżej zasad. Chodzi o sytuację, w której twórcą jest osoba będąca pracownikiem, a utwór, wynalazek, wzór użytkowy bądź wzór przemysłowy powstał w wyniku realizacji przez twórcę obowiązków wynikających ze stosunku pracy.  

W myśl prawa pracy pracownikiem jest osoba fizyczna zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę. Pracodawcą zaś jest podmiot zatrudniający pracowników, czyli jednostka organizacyjna, nawet jeśli nie ma osobowości prawnej, albo osoba fizyczna. Nawiązaniem stosunku pracy jest zobowiązanie się: (1) pracownika „do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę" oraz (2) pracodawcy „do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem". Na marginesie należy zauważyć, że w literaturze przedmiotu podkreśla się, iż charakter pracy inny niż pracowniczy związany jest na przykład ze stosunkiem służbowym (w szczególności funkcjonariuszy państwowych czy zawodowej służby wojskowej). Rozwiązania określane mianem „twórczość pracownicza" nie dotyczą zatem dóbr intelektualnych powstałych w ramach realizacji obowiązków wynikających ze stosunku służbowego.

Twórczość pracownicza dotyczy przypadków, w których w ramach stosunku pracy pracownik został zobowiązany do świadczenia pracy o charakterze twórczym. Jak już wspomniano powyżej, zobowiązanie takie powinno wynikać z dokumentów z zakresu prawa pracy. Powinno ono być wyrażone w umowie o pracę, w zakresie wykonywanych czynności lub innych dokumentach, w których pracodawca określa rodzaj pracy świadczonej przez pracownika. Podkreślić należy, że obowiązek tworzenia utworów, wynalazków, wzorów użytkowych czy przemysłowych nie musi być wyrażony explicite - to, że dane dobro intelektualne powstało w ramach obowiązków ze stosunku pracy, może wynikać z ogólnego zobowiązania do świadczenia pracy twórczej w określonym zakresie.

W szczególnych przypadkach zobowiązanie do świadczenia pracy twórczej może znaleźć się również w przepisach prawa dotyczących wykonywania danego zawodu. Przykładem takiej sytuacji są szkoły wyższe zatrudniające nauczycieli akademickich będących pracownikami naukowymi bądź naukowo-dydaktycznymi. Pracownicy zatrudnieni w uczelniach na takich stanowiska zostali zobowiązani w przepisach ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym do prowadzenia badań naukowych i prac rozwojowych oraz rozwijania twórczości naukowej albo artystycznej. Prawa do wynalazku będącego wynikiem prac badawczo-rozwojowych realizowanych na uczelni przez pracownika naukowo-dydaktycznego zazwyczaj należą do tej uczelni. 

Trzeba również zauważyć, że powstanie utworu czy wynalazku w miejscu i czasie pracy, ale bez związku z obowiązkami wynikającymi ze stosunku pracy nie stanowi przypadku twórczości pracowniczej. Niezależnie od oceny, czy pracownik, podejmując taką aktywność w czasie i miejscu pracy, naruszył dyscyplinę pracy, pracodawca nie będzie miał prawa do utworów czy wynalazków powstałych w takiej sytuacji. Jeśli chciałby takie prawa od pracownika nabyć, musi zawrzeć z nim odpowiednią umowę.

Prawa do powstałych w przedsiębiorstwie utworów

Utworem - w rozumieniu ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych - jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Przypomnieć trzeba, że określona w ustawie kategoria utworu jest bardzo szeroka i łączy w sobie zarówno dzieła wyrażone słowem (albo symbolami matematycznymi czy znakami graficznymi), jak i dzieła muzyczne, plastyczne, fotograficzne, projekty architektoniczne lub wzornictwa przemysłowego, programy komputerowe oraz często bardzo złożone utwory audiowizualne.

Utwór jest chroniony prawem autorskim, którego treścią są uprawnienia osobiste i majątkowe. Autorskie prawa osobiste stanowią katalog uprawnień bezterminowo i w sposób trwały związanych z osobą autora. Jak podkreśla się w literaturze przedmiotu, ich celem jest ochrona „więzi twórcy z jego utworem". Należą do nich prawa do:
(1) autorstwa utworu, oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo,
(2) nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania,
(3) decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności oraz
(4) nadzoru nad sposobem korzystania z utworu. Autorskie prawa majątkowe to wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu.

Autorskie prawa majątkowe do utworu stworzonego przez pracownika w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy nabywa pracodawca z chwilą przyjęcia utworu. Zatem pierwotnie prawa te powstają na rzecz pracownika-twórcy, a dopiero w chwili przyjęcia utworu pracowniczego prawa majątkowe nabywa pracodawca. Wyjątek stanowią programy komputerowe spełniające cechy utworu - jeśli powstały w wyniku realizacji przez pracownika obowiązków ze stosunku pracy, autorskie prawa majątkowe należą od razu do pracodawcy. Powyższa zasada ma charakter dyspozytywny - pracownik z pracodawcą mogą w umowie o pracę ustalić inne rozwiązanie dotyczące autorskich praw majątkowych. Należy również zauważyć, że pracodawca uzyskuje autorskie prawa majątkowe jedynie w zakresie wynikającym z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. Zatem należy w tym przypadku brać pod uwagę zarówno charakter świadczonej przez pracownika pracy, jak i zakres działania przedsiębiorcy. Znaczenie może mieć również specyfika utworu - przykładowo autorski projekt logotypu, który ma być zgłoszony przez pracodawcę do ochrony jako znak towarowy przedsiębiorstwa, wymaga nabycia całości autorskich praw majątkowych. Autorskie prawa osobiste chroniące więź twórcy z utworem zawsze pozostają przy
osobie twórcy, zatem uprawnionym w omawianej sytuacji pozostanie pracownik.

W przypadku powstania dzieła w wyniku współpracy przedsiębiorcy z twórcą, której podstawa jest inna niż stosunek pracy, czyli np. umowa o charakterze cywilnoprawnym (umowa o dzieło, umowa-zlecenie lub inny rodzaj umowy), kwestie praw autorskich do utworu należy precyzyjnie określić w postanowieniach tej umowy. Przy tym należy pamiętać, że sprecyzowania wymaga nie tylko kwestia przeniesienia autorskich praw majątkowych czy autorskiego wynagrodzenia, lecz także określenie, na jakich polach eksploatacji utworu prawa te są przenoszone.

Warto jeszcze zauważyć, że wyjątek od opisanej powyżej zasady stanowi sytuacja tzw. utworów naukowych powstających w instytucji naukowej. Jeśli są one wynikiem twórczości pracowniczej, pracodawca - instytucja naukowa - ma w stosunku do tej kategorii utworów jedynie uprawnienie do pierwszeństwa publikacji. Co więcej, uprawnienie to, o ile nie jest przez pracodawcę realizowane, wygasa po upływie 6 miesięcy od dnia dostarczenia utworu przez pracownika.

Prawa do powstałych w przedsiębiorstwie wynalazków, wzorów użytkowych i przemysłowych

O ile prawa autorskie chroniące utwór powstają w chwili jego ustalenia, czyli takiego uzewnętrznienia, które pozwala zapoznać się z utworem innym osobom niż autor, o tyle prawa własności przemysłowej powstają jedynie w wyniku przeprowadzenia określonych procedur administracyjnych przed uprawnionym organem, który udziela takich praw. W Polsce właściwy jest Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej. W przypadku twórczości pracowniczej chodzi o ustalenie, komu przysługuje prawo do dokonania zgłoszenia wynalazku, wzoru użytkowego lub wzoru przemysłowego w celu uzyskania ochrony.

Jeśli jedno z wymienionych powyżej rozwiązań powstanie w wyniku wykonywania przez pracownika obowiązków ze stosunku pracy, prawo do uzyskania patentu, prawa ochronnego czy prawa z rejestracji przysługuje pracodawcy.

Podobnie jak w przypadku praw autorskich, ustawodawca daje możliwość odmiennego uregulowania tej kwestii w umowie pracodawcy z pracownikiem-twórcą. Analogiczną zasadę (tym razem odmiennie do praw autorskich) przyjęto w stosunku do umów innych niż kształtujące stosunek pracy, czyli przede wszystkim umów cywilnoprawnych (o dzieło, zlecenie, o dokonanie wynalazku itp.). W tych przypadkach, jeśli w umowie strony nie ustalą inaczej, prawa do ubiegania się o udzielenie ochrony powstają na rzecz zamawiającego.

Prawa własności przemysłowej zawierają przy tym tylko jedno uprawnienie osobiste, nierozerwalnie związane z osobą twórcy - prawo do wymieniania go w opisach, rejestrach czy innych dokumentach i publikacjach.

                                                                                 
Adam Piotr Wiśniewski

Urząd Patentowy RP