Informacja patentowa dostarcza informacji naukowo-technicznych, ale również prawnych i biznesowych.

Opisy patentowe (dostępne bezpłatnie) zawierają informacje o charakterze naukowo-technicznym, gdyż istota wynalazku jest w nich ujawniona w sposób jasny, jednoznaczny i zrozumiały dla znawcy danej dziedziny. Niewątpliwymi walorami informacji patentowej są jej aktualność oraz unikalność. Dokumenty patentowe zawierają najświeższe informacje dotyczące stanu techniki, gdyż jedną z ustawowych przesłanek zdolności patentowej jest nowość wynalazku. Statystyki Europejskiego Urzędu Patentowego podają, iż rocznie na świecie publikuje się około 60 tys. czasopism naukowo-technicznych, 100 tys. książek naukowo-technicznych, kilkaset tysięcy referatów oraz ponad 3 mln dokumentów patentowych. Należy przy tym podkreślić, że aż 85% wiedzy technicznej publikowanej na świecie znajduje się wyłącznie w dokumentach patentowych! Wydaje się więc oczywiste, że z informacji patentowej powinni obowiązkowo korzystać zarówno przedsiębiorcy, jak i naukowcy, zwłaszcza na etapie podejmowania strategicznych decyzji.

Dzięki informacji patentowej można przeprowadzić, między innymi, następujące badania:

• badanie w stanie techniki,
• badanie zdolności patentowej,
• badanie czystości patentowej,
• badanie stanu prawnego danego rozwiązania technicznego.

Badanie w stanie techniki wykonuje się w celu ustalenia nowości rozwiązania technicznego lub przeprowadzenia analizy danej dziedziny techniki. Kryterium nowości wynalazku definiuje się następująco: wynalazek uznaje się za nowy, jeżeli nie jest on częścią stanu techniki. Zgodnie z art. 25 ust. 2 ustawy z 30.06.2000 r. Prawo własności przemysłowej (DzU z 2003 r. nr 110, poz. 117 ze zm.) (dalej p.w.p.) stan techniki oznacza „wszystko to, co przed datą, według której oznacza się pierwszeństwo do uzyskania patentu, zostało udostępnione do powszechnej wiadomości w formie pisemnego lub ustnego opisu, przez stosowanie, wystawienie lub ujawnienie w inny sposób". Jest to zatem ogół informacji szkodzących nowości wynalazku, potencjalnie dostępnych zarówno w Polsce jak i za granicą. Podczas badania w stanie techniki należy wyszukać wszystkie rozwiązania z danej dziedziny techniki dotyczące interesującego nas konkretnego zagadnienia. Dzięki temu można zapoznać się z rozwiązaniami innych twórców i uniknąć powielania prac badawczo-rozwojowych, a tym samym marnotrawienia środków finansowych i czasu. Badanie stanu techniki powinno zatem bezwzględnie poprzedzać wszelkie prace nad opracowaniem nowych technologii i wyrobów.         

Świadomość konieczności prowadzenia badań w stanie techniki jest jednak wciąż niewystarczająca. Według danych Europejskiego Urzędu Patentowego rocznie około 25% wszystkich prac badawczo-rozwojowych prowadzonych na całym świecie dotyczy już opracowanych rozwiązań. Poziom tej świadomości jest różny w poszczególnych krajach. Jak wynika z ankiet prowadzonych wśród wynalazców, opublikowane opisy patentowe są ważnym źródłem informacji przede wszystkim dla firm prowadzących prace badawczo-rozwojowe w Japonii, w mniejszym zaś stopniu w USA i w Europie[1].

Badanie zdolności patentowej przeprowadza się dla konkretnego rozwiązania technicznego celem sprawdzenia, czy może ono być opatentowane. Innymi słowy, badający sprawdza, czy wzmiankowane rozwiązanie spełnia warunki określone w art. 24 p.w.p., a jednocześnie nie podlega wyłączeniom określonym w art. 29 p.w.p. Pozytywne przesłanki zdolności patentowej to wspomniana już nowość, poziom wynalazczy oraz przemysłowa stosowalność. Poziom wynalazczy, określany również jako doniosłość lub nieoczywistość, oznacza, że dla znawcy danej dziedziny rozwiązanie nie wynika w sposób oczywisty ze stanu techniki. Zgodnie z art. 27 p.w.p. wynalazek nadaje się do przemysłowego stosowania, jeśli „według wynalazku może być uzyskany wytwór lub wykorzystywany sposób, w rozumieniu technicznym, w jakiejkolwiek działalności przemysłowej".

Z kolei badający czystość patentową odpowiada na pytanie, czy dane rozwiązanie nie narusza cudzych praw wyłącznych. Czystość patentowa warunkuje możliwość komercyjnego wykorzystania własnych rozwiązań bez narażania się na odpowiedzialność z tytułu naruszeń praw osób trzecich. Jest to szczególnie istotne w sytuacji, gdy przedsiębiorca planuje eksport swoich produktów do innych krajów bądź planuje wprowadzić nowy wyrób lub technologię do obrotu towarowego. Dzięki badaniu czystości patentowej można zminimalizować ryzyko kolizji z cudzymi prawami wyłącznymi, a tym samym uniknąć procesów sądowych i bardzo wysokich kosztów z tytułu odszkodowań.

Celem badania stanu prawnego jest sprawdzenie, czy i na terenie jakich państw dany patent lub inne prawo wyłączne są w mocy. Badanie to jest przydatne, jeśli przedmiotem naszego zainteresowania jest cudze rozwiązanie objęte ochroną. Należy wówczas ustalić zakres ochrony prawnej takiego rozwiązania, tj. ochrony przedmiotowej, terytorialnej i czasowej. Badanie pozwoli przedsiębiorcy określić, czy może on wykorzystać zgłoszone rozwiązanie, na które nie zostało udzielone prawo wyłączne, jak również wykorzystać rozwiązania, których prawa wyłączne już wygasły i które w związku z tym mogą być wprowadzone do obrotu towarowego. Otrzymane wyniki mogą być podstawą do podjęcia decyzji o zakupie licencji od właściciela prawa wyłącznego, zastosowaniu rozwiązania na terytorium danych państw lub rezygnacji z wprowadzania towaru na rynki w krajach, w których rozwiązanie jest już chronione.

Analiza informacji patentowej dostarcza również cennej wiedzy biznesowej. W dokumentach patentowych publikowane są dane wynalazcy, zgłaszającego i pełnomocnika. Dzięki temu korzystanie z zasobów informacji patentowej przedsiębiorcy pozwala na śledzenie działalności innowacyjnej konkurencyjnych podmiotów na rynku, kierunków jej rozwoju, rodzaju i liczby zgłoszeń patentowych, jak również umożliwia analizę najbardziej dynamicznie rozwijających się dziedzin techniki i znajdowanie nisz rynkowych. Analiza działalności patentowej rynkowych konkurentów pomaga więc przewidywać ich posunięcia biznesowe, a także zidentyfikowac naszych potencjalnych partnerów biznesowych, licencjobiorców lub licencjodawców.

Poza opisanymi poniżej ogólnodostępnymi i bezpłatnymi bazami danych, które umożliwiają łatwy dostęp do informacji patentowej, warto wspomnieć o istnieniu komercyjnych baz danych oraz specjalnych narzędzi do analizy informacji patentowej. Pozwalają one przedsiębiorcy ocenić swoje portfolio patentów w odniesieniu do portolio firm konkurencyjnych, a także sprawdzić, ile patentów dotyczących konkretnej technologii jest obecnie w mocy na terytorium danego kraju, kto cytuje jego patenty, jak ulepszyć aktywność patentową itp. Płatne narzędzia analityczne umożliwiają również sporządzenie tzw. mapy patentów. Mapa taka wskazuje państwa, gdzie konkurenci rynkowi dokonują zgłoszeń; podmiotów, z którymi współpracują; dziedzin, w których prowadzą prace B+R; najlepszych wynalazców w danej dziedzinie techniki itp.[2] Lista komercyjnych dostawców informacji patentowej znajduje się pod adresem: http://www.piug.org/vendors.php.

Lingua franca informacji patentowej

Przy przeszukiwaniu baz patentowych, ze względu na ich wielkość, bardzo pomocne jest korzystanie z systemu klasyfikacyjnego. Międzynarodowa klasyfikacja patentowa (MKP) jest hierarchicznym systemem służącym do jednolitego - w skali międzynarodowej - klasyfikowania wynalazków i wzorów użytkowych. Klasyfikacja patentowa systematyzuje rozwiązania techniczne w poszczególnych dziedzinach. Organizacją odpowiedzialną za system MKP jest Światowa Organizacja Własności Intelektualnej, a z MKP korzystają urzędy patentowe na całym świecie, które precyzyjnie klasyfikują rozwiązania techniczne opisane w dokumentach patentowych za pomocą odpowiednich kombinacji liter i cyfr - symboli klasyfikacji. Obecnie na pierwszej stronie wszystkich dokumentów patentowych podaje się co najmniej jeden symbol MKP.

                Patenty podzielone są na działy, następnie klasy i podklasy. Wyszukiwanie dokumentów patentowych według symboli MKP jest bardzo przydatne podczas prowadzenia poszukiwań m.in. na temat stanu techniki. Pełen tekst MKP w języku polskim dostępny jest nieodpłatnie na stronie Urzędu Patentowego RP http://ipu.uprp.pl/ipcpub/.

Źródła informacji patentowej w Polsce

Źródłem informacji patentowej w naszym kraju są bazy danych Urzędu Patentowego RP, obejmujące:

• wynalazki polskie,
• wzory użytkowe,
• znaki towarowe krajowe,
• międzynarodowe znaki towarowe - Porozumienie madryckie,
• wzory przemysłowe,
• wzory zdobnicze,
• oznaczenia geograficzne,
• topografie układów scalonych,
• wynalazki zagraniczne.

Narzędzie „Prostego wyszukiwania" w ww. bazach służy do szybkiego wyszukiwania danych na podstawie frazy wpisanej w polu edycyjnym. Wyszukiwanie odbywa się wg następujących kryteriów:

• tytułu lub nazwy,
• skrótu opisu lub wykazu towarów;
• numeru prawa wyłącznego,
• numeru zgłoszenia;
• nazwy uprawnionego.

Szczegółowe wskazówki, jak prowadzić wyszukiwania według wielu kryteriów i wyszukiwanie złożone znajdują się w zakładce Pomoc.

Ponadto Serwer Publikacji jest usługą dostępną bezpłatnie za pośrednictwem witryny internetowej Urzędu Patentowego RP lub bezpośrednio pod adresem: http://pubserv.uprp.pl/PublicationServer/. Dzięki niej można znaleźć tłumaczenia patentów europejskich obowiązujących na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (dokumenty T), polskie opisy patentowe (dokumenty B) - publikowane przez Urząd Patentowy RP od roku 1924 - oraz opisy ochronne wzorów użytkowych. Dokumentacja dostępna w serwisie jest uzupełniana o nowe dokumenty w terminie do 7 dni od daty publikacji Wiadomości Urzędu Patentowego.

Międzynarodowe bezpłatne bazy danych

Espacenet jest bazą danych Europejskiego Urzędu Patentowego (EPO), która oferuje dostęp do ponad 70 milionów[3] dokumentów patentowych na całym świecie od 1876 r. do dnia dzisiejszego. Serwis uruchomiono w 1998 roku. Mówiono wówczas, że „EPO zrewolucjonizowało publiczny dostęp do informacji patentowej, uwalniając dokumenty patentowe z wersji papierowej i na zawsze zmieniając sposób ich dystrybucji, organizacji, wyszukiwania i pozyskiwania"[4]. W 2011 r. EPO wprowadziło do bazy Espacenet nowy interfejs i wiele nowych funkcjonalności. Poza dokumentami patentowymi (z których zdecydowaną większość stanowią zgłoszenia patentowe) serwis umożliwia dostęp do informacji na temat rodziny patentów (dzięki której można sprawdzić, czy w innych krajach udzielono patentów na podobne rozwiązania), informacji na temat stanu prawnego, odnośników do literatury niepatentowej, cytowań (dokumenty cytowane lub/i cytujące konkretny dokument) oraz bezpośrednie przekierowanie do bazy European Patent Register.

W bazie Espacenet można prowadzić wyszukiwanie na wiele sposobów. Najbardziej rekomendowany jest tzw. smart search, który umożliwia wpisanie do pola wyszukiwawczego jednego lub więcej słów, bardziej złożonych komend, numeru dokumentu, nazwy wynalazcy, firmy lub daty dokumentu patentowego. Inne opcje poszukiwań to wyszukiwanie szybkie, zaawansowane, numeryczne oraz wyszukiwanie wg klasyfikacji. To ostatnie jest o tyle użyteczne, że umożliwia ograniczenie poszukiwań do konkretnej dziedziny techniki - jest zatem bardzo skutecznym narzędziem, z którego często korzystają profesjonaliści z branży informacji patentowej. Serwis dostępny jest pod adresem http://worldwide.espacenet.com/?locale=en_EP.

Podobnie jak wyżej opisana baza Espacenet, European Patent Register (Europejski Rejestr Patentów) jest bezpłatną bazą EPO. Umożliwia ona sprawdzenie stanu prawnego zgłoszenia złożonego do EPO i zawiera wszystkie publicznie dostępne informacje dotyczące europejskich zgłoszeń patentowych w zakresie procedury udzielenia patentu, składania sprzeciwów oraz korespondencji pomiędzy zgłaszającym a EPO. Opcje wyszukiwań obejmują tzw. wyszukiwanie smart search, które umożliwia wpisanie do pola wyszukiwawczego jednego lub więcej słów. Innymi dostępnymi opcjami są wyszukiwanie szybkie (według numeru zgłoszenia, numeru publikacji bądź daty zgłoszenia) oraz zaawansowane (według 12 różnych kryteriów). Szczegółowe instrukcje korzystania z opcji poszukiwań znajdują się w zakładce Pomoc.

Po odszukaniu konkretnego zgłoszenia system udostępnia następujące informacje:

• O tym zgłoszeniu (About this file) - dane bibliograficzne i proceduralne na temat aktualnego stanu prawnego zgłoszenia patentowego wraz z historią zgłoszenia;
• Stan prawny (Legal status) - najistotniejsze wydarzenia prawne w procedurze europejskiej i Euro-PCT oraz wszelkie informacje dostępne EPO na temat dalszych losów zgłoszenia w procedurze europejskiej, po jego wejściu w fazy krajowe w wyznaczonych krajach;
• Historia (Event history) - lista wszystkich wydarzeń dotyczących zgłoszenia w porządku chronologicznym (np. data wniesienia opłaty okresowej);
• Cytowania (Citations) - lista dokumentów odnalezionych podczas badania zdolności patentowej w przypadku europejskiego zgłoszenia patentowego lub dokumentów cytowanych przez zgłaszającego;
• Rodzina patentów (Patent family) - lista dokumentów z całego świata, które są związane z europejskim zgłoszeniem patentowym wspólnym numerem pierwszeństwa;
• Wszystkie dokumenty (All documents) - nowa funkcjonalność serwisu, która zapewnia prosty i bezpośredni dostęp do wszystkich dostępnych publicznie dokumentów dotyczących danego zgłoszenia (tzw. online file inspection).

Baza dostępna jest pod adresem: https://register.epo.org/espacenet/regviewer. Może być ona szczególnie użyteczna w prowadzeniu omówionych powyżej badań czystości patentowej i stanu prawnego, umożliwia też pobranie plików do własnych analiz. Serwis pozwala na śledzenie losów własnych i cudzych zgłoszeń patentowych dzięki bezpłatnej usłudze register alert service.

Patentowa baza danych Światowej Organizacji Własności Intelektualnej, Patentscope zawiera 10 071 991 dokumentów patentowych, w tym 1 976 202 opublikowanych międzynarodowych zgłoszeń patentowych[5]. Poszukiwania można w niej prowadzić według wielu kryteriów, takich jak: słowa kluczowe na pierwszej stronie lub w całym tekście zgłoszenia, numer zgłoszenia, symbol MKP, nazwisko zgłaszającego, wynalazcy lub pełnomocnika, data zgłoszenia itp. Wszystkie dostępne kryteria wyszukiwania znajdują się w zakładce Pomocy. Baza jest dostępna pod adresem: http://www.wipo.int/patentscope/search/en/search.jsf.

Powyżej omówione zostały jedynie najważniejsze ogólnodostępne patentowe bazy danych oraz ich podstawowe funkcjonalności. Wyczerpująca lista baz patentów, jak również znaków towarowych, wzorów przemysłowych i wzorów użytkowych jest dostępna na stronie Urzędu Patentowego RP pod adresem: www.uprp.pl/Polski/Bazy+danych+UPRP.

Zachęcamy przedsiębiorców do korzystania z nadal niedocenianych źródeł dokumentacji patentowej, które umożliwiają wszechstronną orientację w dynamicznych procesach postępu naukowo-technicznego i kreowanie przynoszących zyski, innowacyjnych strategii biznesowych.

Elżbieta Balcerowska

Urząd Patentowy RP

[1] 2011 WIPO Report: The Changing Face of Innovation, WIPO Economics and Statistics Series dostępny pod

adresem: http://www.wipo.int/export/sites/www/freepublications/en/intproperty/944/wipo_pub_944_2011.pdf

, str. 95.

[2] Y. Yang et.al/ World patent Information 32 (2010), str. 203-220.

[3] Dane EPO z 2011 r.

[4] Michael J. White, Espacenet Europe's Network of Patent Databases, Issues in Science & Technology Librarianship (ISSN 1092-1206), Number 47, Summer 2006.

[5] Dane WIPO z dn. 8.12.2011 r.