Traktat został podpisany 26 lutego 2001 r. podczas szczytu Rady Europejskiej w Nicei. Następnie trwał proces ratyfikacji TN przez wszystkie państwa członkowskie Unii Europejskiej [proces ratyfikacji uległ wydłużeniu z powodu Irlandii, która początkowo odrzuciła w referendum zmian]. Zasadnicza część postanowień TN weszła w życie 1 lutego 2003 r. , należy jednakże odnotować, iż w szeregu przepisów wprowadzono dodatkowo znacznie dłuższe vacatio legis. Niniejszy artykuł ma na celu przedstawienie wyłącznie najważniejszych kwestii zmienionych przez TN, szeregu z nich poświęcimy kolejne artykuły w nadchodzących miesiącach.

{mospagebreak}

Zmiany instytucjonalne I filarze Unii Europejskiej

Jak już wspomnieliśmy kluczowym zagadnieniem w trakcie negocjacji była kwestia mechanizmów podejmowania decyzji w głównej instytucji o kompetencjach prawodawczych - Radzie Unii Europejskiej. Rada (składająca się z ministrów reprezentujących państwa członkowskie UE) podejmuje decyzje jednomyślnie albo większością kwalifikowaną w systemie głosów ważonych (tj. każdemu państw w zależności od potencjału ludnościowego przysługuje określona liczba głosów). Dla zupełności rozważań należy dodać, iż wyjątkowo w sprawach niewielkiej wagi w Radzie UE obowiązuje zwykła większość głosów.

Rokowania między państwami członkowskimi dotyczyły dwóch zasadniczych kwestii. Po pierwsze selekcji dziedzin, w których decyzje powinny być podejmowane większością kwalifikowaną (a nie jak dotychczas jednomyślnie) oraz ilości głosów przypadających na każde państwo członkowskie w przypadku głosowania większością kwalifikowaną w systemie głosów ważonych (gdy Unia zostanie poszerzona o kolejne państwa). W wyniku osiągniętego kompromisu w szeregu kwestii dokonano zmiany sposobu głosowania z jednomyślności na większość kwalifikowaną. Swoim zakresem zmiany dotyczą zarówno procedur podejmowania decyzji w zakresie prawa materialnego (np. pomocy finansowej dla państwa członkowskiego dotkniętego kryzysem gospodarczym albo katastrofą naturalną - art. 100 TWE), jak też wybranych kwestii o charakterze instytucjonalnym (np. powoływania Komisji Europejskiej - art. 214 TWE, czy też wyboru sekretarza generalnego Rady UE - art. 207 ust. 2 TWE). Należy odnotować, iż do analogicznych zmian w zakresie wybranych zagadnień wspólnej polityki wizowej, azylowej i imigracyjnej, jak również decyzji w przedmiocie funduszy strukturalnych oraz funduszu spójności wprowadzono kilkuletnie vacatio legis. Wobec braku porozumienia między państwami członkowskimi Unii Europejskiej wymóg głosowania jednomyślnego w dalszym ciągu pozostawiono m.in. w zakresie podatków oraz polityki socjalnej.

Istotne zmiany dotyczą również przebiegu samej procedury podejmowania decyzji w systemie głosów ważonych. Zgodnie z postanowieniami Protokołu o rozszerzeniu Unii Europejskiej (załączonego do tekstu TN i wprowadzającego zmiany do postanowień traktatów założycielskich) począwszy od 1 stycznia 2005 roku państwom członkowskim UE przysługiwać będzie odmienna niż dotychczas liczba głosów, a tym samym zmieniona zostanie również minimalna liczba głosów niezbędnych do podjęcia decyzji. W przypadku, gdy autorem projektu aktu prawnego będzie Komisja Europejska dla podjęcia decyzji niezbędne będzie przynajmniej 170 głosów większości państw członkowskich UE. W pozostałych przypadkach, Protokół przewiduje wymóg przynajmniej 170 głosów za (w tym większości przynajmniej 2/3 państw członkowskich). Należy odnotować, iż w szczególnych przypadkach na wniosek jednego z członków Rady UE może zostać wprowadzony wymóg tzw. podwójnej większości, tj. uznania decyzji za podjętą, gdy większość stanowić będzie reprezentację przynajmniej 62 % populacji państw członkowskich UE (art. 205 ust. 4 TWE w wersji po TN). W związku z planowanym rozszerzeniem Unii Europejskiej o kolejne państwa, już teraz podjęto decyzję odnośnie ilości głosów przypadających po akcesji każdemu z państw kandydackich w Radzie UE. Warto dodać, iż w świetle podjętych ustaleń Polsce przysługiwać będzie 27 głosów (tyleż samo ile Hiszpanii).

Podjęte reformy instytucjonalne dotyczą również Komisji Europejskiej. Zmian dokonano przede wszystkim w zakresie procedury powoływania Komisji oraz uprawnień jej przewodniczącego. Warto dodać, iż do wejścia w życie Traktatu Amsterdamskiego Przewodniczącemu nie przysługiwały znaczne kompetencje względem pozostałych Komisarzy, a szefowanie Komisji ograniczało się głównie do kwestii reprezentacyjnych. TA wprowadził w tym zakresie skromne stwierdzenie, iż Komisja działa pod politycznym kierownictwem swojego Przewodniczącego (art. 219 TWE). Należy odnotować, iż bardziej dalekosiężne są rozwiązania przewidziane w Traktacie Nicejskim. W świetle nowych uregulowań, Przewodniczący decyduje o wewnętrznej organizacji Komisji, zapewnia jej skuteczne i spójne działanie (na zasadzie kolektywnej odpowiedzialności). Decyzja o zakresie zadań każdego z komisarzy leżeć ma w kompetencjach Przewodniczącego, co więcej może on w trakcie kadencji dokonywać zmiany w tymże zakresie (art. 214 i nast. TWE w wersji po TN). Negocjacje Traktatu Nicejskiego nie przyniosły definitywnego rozwiązania kwestii przyszłego kształtu Komisji Europejskiej. W świetle podjętych ustaleń, do momentu przyjęcia do Unii Europejskiej 27- ego państwa, obowiązywać będzie reguła prawa do posiadania jednego komisarza przez każde państwo członkowskie. Dopiero od momentu podjęcia pracy przez Komisję składającą się z 27 członków wejdą w życie przepisy zakładające rotacyjny system obsadzania stanowisk komisarzy. Innymi słowy, docelowo liczba Komisarzy ma być mniejsza niż liczba państw członkowskich.

Zmiany instytucjonalne wprowadzane przez Traktat Nicejski obejmują swoim zakresem również jedyny pochodzący z wyborów powszechnych organ Wspólnot - Parlament Europejski (PE). Należy odnotować, iż w związku z perspektywą rozszerzenia Unii ustalono liczbę deputowanych pochodzących z obecnych i przyszłych państw członkowskich, jednocześnie wskazano, że skład Parlamentu nie powinien przekroczyć 732 deputowanych (art. 189 TWE w wersji po TN). Według podziału mandatów uwzględniających nowe państwa Unii Europejskiej, Polsce po akcesji przysługiwać będzie w Parlamencie 50 mandatów. Warto również dodać, że postanowienia TN rozszerzają kompetencje Parlamentu Europejskiego w zakresie procesu legislacyjnego.

Traktat Nicejski wprowadza również szereg zmian w zakresie struktury sądowej Wspólnot Europejskich, dotyczą one zarówno Sądu I Instancji, jak i Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości. Warto ponadto odnotować, iż po wejściu w życie Traktatu Nicejskiego zgodnie z postanowieniami art. 144 TWE zostanie powołany do życia nowy organ o charakterze doradczym - Komitet Ochrony Socjalnej (Social Protection Committee). Jego głównym celem będzie promocja współpracy między państwami członkowskimi a Komisją Europejską w zakresie polityki społecznej. Do głównych zadań Komitetu zaliczać się będą m.in.: monitorowanie sytuacji socjalnej oraz rozwoju polityki społecznej w państwach członkowskich oraz Unii Europejskiej, przygotowywanie raportów i analiz w zakresie materialnym kompetencji Komitetu.

Zmiany w II i III filarze Unii Europejskiej

Traktat Nicejski wprowadza również zmiany do II i III filaru Unii Europejskiej, czyli odpowiednio Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa oraz Współpracy Policyjnej i Sądowej w Sprawach Karnych. W zakresie II filaru należy w szczególności odnotować usunięcie z postanowień art. 17 TUE rozwiązań dotyczących wzajemnych relacji między Unią Europejską a Unią Zachodnioeuropejską (UZE). Jest to bezpośrednim rezultatem podjęcia działań na rzecz stworzenia europejskiej polityki obronnej i bezpieczeństwa oraz ograniczenia tym samym roli UZE jako organizacji polityczno - wojskowej działającej na arenie europejskiej. W rzeczonym zakresie niezmiernie interesujące są propozycje przedstawione w Raporcie Prezydencji Francuskiej oraz konkluzjach szczytu w Nicei.

Zmiany w zakresie III filaru dotyczą przede wszystkim powołania Jednostki ds. Europejskiej Współpracy Sądowej (Eurojust). Zgodnie z założeniami art. 29 Traktatu o Unii Europejskiej (TEU, w wersji po TN) ma być ona ośrodkiem współpracy organów sądowych i innych właściwych władz państw członkowskich Unii. Celem tejże współpracy jest zapobieganie oraz walka z zorganizowaną przestępczością, w szczególności zaś z terroryzmem oraz handlem ludźmi.

Do postanowień Traktatu o Unii Europejskiej (odpowiednio także TWE) TN wprowadza również zmienione uregulowania w zakresie ściślejszej współpracy między wybranymi państwami członkowskimi.

Przyszłość Unii Europejskiej

Jak już wspomnieliśmy na wstępie szczyt w Nicei nie przyniósł wszystkich oczekiwanych rozwiązań. Przede wszystkim nie dokonano gruntownej reformy wspólnotowych instytucji oraz zmian w skomplikowanej strukturze Unii Europejskiej. Nie poczyniono również stanowczych kroków na rzecz określenia długofalowych celów procesu integracji europejskiej. Wyznaczywszy datę kolejnej konferencji międzyrządowej na 2004, wskazano od razu na jej potencjalny zakres zainteresowań. Założeniem tej konferencji było podjęcie szeroko zakrojonych konsultacji dotyczących m.in. precyzyjnego określenia relacji kompetencyjnych między państwami członkowskimi a Unią Europejską, uproszczenia traktatów założycielskich, określenia roli parlamentów krajowych w procesie integracji europejskiej. Osobnym zagadnieniem było ustalenie dalszego funkcjonowania Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej, która w Nicei uzyskała jedynie status niewiążącej deklaracji.

Wynikiem prac Konwentu w sprawie przyszłości Europy jest Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy. Projekt Traktatu został przyjęty przez szefów państw i rządów na szczycie Rady Europejskiej w dniach 17 i 18 czerwca 2004 r. w Brukseli i podpisany 29 października 2004 r. w Rzymie. Obecnie trwa proces ratyfikacyjny Traktatu - Konstytucja wejdzie w życie po jej ratyfikowaniu przez wszystkie Państwa Członkowskie.

Teksty Traktatu z Nicei oraz Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy są dostępne na stronie internetowej Unii Europejskiej  http://www.europa.eu.int/eur-lex/lex/pl/treaties/index.htm oraz w języku polskim na stronach Urzędu Komitetu Integracji Europejskiej: http://www1.ukie.gov.pl/uk.nsf/traktaty .

Adam Łazowski

Niniejszy tekst ukazał się jako artykuł w Gazecie Prawnej

Aktualizowała: Katarzyna Kornosz, EIC Warszawa

4.04.2006