Podstawą traktatową dla działalności Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej są  art. 251-281 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) oraz Statuty i Regulaminy postępowania. W skład Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wchodzą: Trybunał Sprawiedliwości (TS), Sąd oraz Sąd do spraw Służby Publicznej.

 Należy zwrócić uwagę na fakt, iż jurysdykcja tych sądów ma bardzo ograniczony charakter i obejmuje wyłącznie określone rodzaje skarg, które wymienione są w przepisach traktatowych oraz w niektórych aktach prawnych tworzonych przez instytucje Unii Europejskiej (np. rozporządzeniu o wspólnotowym znaku towarowym). Sąd jest właściwy do rozpoznawania w pierwszej instancji wszystkich rodzajach skarg, które wnoszone są przez osoby fizyczne i prawne oraz państwa członkowskie, z wyjątkiem skarg zastrzeżonych dla TS oraz skarg, które będą rozpatrywane przez izby sądowe. Trybunał Sprawiedliwości rozpatruje odwołania od orzeczeń Sądu. Ponadto, Parlament Europejski i Rada mogą w drodze rozporządzenia utworzyć przy Sądzie sądy wyspecjalizowane, do rozpoznawania w pierwszej instancji niektórych kategorii skarg wniesionych w konkretnych dziedzinach.

Należy także nadmienić, że z dniem wejścia w życie traktatu z Lizbony, tj. 1grudnia 2009 r., Unia Europejska uzyskała osobowość prawną i przejęła kompetencje powierzone wcześniej Wspólnocie Europejskiej. Prawo wspólnotowe stało się zatem prawem Unii, obejmującym również wszystkie przepisy wydane w przeszłości na podstawie traktatu o Unii Europejskiej w wersji poprzedzającej traktat z Lizbony. Europejska Wspólnota Energii Atomowej funkcjonuje nadal obok Unii Europejskiej,. a kompetencje Trybunału Sprawiedliwości w zakresie Euratom są zasadniczo takie same jak w ramach Unii Europejskiej.

Ze względu na obszerny zakres przedmiotowy omawianych kwestii niniejsze opracowanie obejmie zagadnienia związane z rodzajami skarg, których podstawą prawną są przepisy Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej przewiduje różnego rodzaju skargi. Do najistotniejszych należą:

• skarga przeciwko państwu członkowskiemu o naruszenie obowiązku wynikającego z postanowień traktatu,
• skarga o uchylenie aktu prawnego wydanego przez instytucje unijne,
• skarga na zaniechanie działalności przez instytucję unijną,
• skarga odszkodowawcza przeciwko Unii z tytułu odpowiedzialności deliktowej,

Ponadto, TS jest zgodnie z postanowieniami art. 272 TFUE, właściwy do orzekania na mocy klauzuli arbitrażowej umieszczonej w umowie prawa publicznego lub prywatnego, zawartej przez Unię lub w jej imieniu.

Poniżej przedstawiamy najistotniejsze z praktycznego punktu widzenia skargi przewidziane przez postanowienia Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.

W pierwszej kolejności należy przedstawić skargę na naruszenie przez państwo członkowskie reguł prawa Unii. W przypadku, gdy Komisja Europejska uzna, iż państwo członkowskie nie wywiązuje się z obowiązku wynikającego z Traktatu o utworzeniu Wspólnoty Europejskiej, może rozpocząć postępowanie w trybie art. 258 (d. 226) TWE. Pierwszym etapem jest tzw. faza administracyjna. Komisja stwierdziwszy naruszenie postanowień Traktatu wystosowuje pismo do państwa członkowskiego, tym samym wzywając je do ustosunkowania się w przedmiotowej sprawie. W sytuacji gdy strony nie dochodzą do porozumienia na tym etapie procedury, Komisja Europejska wydaje uzasadnioną opinię w której wzywa państwo członkowskie do zaprzestania we wskazanym terminie działania niezgodnego z TFUE. Zgodnie z postanowieniami art. 258 TWE, jeżeli dane państwo nie zastosuje się do opinii w terminie określonym przez Komisję, może ona skierować sprawę do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Podobnie w trybie art. 259 (d. 227) TFUE państwo członkowskie może wnieść do TS sprawę przeciwko innemu państwu członkowskiemu, jeżeli uzna, że nie wywiązuje się ono z zobowiązań wynikających z Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej. Przed wniesieniem przedmiotowej skargi sprawa powinna być przedstawiona Komisji Europejskiej. Podobnie jak jest to w przypadku powództwa z art. 258 TWE Komisja w pierwszej kolejności daje możliwość zajęcia stanowiska (zarówno pisemnie, jak i ustnie) przez zainteresowane państwa w postępowaniu kontradyktoryjnym, a następnie wydaje uzasadnioną opinię. Analogicznie, jeżeli państwo członkowskie nie zastosuje się do zaleceń Komisja może skierować sprawę do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Jeśli natomiast w terminie trzech miesięcy Komisja Europejska nie zajmie stanowiska, sprawa może być złożona do TS pomimo braku opinii KE.

Wyrok Trybunału Sprawiedliwości ma charakter ostateczny i rodzi obowiązek podjęcia określonych środków prawnych. Szczególną rolę w procesie egzekucji wyroku odgrywa Komisja Europejska, która może nawet wnieść sprawę do TS przeciwko państwu członkowskiemu uchylającemu się od wykonania postanowień orzeczenia Trybunału Sprawiedliwości. W tym trybie Trybunał Sprawiedliwości może nałożyć na państwo członkowskie karę finansową (w formie ryczałtu lub okresowej kary pieniężnej). W praktyce, po raz pierwszy miało to miejsce w 2000 roku, gdy ETS nałożył taką właśnie sankcję na Grecję.

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej daje Trybunałowi Sprawiedliwości w art. 263 (d. 230) kompetencję do orzekania o legalności aktów prawa pochodnego. Dotyczy to aktów prawodawczych, aktów Rady, Komisji i Europejskiego Banku Centralnego (innych niż zalecenia i opinie) oraz aktów Parlamentu Europejskiego i Rady Europejskiej zmierzających do wywarcia skutków prawnych wobec podmiotów trzecich. Trybunał kontroluje także legalność aktów organów lub jednostek organizacyjnych Unii, które zmierzają do wywarcia skutków prawnych wobec osób trzecich.

Podstawą wytoczenia powództwa może być brak kompetencji danej instytucji, naruszenie istotnego wymogu proceduralnego, czy też nadużycie uprawnień. Jest nią również naruszenie postanowień Traktatu. Nieograniczone prawo do skargi posiadają państwa członkowskie, Rada, Parlament Europejski oraz Komisja Europejska. Europejski Bank Centralny, Trybunał Obrachunkowy i Komitet Regionów mogą wnosić powództwa tylko w celu ochrony swych uprawnień. Ograniczoną możliwość składania skargi do ETS w trybie art. 230 mają osoby fizyczne lub osoby prawne. Z tego względu określane są często mianem podmiotów nieuprzywilejowanych. Zgodnie z postanowieniami art. 263, Każda osoba fizyczna lub prawna może wnieść, (...) skargę na akty, których jest adresatem lub które dotyczą jej bezpośrednio i indywidualnie oraz na akty regulacyjne, które dotyczą jej bezpośrednio i nie obejmują środków wykonawczych. Warunkiem wniesienia takiej skargi jest to, że dany akt został wydany przez podmiot wymieniony w pierwszym akapicie tego artykułu, a sama skarga oparta jest na którejś z przesłanek wymienionych w drugim akapicie. Wniesienie powództwa z art. 263 TFUE jest ograniczone czasowo. Otóż postępowanie może być wszczęte w terminie dwóch miesięcy od dnia publikacji aktu prawnego lub też zawiadomienia o nim powoda. W przypadku braku takiej informacji właściwy jest moment powzięcia wiadomości o przedmiotowym akcie prawnym. W przypadku, gdy Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej uzna skargę za zasadną, może stwierdzić nieważność zaskarżonego aktu prawnego.

Zgodnie z postanowieniami art. 265 (d. 232) TFUE, w sytuacji gdy Parlament Europejski, Rada Europejska, Rada, Komisja lub Europejski Bank Centralny, z naruszeniem postanowień Traktatu, zaniechają działania, państwa członkowskie oraz instytucje Unii mogą wnieść skargę do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Podobnie jak w przypadku powództwa z art. 263 TWE ograniczone prawo do skargi posiadają osoby fizyczne i prawne. Mogą one wnieść skargę w sytuacji, gdy wspólnotowa instytucja zaniechała wydania skierowanego do nich aktu prawnego (innego niż zalecenie i opinia). Złożenie skargi musi być poprzedzone procedurą o charakterze administracyjnym. Jej pierwszym etapem jest wezwanie danej instytucji do działania. Jeśli nie zajmie ona stanowiska w terminie dwóch miesięcy, dopiero wtedy w terminie kolejnych dwóch miesięcy skarga może być wniesiona do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Zgodnie z postanowieniami art. 266 (d. 233) TFUE, instytucja lub instytucje, których akt został uznany za nieważny lub których zaniechanie działania zostało uznane za niezgodne z Traktatem, zobowiązane są do podjęcia działań określonych w orzeczeniu Trybunału.

Szczególną rolę odgrywają w praktyce orzeczenia wstępne (tzw. prejudycjalne) wydawane przez Europejski Trybunał Sprawiedliwości w trybie art. 267 (d. 234) TFUE. W literaturze zwraca się uwagę na ich prawotwórczy charakter. W istocie rzeczy nie można w pełni rozpatrywać zagadnień prawa europejskiego bez analizy właściwego orzecznictwa TS. Zgodnie z postanowieniami art. 267, TS rozstrzyga w powyższym trybie m.in. w przedmiocie:

• wykładni Traktatów,
• ważności i wykładni aktów przyjętych przez instytucje, organy lub jednostki organizacyjne Unii.

W przypadku, gdy krajowy sąd ma wątpliwości interpretacyjne może, a w przypadku sądów ostatniej instancji musi, złożyć do Trybunału Sprawiedliwości wniosek o wydanie orzeczenia wstępnego. Podmiotem uprawnionym do złożenia przedmiotowego wniosku do Trybunału jest wyłącznie krajowy sąd, a nie np. strona postępowania. Zgodnie z często powoływaną doktryną acte clair nie należy kierować pytania wstępnego w przypadku, gdy brak jest wątpliwości co do jasności normy prawa europejskiego. Sąd krajowy, który złożył wniosek o orzeczenie wstępne jest związany postanowieniami Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Artykuł został zaktualizowany 6 września 2010 r. przez Justynę Kulawik, EEN Warszawa

Jeśli widzisz błąd w artykule, prosimy o mail'a na adres een@parp.gov.pl