Pojęcie transferu technologii

Transfer technologii ma w literaturze specjalistycznej wiele definicji. Najogólniej mówiąc, jest to wymiana technologii dokonywana pomiędzy tym, kto ją posiada, a tym, kto zgłasza na nią zapotrzebowanie. Transfer technologii jest też definiowany jako przekazanie informacji niezbędnych, aby jeden podmiot mógł powielić pracę innego podmiotu[1]. Niektórzy autorzy wskazują, że określenie „transfer technologii" jest nieprecyzyjne oraz źle dobrane do procesu, który ma być opisywany. Błąd wynika z zastosowania słowa „technologia" do opisania przedmiotu, którego zasięg semantyczny jest szerszy niż opisywany przez słowo „technologia". Słownikowe znaczenie terminu „technologia" obejmuje dziedzinę techniki zajmującą się opracowywaniem i przeprowadzaniem najkorzystniejszych w określonych warunkach procesów wytwarzania lub przetwarzania surowców, półwyrobów i wyrobów[2]. Technologia nie obejmuje zatem wszystkich czynności powiązanych z wytwarzaniem i przetwarzaniem produktów, całości innowacji technicznych oraz organizacyjnych. W transferze, o którym mowa, chodzi więc nie tylko o rozpowszechnienie rozwiązań technologicznych, lecz przede wszystkim o transfer innowacji w szerokim tego słowa znaczeniu[3].

Rodzaje transferu technologii

Jak zostało wyżej wspomniane, transfer zachodzi między dwiema stronami: dawcą i biorcą technologii (innowacji). Do transferu może dochodzić pomiędzy dwoma przedsiębiorstwami, pomiędzy instytucją naukowo-badawczą i przedsiębiorstwem oraz pomiędzy instytucjami naukowo-badawczymi.  

Gdy dochodzi do transferu między przedsiębiorstwami, mówimy o poziomym transferze technologii. Może on przybrać formę sprzedaży patentów, licencji czy know-how. Może też polegać na współpracy przemysłowej, realizacji przedsięwzięć joint venture oraz świadczeniu usług technicznych. Transfer pionowy występuje, gdy do transakcji dochodzi pomiędzy jednostkami naukowo-badawczymi i przedsiębiorstwami. Najczęściej ma on formę przekazania licencji na wynalazki czy wzory użytkowe. Współpraca w zakresie przekazania technologii między jednostkami naukowo-badawczymi i przedsiębiorstwami może też polegać na zamawianiu przez przedsiębiorstwa projektów lub badań kontraktowych. Ciekawą formą transferu pionowego są tzw. firmy spin off. Firma spin off, inaczej firma odpryskowa, jest przedsiębiorstwem, które powstało w drodze usamodzielnienia się pracownika przedsiębiorstwa macierzystego lub instytucji naukowo-badawczej, wykorzystujących zasoby techniczne jednostki macierzystej[4].  

Ze względu na przedmiot oraz sposób przeprowadzenia transferu wyróżnimy jego różne formy:

1. Transfer komercyjny, zwany inaczej klasycznym. Charakteryzuje się głównie tym, że przekazanie technologii odbywa się odpłatnie.
2. Transfer niekomercyjny polega na nieodpłatnym pozyskaniu wiedzy technologicznej na podstawie informacji zawartych w ogólnodostępnych źródłach. Ten rodzaj transferu jest jednak ograniczony, gdyż w jego wyniku nie dochodzi do przekazania praw do korzystania z danych wzorów przemysłowych bądź wykorzystania danej technologii.
3. Transfer, który odbywa się poprzez zatrudnienie wysoko wykwalifikowanych pracowników pozyskanych z innych firm lub jednostek naukowo-badawczych. W tym wypadku przedmiotem transferu są wiedza i kwalifikacje zatrudnianych pracowników.

Ze względu na kryterium terytorialne można podzielić transfery technologii na krajowe i międzynarodowe. W przypadku transferu krajowego do przekazania technologii dochodzi pomiędzy dawcą i biorcą w ramach jednego kraju, gdy mówimy o transferze międzynarodowym, ta transakcja ma charakter transgraniczny.  

Z wymienionych wyżej sposobów przekazywania technologii najpopularniejszy jest komercyjny transfer technologii. W jego ramach - oprócz informacji na temat danej technologii - przekazywana jest także wiedza o tym, w jaki sposób ją wdrożyć oraz jak ją obsługiwać. Dawca technologii dysponuje prawami autorskimi do niej lub do rozwiązania technicznego i odstępuje je biorcy na pewnych warunkach, oczywiście odpłatnie. Biorca otrzymuje daną technologię w formie projektu, który zawiera wszelkie informacje techniczne niezbędne do praktycznego zastosowania w przedsiębiorstwie i wdrożenia nowego rozwiązania.  

Skąd pozyskiwać innowacje?

Mamy do czynienia z dwoma rodzajami źródeł innowacji: wewnętrznymi oraz zewnętrznymi[5]. Źródła wewnętrzne oparte są najczęściej na zasobach wewnętrznych firmy. Najważniejsze z nich to wiedza (doświadczenie i kwalifikacje pracowników) oraz wyniki badań i doświadczenie. W praktyce wiedza jest najczęściej nieudokumentowana, natomiast wyniki badań i prac badawczych odkrywane są dopiero podczas audytów technologicznych. Aby usystematyzować posiadaną wiedzę oraz opracować wyniki prac badawczych, w firmach tworzone są jednostki naukowo-badawcze, w których zatrudnieni inżynierowie i specjaliści prowadzą badania nad nowymi technologiami oraz rozwiązaniami na potrzeby przedsiębiorstwa. To rozwiązanie jest raczej zarezerwowane dla dużych firm, które mogą sobie pozwolić na utworzenie oraz utrzymanie jednostki badawczo-rozwojowej. Małe i średnie przedsiębiorstwa nie mogą sobie pozwolić na podobne rozwiązanie, głównie ze względów finansowych. Stąd też sektor MSP korzysta częściej ze źródeł zewnętrznych w pozyskiwaniu technologii.  

Katalog zewnętrznych źródeł pozyskiwania technologii jest znacznie szerszy w porównaniu z możliwościami dostępnymi w oparciu tylko o własne zasoby. Przedsiębiorstwa mogą pozyskać nowe technologie, korzystając z pomocy i usług wynalazców, którzy uzyskali patent na daną technologię czy rozwiązanie. Poza tym mogą skorzystać z usług firm, które komercyjnie zajmują się opracowywaniem innowacyjnych projektów rozwojowych. Państwowe jednostki naukowe, placówki Polskiej Akademii Nauk czy instytuty szkół wyższych są także bogatym źródłem technicznych nowości. W ostatnich latach powstało wiele instytucji, takich jak parki technologiczne i centra transferu technologii, których zadaniem jest promowanie transferu technologii oraz stwarzanie możliwości jego rozwoju. Wymieniając zewnętrzne źródła pozyskania technologii, należy pamiętać również o literaturze specjalistycznej, konferencjach, szkoleniach branżowych oraz internetowych bazach danych zawierających informacje o innowacyjnych rozwiązaniach. Przedstawione wyżej zestawienie miejsc, gdzie można pozyskać nową technologię, nie wyczerpuje ich bogatego katalogu.  

Pozyskanie nowości z zewnętrznych źródeł pozwala przedsiębiorstwom, których nie stać na prowadzenie własnej działalności badawczej, szybko oraz stosunkowo tanio zaopatrzyć się w innowacyjną technologię. Samodzielne opracowanie nowych rozwiązań oraz prowadzenie prac badawczych jest czasochłonne i wymaga niemałych nakładów finansowych. Z drugiej jednak strony stworzenie własnej technologii czy rozwiązania technicznego lub organizacyjnego daje możliwość nie tylko wdrożenia nowości w swoim przedsiębiorstwie, lecz także odpłatnego transferu danej technologii do innego przedsiębiorstwa.  

Transfer technologii oraz MSP

Tworzenie własnych jednostek naukowo-badawczych oraz opracowywanie technologii jest dość kosztowne. Dlatego też te sposoby pozyskiwania technologii oraz opracowywania wiedzy znajdują się poza zasięgiem małych i średnich przedsiębiorstw. Jakie są zatem inne możliwości pozyskania nowych technologii przez sektor MSP?

Po pierwsze, przedsiębiorca może wykorzystać potencjał innowacyjny swoich pracowników. Może to zrobić przez stymulowanie oraz wykorzystanie ich kreatywności w ramach konkursów wynalazczych, zawieranie umów na wykonanie projektów wynalazczych czy też tworzenie zespołów wdrożeniowych. Innym sposobem na tanie pozyskanie rozwiązań innowacyjnych jest nabycie niewyłącznych i dlatego tanich, a czasem darmowych licencji na korzystanie z cudzej własności intelektualnej (np. darmowe licencje na niektóre programy komputerowe). Poza tym przedsiębiorca chcący wdrożyć w swojej firmie innowacje może skorzystać z tych rozwiązań technicznych, które nie są w Polsce chronione prawami wyłącznymi. Źródłem wiedzy o tych zasobach są bazy patentowe i bazy znaków towarowych. Trzeba jednocześnie uważać, aby nie wprowadzać towarów i usług wytworzonych przy użyciu danej technologii na rynki zagraniczne ze względu na to, że ta technologia może tam być chroniona patentem. Na koniec, wśród możliwości ekonomicznego pozyskania technologii przez małe czy średnie przedsiębiorstwo, można wskazać opracowanie projektów naukowo-badawczych i wdrożeniowych przez zawarcie odpowiedniej umowy cywilnoprawnej. Umowa jest zawierana między stronami transfery, czyli pomiędzy dwoma przedsiębiorstwami lub przedsiębiorstwem i jednostką naukowo-badawczą. 

Pojęcie transferu technologii jest bardzo pojemne, w zależności od sposobu przekazania danej technologii czy rozwiązania technologicznego czy od indywidualnego zapotrzebowania firmy na technologię. W artykule przedstawiono różne rodzaje transferu technologii oraz rozmaite sposoby ich pozyskania w zależności od wielkości oraz potrzeb przedsiębiorstwa. O tym, jak przebiega proces transferu technologii, jakie są jego fazy oraz związane z tym aspekty prawne, będzie można przeczytać w kolejnym numerze biuletynu.

Joanna Bunikowska

specjalista

Enterprise Europe Network

Toruńska Agencja Rozwoju Regionalnego SA

e-mai: bunikowska@tarr.org.pl  

[1] Głodek P., Gołębiowski M.,  Transfer technologii w małych i średnich przedsiębiorstwach, Warszawa 2006, str. 11.

[2] Definicja pochodzi z Encyklopedii PWN.

[3] Szewc A., Rola umów w zakresie transferu technologii [w:] Umowy jako prawne narzędzie transferu innowacji, PARP, Warszawa 2006, str. 53.

[4] Innowacje i transfer technologii. Słownik pojęć, pod red. K.B. Matusiak, PARP, Warszawa 2005, str. 149.

[5] Organizacja transferu technologii w sieciach instytucji otoczenia biznesu, Małopolska Szkoła Administracji Publicznej Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków 2006, str. 22-23.

[6] Katalog za: Szewc A., Rola umów w zakresie transferu technologii [w:] Umowy jako prawne narzędzie transferu innowacji, PARP, Warszawa 2006, str. 54

Artykuł pochodzi z kwietniowego Biuletynu Euro Info 2010