Najlepszym rozwiązaniem byłoby oczywiście uznanie, że pozew będziemy wnosić do polskiego sądu, a prawem, według którego sąd rozstrzygnie zasadność naszych żądań, będzie prawo polskie. Mamy wówczas gwarancję, że prowadzenie procesu sądowego będzie relatywnie łatwiejsze.

Niestety, nie zawsze z taką sytuacją mamy do czynienia. Często polscy przedsiębiorcy, zawierając umowę z zagranicznym kontrahentem, nie myślą o pozostałych ważnych kwestiach i skupiają się tylko na wynegocjowaniu odpowiednich warunków finansowych. Podpisują proste umowy, w których brakuje podstawowych zapisów w należyty sposób chroniących ich interesy. W każdej umowie zawieranej z podmiotem zagranicznym należy zadbać o dwie regulacje.

Po pierwsze, chodzi przede wszystkim o wybór sądu państwa członkowskiego, przed którym przedsiębiorca będzie mógł dochodzić swoich praw, tzw. wybór jurysdykcji krajowej. Proste postanowienie, w którym strony ustalą, że polskie sądy mają jurysdykcję we wszystkich sporach mogących wynikać z umowy, załatwia sprawę.

Po drugie, należy wybrać prawo właściwe dla umowy. Zapis taki jest o tyle ważny, że wybór prawa polskiego pozwoli na ocenę np. skutków niewykonania umowy przez zagranicznego kontrahenta przez pryzmat prawa polskiego. W sytuacji gdy dojdzie do ewentualnego sporu pomiędzy stronami umowy, polski przedsiębiorca nie będzie musiał oceniać swoich ewentualnych roszczeń o zapłatę pod kątem prawa obcego.

Prawo Unii Europejskiej pozostawia stronom swobodę w dokonaniu wyboru zarówno jurysdykcji krajowej sądów, jak i prawa właściwego do umowy. W razie niedokonania tych wyborów odpowiedź na pytania, jakie sądy będą właściwe i jakie prawo będzie obowiązywało, znajdziemy w przepisach odpowiednich rozporządzeń unijnych.  

W zakresie jurysdykcji krajowej będą miały zastosowanie przepisy Rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 dotyczące jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych z dnia 22 grudnia 2000 r. - tzw. rozporządzenie Bruksela I. Regulacja ta weszła w życie 1 marca 2002 r. Ma ona zastosowanie w sprawach cywilnych i handlowych, z wyjątkiem spraw podatkowych, celnych i administracyjnych. Nie obowiązuje również w określonych obszarach prawa cywilnego, takich jak status czy zdolność prawna osoby fizycznej, sprawy małżeńskie, testamenty i spadek lub bankructwo.  

Natomiast to, jakie będzie prawo właściwe do zawartej przez przedsiębiorcę umowy, określa nowe, bo obowiązujące od 17 grudnia 2009 r. unijne Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych. Przepisy tego rozporządzenia, z racji swojego charakteru i rangi w systemie aktów prawnych obowiązujących na terytorium Unii, stosuje się bezpośrednio. Nazywane jest ono tzw. rozporządzeniem Rzym I. Ma pierwszeństwo przed polską ustawą Prawo prywatne międzynarodowe i konwencjami międzynarodowymi zawartymi przez państwa członkowskie. Przepisy tego rozporządzenia są stosowane do umów, które zostały zawarte po 17 grudnia 2009 r. i w tym zakresie zastępują obowiązującą dotychczas konwencję o prawie właściwym do zobowiązań umownych, otwartą do podpisu w Rzymie 19 czerwca 1980 r. (zwaną także konwencją rzymską). Należy pamiętać, że do umów zawartych do 17 grudnia 2009 r. konwencja będzie miała w dalszym ciągu zastosowanie.  

Rozporządzenie Rzym I - zakres stosowania

Nowe rozporządzenie dotyczy stosunków umownych wynikających ze spraw cywilnych i handlowych, w których dochodzi do kolizji praw. Tym samym przyjęty zakres, powtarzający się również w treści innych aktów wspólnotowych z zakresu prawa prywatnego, potwierdza zamiar stworzenia na terytorium Unii Europejskiej jednolitego i spójnego systemu norm kolizyjnych w zakresie prawa prywatnego na płaszczyźnie wspólnotowej.  

Pojęcia „spraw cywilnych i handlowych" były już wielokrotnie wyjaśniane w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości (ETS), szczególnie w odniesieniu do konwencji brukselskiej z 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. Urz. UE z 1972 r., L 299, str. 32). W orzeczeniach, a także w poglądach doktryny prawa aprobowane jest stanowisko, że pojęcia te powinny być interpretowane w sposób autonomiczny, w oparciu o cele przyświecające tworzeniu danego aktu oraz w oparciu o całokształt zasad wynikających z systemów prawnych państw członkowskich. Tak więc „sprawami cywilnymi i handlowymi" są sprawy, dla których charakterystyczna jest równorzędność stron stosunku prawnego i których źródłem są przepisy prawa cywilnego albo handlowego. Wyłączono z tego zakresu w treści rozporządzenia Rzym I (tj. w art. 1 ust 1) sprawy niemające tych cech, tzn. sprawy wynikające z przepisów prawa podatkowego, celnego i administracyjnego. Ponadto rozporządzenie nie będzie stosowane w sprawach wymienionych w katalogu znajdującym się w art. 1 ust. 2 rozporządzenia Rzym I. Katalog ten obejmuje między innymi sprawy związane ze stanem cywilnym oraz ze stosunkami rodzinnymi; ze zobowiązaniami wynikającymi z weksli, czeków itp.; z prawem spółek, dotyczące utworzenia spółek, ustroju wewnętrznego, rozwiązania prawa spółek, ich zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych itp.; oraz związane z tworzeniem „trustów" oraz stosunków prawnych pomiędzy założycielami, powiernikami i beneficjentami.  

Wybór prawa właściwego 

Sposób, w jaki ustawodawca ukształtował treść rozporządzenia, jednoznacznie potwierdza oparcie systemu norm kolizyjnych obowiązujących na terytorium Unii na zasadzie swobody wyboru przez strony prawa właściwego. Regulacja sposobu dokonywania wyboru prawa właściwego została zawarta w art. 3 rozporządzenia Rzym I.

Ustawodawca europejski nie przewidział istnienia szczególnej formy sposobu dokonania wyboru prawa. Z treść rozporządzenia wynika, że wybór prawa powinien być dokonany wyraźnie lub w sposób jednoznaczny wynikać z postanowień umowy lub okoliczności sprawy. Oznacza to, że nawet w sytuacji braku odpowiedniego zapisu w umowie, jeżeli w sposób jednoznaczny z okoliczności sprawy można będzie ustalić, że strony chciały poddać umowę np. prawu polskiemu, to taki wybór prawa będzie uznawany za skuteczny. Strony mogą dokonać wyboru prawa właściwego dla całej umowy lub tylko dla jej części. Tym samym strony mogą poddać różnym systemom prawnym poszczególne części umowy mieszanej, np. poddać instytucję rękojmi za wady przedmiotu sprzedaży innemu systemowi prawa, niż ten, któremu podlega umowa sprzedaży. Strony, pomimo dokonania wyboru prawa, mogą w każdym czasie ustalić, że umowa będzie podlegała prawu innego państwa. Takie zachowanie nie narusza bowiem ważności zawartej umowy ani praw osób trzecich.

Wprowadzona została dodatkowo jeszcze jedna zmiana, która obowiązuje też na gruncie konwencji rzymskiej. Strony mogą bowiem dokonać wyboru prawa właściwego do zobowiązań dotyczących nieruchomości. Tym samym wprowadza to istotną zmianę, gdyż obowiązująca ustawa Prawo prywatne międzynarodowe z 1964 roku taki wybór uniemożliwiała.

Ograniczenia wyboru prawa możliwe są w przypadku umów przewozu, umów konsumenckich, umów ubezpieczenia oraz umów o pracę. Sytuacje te zostały uregulowane w art. 5-8 rozporządzenia Rzym I. Ograniczenia te dotyczą zawężenia katalogu państw, których system prawny może zostać wybrany przez strony umów.   

Brak wyboru prawa właściwego - co wtedy?

Jeżeli strony umowy nie dokonały wyboru prawa właściwego lub takiego wyboru dokonały, ale w sposób nieudolny (wybór nieważny bądź nieskuteczny), lub dokonały wyboru częściowego, wówczas zastosowanie będzie miał art. 4 rozporządzenia lub któryś z art. 5-8 rozporządzenia dotyczący poszczególnych rodzajów umów. Mechanizm działania tej regulacji jest prosty. W przypadku gdy zawierana przez przedsiębiorców umowa nie mieści się w tym katalogu (określonym w art. 5-8 rozporządzenia), zastosowanie będzie miał art. 4 rozporządzenia.

Wskazywanie przez przepisy rozporządzenia prawa właściwego zostało oparte na zasadzie obowiązującej również w regulacji konwencji rzymskiej. Zgodnie z tą zasadą, prawem właściwym w razie braku wyboru prawa bądź w przypadku wyboru  prawa w sposób nieudolny jest prawo państwa, w którym strona wykonująca charakterystyczne świadczenie ma miejsce zwykłego pobytu. Termin ten był wielokrotnie wyjaśniany w orzeczeniach sądowych ETS. Zgodnie z przyjętą wykładnią, miejscem zwykłego pobytu jest w przypadku spółek, jednostek organizacyjnych niemających osobowości prawnej - miejsce głównego organu zarządzającego, w przypadku osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą - miejsce głównego przedsiębiorstwa W treści rozporządzenia wymieniono tylko niektóre rodzaje umów, w których wyraźnie wskazano, jakie prawo jest właściwe.

I tak w przypadku:

• umowy sprzedaży towarów - umowa podlega prawu państwa, w którym sprzedawca ma miejsce zwykłego pobytu;
• umowy o świadczenie usług - umowa podlega prawu państwa, w którym usługodawca ma miejsce zwykłego pobytu;
• umowy, której przedmiotem jest prawo rzeczowe na nieruchomości lub prawo do korzystania z nieruchomości - umowa podlega prawu państwa, w którym nieruchomość jest położona;
• umowydotyczącej czasowego korzystania z nieruchomości na użytek własny, zawartej na okres nie dłuższy niż sześć kolejnych miesięcy - umowa podlega prawu państwa, w którym oddający nieruchomość do korzystania ma miejsce zwykłego pobytu, pod warunkiem, że biorący do korzystania jest osobą fizyczną i jego miejscem zwykłego pobytu jest to samo państwo, co państwo miejsca zwykłego pobytu oddającego nieruchomość do korzystania;
• umowy franczyzy - umowa podlega prawu państwa, w którym franczyzobiorca ma miejsce zwykłego pobytu;
• umowy dystrybucji - umowa podlega prawu państwa, w którym dystrybutor ma miejsce zwykłego pobytu;
• ·umowy sprzedaży towarów w drodze licytacji - umowa podlega prawu państwa, w którym odbywa się licytacja, jeżeli miejsce to można ustalić.  

Gdyby się okazało, że zawartej umowy nie można sklasyfikować jako żadnej z podanych wyżej kategorii, wówczas należy stosować ogólną regułę polegająca na stosowaniu prawa państwa, w którym strona zobowiązana do spełnienia świadczenia charakterystycznego dla umowy ma miejsce zwykłego pobytu.

Ustalenie świadczenia charakterystycznego nie powinno nastręczać większych trudności w przypadku umów rodzących zobowiązanie po jednej ze stron. I tak w przypadku umowy darowizny świadczeniem charakterystycznym będzie świadczenie darczyńcy, dla umowy poręczenia - świadczenie poręczyciela, dla umowy gwarancji bankowej - świadczenie banku. Natomiast w przypadku umów dwustronnie zobowiązujących cechą istotną przy ustalaniu świadczenia charakterystycznego jest jego niepieniężny charakter. I tak np. w umowie sprzedaży - charakterystyczne świadczenie spełnia sprzedawca, w umowie o dzieło - przyjmujący zamówienie (wykonawca), w umowie dzierżawy - wydzierżawiający, w umowie najmu - wynajmujący, w umowie przechowania - przechowawca. Jeżeli na podstawie powyższych zapisów rozporządzenia nie można w dalszym ciągu ustalić prawa właściwego, umowa podlega prawu państwa, z którym wykazuje najściślejszy związek. Co oznacza pojęcie „najściślejszy związek"? Chodzi tu o takie powiązania, które są uznawane za istotne w dziedzinie zobowiązań umownych, tzn. miejsce zamieszkania, pobyt zwyczajny lub siedziba stron, miejsce wykonania umowy lub jej zawarcia, natura i przedmiot umowy. Chodzi więc raczej o powiązania obiektywne, gdyż subiektywne oczekiwania partnerów powinny być brane pod uwagę w sytuacji, gdy poszukujemy dorozumianego wyboru prawa.  

Należy także pamiętać o jeszcze jednej ważnej regulacji wprowadzonej do treści rozporządzenia. Chodzi o tak zwaną regułę korekcyjną. Umożliwia ona stosowanie do umowy innego prawa niż wskazane za pomocą wymienionych powyżej reguł kolizyjnych, w sytuacji gdy umowa ta pozostaje w znacznie ściślejszym związku z innym państwem niż wskazane. Oznacza to w praktyce, że do umowy sprzedaży niekoniecznie zawsze będzie miało zastosowanie prawo państwa, w którym sprzedawca ma miejsce zwykłego pobytu. Może się okazać, że z uwagi na powiązanie tej umowy z innym państwem prawo państwa sprzedawcy nie będzie miało zastosowania.   

Prawo właściwe dla umowy przewozu

W treści rozporządzenia znalazły się szczegółowe zapisy dotyczące między innymi umowy przewozu. Zgodnie z tą regulacją, jeżeli nie dokonano wyboru prawa, prawo właściwe będzie ustalane w zależności od tego, z jakim rodzajem przewozu mamy do czynienia: przewozem towarów czy też osób.  

W przypadku przewozu towarów prawem właściwym dla takiej umowy jest prawo państwa, w którym przewoźnik ma miejsce zwykłego pobytu. Prawo to będzie właściwe pod warunkiem, że w tym samym państwie znajduje się miejsce przyjęcia towaru do przewozu lub miejsce dostawy, lub miejsce zwykłego pobytu nadawcy. Jeżeli warunki te nie są spełnione, stosuje się prawo państwa, w którym znajduje się uzgodnione przez strony miejsce dostawy.

Przykład: W przypadku, gdy niemiecki przedsiębiorca będzie chciał przewieź towary do Niemiec korzystając z usług przewoźnika mającego swoją siedzibę w Polsce, właściwym będzie prawo polskie dla zawartej umowy przewozu towarów tylko i wyłącznie w sytuacji, gdy towar będzie przyjmowany w Polsce lub nadawca towaru będzie miał siedzibę w Polsce. Jeżeli żadna z tych okoliczności nie wystąpi, właściwym dla umowy przewozu będzie prawo niemieckie. 

Natomiast w przypadku przewozu osób umowa będzie podlegała prawu państwa, w którym podróżny ma miejsce zwykłego pobytu, ale tylko wtedy, gdy w tym samym państwie będzie się znajdowało miejsce wyjazdu lub miejsce przeznaczenia. W przeciwnym razie właściwe będzie prawo państwa, w którym znajduje się miejsce zwykłego pobytu przewoźnika.

Przykład: Jeżeli podróżny - Polak - ma miejsce zwykłego pobytu w Polsce, a będzie korzystał z usług przewoźnika niemieckiego, to prawo polskie będzie właściwe tylko wtedy, kiedy będzie wyjeżdżał z Polski bądź Polska będzie jego miejscem docelowym. W przeciwnym wypadku prawem właściwym będzie prawo niemieckie.

Na marginesie należy wspomnieć, że zgodnie z treścią rozporządzenia Rzym I możliwość wyboru prawa w przypadku umów przewozu została ograniczona. Strony mogą bowiem dokonać wyłącznie wyboru prawa państwa, w którym:

• podróżny ma miejsce zwykłego pobytu lub  
• przewoźnik ma miejsce zwykłego pobytu; lub
• znajduje się siedziba głównego organu zarządzającego przewoźnika; lub
• znajduje się miejsce wyjazdu; lub  
• znajduje się miejsce przeznaczenia.   

Umowy konsumenckie

Rozporządzenie odrębnie reguluje także kwestię związaną z prawem właściwym do tzw. umów konsumenckich. Zgodnie z art. 6 rozporządzenia, za umowę konsumencką należy uznać umowę zawartą przez osobę fizyczną w celu, który można uznać za niezwiązany z jej działalnością gospodarczą lub zawodową („konsument"), z inną osobą wykonującą działalność gospodarczą lub zawodową („przedsiębiorca"). Umowa taka podlega prawu państwa, w którym konsument ma miejsce zwykłego pobytu tylko wtedy, gdy przedsiębiorca:

• wykonuje swoją działalność gospodarczą lub zawodową w państwie, w którym konsument ma miejsce zwykłego pobytu; lub  
• w jakikolwiek sposób kieruje taką działalność do tego państwa lub do kilku państw z tym państwem włącznie; a umowa wchodzi w zakres tej działalności.  

 Przykład: Jeżeli obywatel Polski, mający miejsce zwykłego pobytu w Polsce, wyjeżdżając do Francji, zawrze umowę sprzedaży, zgodnie z którą kupi sprzęt elektroniczny, to prawo polskie będzie miało zastosowanie tylko i wyłącznie w sytuacji, gdy sprzedawca wykonuje swoją działalność gospodarczą również w Polsce lub w jakikolwiek sposób taką działalność do Polski kieruje, a sprzedaż sprzętu mieści się w tym zakresie.

Także w przypadku umów konsumenckich wybór prawa został ograniczony. Wynika to przede wszystkim z tego, że konsument objęty jest większą ochroną niż inni uczestnicy obrotu gospodarczego. Wybór prawa dokonany przez strony umowy nie może ograniczać praw konsumenta i ochrony mu przyznanej na podstawie przepisów, których nie można wyłączyć w drodze umowy. Rozporządzenie Rzym I wyłączyło także sytuacje, w których zasady ustalania właściwego prawa dla umów konsumenckich zgodnie z jego treścią nie będą miały zastosowania. Chodzi tu między innymi o sytuacje związane z:

• umowami o świadczenie usług, jeżeli usługi mają być świadczone na rzecz konsumenta wyłącznie w państwie innym niż to, w którym konsument ma miejsce zwykłego pobytu;  
• umowami przewozu innymi niż umowy dotyczące imprez turystycznych w rozumieniu dyrektywy Rady 90/314/EWG z dnia 13 czerwca 1990 r. w sprawie zorganizowanych podróży, wakacji i wycieczek;  
• umowami, których przedmiotem jest prawo rzeczowe na nieruchomości lub prawo do korzystania z nieruchomości, innymi niż umowy, których przedmiotem jest prawo do korzystania z nieruchomości w oznaczonym czasie w rozumieniu dyrektywy 94/47/WE.  

Indywidualne umowy o pracę

Zakresem regulacji rozporządzenia zostały objęte także indywidualne umowy o pracę. Zgodnie z art. 8 rozporządzenia, indywidualna umowa o pracę podlega prawu wybranemu przez strony. Taki wybór prawa właściwego nie może jednak prowadzić do pozbawienia pracownika ochrony przyznanej mu na podstawie przepisów, których nie można wyłączyć w drodze umowy, na mocy prawa, jakie w przypadku braku wyboru byłoby właściwe.

Gdy tego wyboru brak, prawem właściwym jest prawo państwa, w którym pracownik świadczy lub zazwyczaj świadczył pracę, w wykonaniu zawartej umowy o pracę. W tym przypadku za zmianę państwa, w którym zazwyczaj świadczona jest praca, nie uważa się tymczasowego zatrudnienia w innym państwie. Jeżeli jednak w powyższy sposób nie można ustalić prawa właściwego, umowa podlega prawu państwa, w którym znajduje się przedsiębiorstwo, pośredniczące w zatrudnieniu pracownika  

Przykład 1: Pracownik, który świadczy pracę na terenie Polski w wykonaniu zawartej umowy o pracę, dokonuje z pracodawcą niemieckim wyboru prawa niemieckiego. Taki wybór będzie możliwy pod warunkiem, że wskutek jego dokonania pracownik nie zostanie pozbawiony praw wynikających z polskiego kodeksu pracy.

Przykład 2: Pracownik Polak i pracodawca z Niemiec zawierają umowę. Nie został dokonany wybór prawa. Praca jest świadczona lub zazwyczaj jest świadczona we Francji. Właściwym prawem do zawartej umowy o pracę będzie prawo francuskie. Przykład 3: Jeżeli na skutek ilości odbywanych podróży służbowych oraz zakresu obowiązków  pracownika nie da się ustalić konkretnego państwa, w którym świadczona jest praca, a pracownikiem jest Polak, zatrudniony za pośrednictwem przedsiębiorstwa mającego siedzibę w Niemczech -  prawem właściwym jest prawo niemieckie.      

Podsumowanie 

Polscy przedsiębiorcy współpracujący z kontrahentami z terenu Unii Europejskiej powinni się zatroszczyć o należyte sformułowanie umowy. Poza warunkami finansowymi kontraktu powinni oni zadbać o swoje interesy związane z ewentualnym dochodzeniem należności od podmiotu zagranicznego. Niezbędne jest więc dokonanie wyboru praw polskiego i jurysdykcji sądowej w Polsce. W razie braku takich zapisów w umowie będą miały zastosowanie między innymi przepisy rozporządzenia Rzym I.    

Mateusz Mrzygłód

radca prawny w Kancelarii BSO Prawo & Podatki we Wrocławiu   

Artykuł pochodzi z marcowego Biuletynu Euro Info 2010.