Obecnie dieta w przeważającej części składa się z produktów otrzymywanych przemysłowo. Oczekujemy żywności o wysokiej jakości zdrowotnej, bezpiecznej, łatwej do przyrządzania, o wydłużonym terminie przydatności do spożycia, ale także często w małych, jednorazowych porcjach. Sprzyja to rozwojowi rynku opakowań. Sektor ten rozwija się bardzo dynamicznie, tworząc coraz bardziej wyrafinowane opakowania produktów.

Podstawa prawna

Zgodnie z ustawą z 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia, do materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością stosuje się rozporządzenie (WE) nr 1935/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z 27 października 2004 r. w sprawie materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością oraz uchylające dyrektywy 80/590/EWG i 89/109/EWG. Celem niniejszego rozporządzenia jest zapewnienie efektywnego funkcjonowania rynku wewnętrznego, dotyczącego wprowadzanych na teren Unii Europejskiej materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością, przy jednoczesnym stworzeniu podstaw do zapewnienia wysokiego poziomu ochrony zdrowia człowieka oraz interesów konsumentów. Wymienione rozporządzenie ma zastosowanie do materiałów i wyrobów, które w stanie gotowym do użytkowania są przeznaczone do kontaktu z żywnością, pozostają w kontakcie z żywnością i są przeznaczone do tego celu lub można w sposób uzasadniony oczekiwać, iż wejdą w kontakt z żywnością albo ich składniki przenikną do żywności, kiedy się je zastosuje w normalnych lub możliwych do przewidzenia warunkach. Podstawą niniejszego rozporządzenia jest zasada, że wszelkie materiały lub wyroby przeznaczone do bezpośredniego lub pośredniego kontaktu z żywnością, w tym materiały opakowaniowe i opakowania żywności, produkowane są zgodnie z dobrą praktyką produkcyjną, tak aby w normalnych lub możliwych do przewidzenia warunkach użytkowania nie dochodziło do przenikania składników do żywności w ilościach, które mogłyby:

• stanowić zagrożenie dla zdrowia człowieka,  
• powodować niemożliwe do przyjęcia zmiany w składzie żywności,  
• powodować pogorszenia jej cech organoleptycznych.    

Rozporządzenie określa ogólne wymagania, jakie muszą spełniać materiały i wyroby przeznaczone do kontaktu z żywnością, wymagania dotyczące udzielania zezwoleń na stosowanie nowych substancji, wymagania odnośnie do znakowania omawianych materiałów i wyrobów. Ponadto powyższe rozporządzenie nakłada obowiązek składania deklaracji zgodności z przepisami prawnymi oraz identyfikowalności produktu (z ang. traceability), czyli możliwości śledzenia drogi materiału lub wyrobu na wszystkich etapach procesu produkcji, przetwarzania, dystrybucji, w celu ułatwienia procesu kontroli, wycofywania wadliwych produktów z rynku, udzielania informacji konsumentowi oraz możliwości przypisywania odpowiedzialności.  

Istotną kwestią jest również prawidłowe znakowanie materiałów i wyrobów, które ułatwia użytkownikowi właściwe ich stosowanie. Znakowanie, a także reklama i sposób prezentowania materiału lub wyrobu nie powinny wprowadzać konsumentów w błąd. Produkty te muszą być znakowane w języku polskim. Dodatkowo mogą się na nich pojawić informacje w innych językach.  

Ustawa z 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia nie tylko reguluje kwestie bezpieczeństwa żywności, lecz także zagadnienia dotyczące materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością. W świetle ww. ustawy opakowany środek spożywczy oznacza określoną ilość pożywienia przeznaczoną dla konsumenta finalnego lub do zakładu żywienia zbiorowego. Przed oferowaniem konsumentowi lub do zakładu żywienia zbiorowego jest on umieszczony w opakowaniu w taki sposób, że zmiana zawartości jest niemożliwa bez otwarcia lub zmiany tego opakowania, bez względu na to, czy opakowanie obejmuje cały środek spożywczy, czy jego część.  

Istnieje bardzo wiele możliwości klasyfikacji opakowań zależnie od przyjętych kryteriów, np. ze względu na zawartość, zastosowany materiał, przemysł wykorzystujący dane opakowanie, rodzaj kontaktu z zawartością, sposób ukształtowania opakowań. Można wyróżnić następujące ich rodzaje:

• opakowania jednostkowe, służące do przekazywania produktu użytkownikowi w miejscu zakupu, w tym naczynia jednorazowego użytku przeznaczone do konsumpcji produktów,  
• opakowania zbiorcze, zawierające wielokrotność jednostkowych opakowań produktów, niezależnie od tego, czy są one przekazywane użytkownikowi, czy też służą zaopatrywaniu punktów sprzedaży; można je zdjąć z produktu bez naruszenia jego cech,  
• opakowania transportowe, służące do przewożenia produktów w opakowaniach jednostkowych lub zbiorczych w celu zapobiegania ich uszkodzeniom, z wyłączeniem kontenerów do transportu drogowego, kolejowego, wodnego lub lotniczego.    

W odniesieniu do rodzajów opakowań żywności najtrafniejszy wydaje się podział w oparciu o materiał, z którego zostały one wytworzone. Biorąc pod uwagę to kryterium, możemy wyróżnić opakowania:

• papierowe i tekturowe: torebki, torby, pudełka, kubki, owinięcia,  
• szklane: butelki, słoje, ampułki, fiolki,  
• metalowe: puszki, pudełka, tuby, tacki, opakowania aerozolowe,  
• z tworzyw sztucznych: butelki, kubki, tacki, pudełka, torebki, torby, tuby.    

W przypadku opakowań żywności znaczenie mają ich właściwości barierowe. Uzyskuje się je przez zastosowanie kilku warstw, co prowadzi do zablokowania dostępu tlenu i substancji zapachowych do opakowania (zmniejszenie przenikania gazów), a tym samym umożliwia zachowanie właściwego smaku i zapachu opakowanego środka spożywczego.  

Opakowania ze zmodyfikowaną atmosferą

Coraz większe znaczenie przy pakowaniu jednostkowym produktów spożywczych mięsnych, rybnych, mleczarskich, a także owocowo-warzywnych odgrywają nowe systemy. Należy tu wymienić metody, w których stosowana jest zmodyfikowana atmosfera (Modified Atmosphere Packaging - MAP). Technologię MAP stosuje się przy hermetycznym pakowaniu produktów spożywczych w folię. Do modyfikacji atmosfery najczęściej używa się dwutlenku węgla, azotu i tlenu stosowanych w różnych kombinacjach. Tlen hamuje wzrost drobnoustrojów beztlenowych, dwutlenek węgla hamuje wzrost drobnoustrojów tlenowych, a azot ze względu na najmniejszą przepuszczalność przez pory opakowania uszczelnia je. Metoda przedłuża okres przydatności do spożycia produktów bez zmieniania ich naturalnych właściwości.  

W technologii MAP rozróżnia się dwa sposoby modyfikowania atmosfery: metodę pasywną i aktywną.   Z metodą pasywną mamy do czynienia, gdy pożądany skład atmosfery uzyskuje się na skutek oddychania produktu i dyfuzji gazów przez folię o odpowiednio dobranej selektywnej przepuszczalności dla gazów - wykonywane są między innymi z polietylenu o niskiej lub ultraniskiej gęstości (LDPE i ULDPE), polichlorku winylu (PCW), octanu etylenowinylu (EVA), orientowanego polipropylenu (CPPP), poliuretanu (PU).   W przypadku metody aktywnej normalna atmosfera w opakowaniu zastępowana jest odpowiednią mieszaniną gazów już w trakcie pakowania, służą do tego celu specjalne urządzenia.  

Opakowania ze zmodyfikowaną atmosferą mogą się różnić w zależności od właściwości danego opakowania. Często podane niżej określenia mają podobne znaczenie, a używane są w zależności od firmy, która oferuje dany typ. Możemy wyróżnić następujące typy takich opakowań:  

EMA  (Equilibrium Modified Atmosphere) - opakowanie z atmosferą zrównoważoną, ustalającą się w czasie przechowywania produktu, wykonane z folii o odpowiednio dobranej, selektywnej przepuszczalności dla gazów.

MIP  (Modified Interactive Packaging) - opakowanie interaktywne, wykonane z folii z poliuretanu o niskiej gęstości, impregnowanej związkami mineralnymi, której przepuszczalność w stosunku do tlenu i dwutlenku węgla jest optymalna, a przepuszczalność w stosunku do pary wodnej na tyle duża, że nie dopuszcza do jej kondensacji wewnątrz opakowania. Folia taka ma strukturę plastra miodu i mikropory umożliwiające wydostanie się pary wodnej na zewnątrz.  

CAP (Controlled Atmosphere Packaging) - opakowanie, w którym pożądany skład gazowy atmosfery jest utrzymywany dzięki różnym dodatkom do opakowania. W tym celu stosuje się różne substancje, np.:

• substancje chemiczne pochłaniające tlen, dodawane do opakowań lub materiału opakowaniowego, np. związki żelazawe, połączone z katalizatorem,  
• substancje wytwarzające lub pochłaniające dwutlenek węgla,
• substancje absorbujące etylen, w postaci środków utleniających lub organicznych związków metali,  
• regulatory wilgotności,  
• absorbenty zapachów,  
• inhibitory rozwoju mikroorganizmów patogenicznych.    

Opakowania aktywne i inteligentne  W dotychczasowej praktyce dążyło się do tego, aby opakowany produkt nie podlegał działaniu materiału opakowaniowego. Obecnie pogląd ten zmienia się w odniesieniu do tzw. opakowań aktywnych i inteligentnych, których cechą jest pozytywne oddziaływanie na produkt spożywczy. Aktywne materiały i wyroby do kontaktu z żywnością mogą wpływać na zmianę składu lub cech organoleptycznych żywności jedynie wówczas, gdy zmiany te są zgodne z przepisami wspólnotowymi mającymi zastosowanie do żywności, takimi jak przepisy prawne w sprawie dodatków do żywności. Rozporządzenie (WE) nr 1935/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z 27 października 2004 r. w sprawie materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością definiuje termin „aktywne oraz inteligentne materiały i wyroby do kontaktu z żywnością". Zgodnie z tym rozporządzeniem:

• aktywne materiały i wyroby do kontaktu z żywnością oznaczają materiały i wyroby, których zadaniem jest przedłużenie okresu przydatności do sprzedaży lub też zachowanie lub poprawa stanu opakowanego pożywienia. Z uwagi na ich naturę przewidziano w nich obecność składników, które mogą uwalniać substancje do opakowanej żywności lub jej otoczenia lub też je absorbować;  
• inteligentne materiały i wyroby do kontaktu z żywnością oznaczają materiały i wyroby, które monitorują stan opakowanej żywności lub jej otoczenia.  
•  

Obok ogólnych wymogów ustanowionych w rozporządzeniu (WE) nr 1935/2004, aby bezpiecznie stosować powyższe materiały i wyroby, należy brać pod uwagę rozporządzenie Komisji (WE) nr 450/2009 z 29 maja 2009 r. w sprawie aktywnych i inteligentnych materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością.  

Aktywne i inteligentne materiały i wyroby mogą być wprowadzone do obrotu tylko wtedy, gdy odpowiednio i skutecznie wypełniają zamierzony cel stosowania, a także spełniają wymagania ustanowione w przepisach prawnych w tym zakresie.  

Istnieje wiele różnych rodzajów aktywnych i inteligentnych materiałów i wyrobów. Substancje pełniące funkcję aktywną lub inteligentną mogą znajdować się w osobnym pojemniku, np. w małej papierowej saszetce, lub też mogą wchodzić w skład materiału opakowaniowego, np. tworzywa sztucznego butelki plastikowej.  

Zgodnie ze swoją naturą materiały i wyroby zaprojektowane w celu aktywnego zachowywania lub poprawy stanu żywności, nie są substancjami obojętnymi, w przeciwieństwie do tradycyjnych materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Opracowywane są w taki sposób, aby zawierały aktywne składniki, których przeznaczeniem jest stopniowe uwalnianie się do żywności lub absorbowanie substancji w niej zawartych. Należy je odróżnić od materiałów i wyrobów wykorzystywanych tradycyjnie, uwalniających swoje naturalne składniki do środków spożywczych w procesie ich produkcji, tak jak drewniane beczki.  

Opakowanie aktywne zmienia warunki wewnątrz opakowania, aby zachować odpowiednie właściwości produktu przez długi czas. W tego typu opakowaniach najczęściej stosuje się:

• absorbery tlenu, etylenu, CO2, nadmiaru wody i innych substancji negatywnie wpływających na jakość produktu,  
• emitery, które wydzielają do wnętrza opakowania takie substancje, jak: CO2, woda, przeciwutleniacze, substancje konserwujące.    

Mogą to być np. folie wyzwalające niewielkie ilości aktywnych substancji przeciwbakteryjnych, które zabezpieczają powierzchnie niektórych rodzajów żywności, takich jak mięso, ryby, sery, przed niekorzystnymi zmianami mikrobiologicznymi. Zadaniem systemów absorbujących i emitujących jest przedłużenie trwałości opakowanego produktu oraz poprawa jakości i bezpieczeństwa żywności. Substancje wykorzystywane w systemach aktywnych najczęściej stanowią wbudowany składnik materiałów opakowaniowych lub są umieszczane wewnątrz opakowania w postaci saszetek, nalepek i etykiet. Aktywne materiały i wyroby nie mogą powodować zmiany składu ani cech organoleptycznych poprzez ukrywanie zepsucia żywności, co mogłoby wprowadzać w błąd konsumenta co do jakości środka spożywczego.  

Inteligentne systemy opakowaniowe dostarczają użytkownikowi informacji o stanie żywności. Nie powinny uwalniać swoich składników do tej żywności. Mogą być umieszczone na zewnętrznej powierzchni opakowania oraz oddzielone od żywności barierą funkcjonalną, tj. zapobiegającą przemieszczaniu się substancji spoza bariery do żywności.

Aby umożliwić konsumentowi identyfikację niejadalnych części produktu, aktywne i inteligentne materiały i wyroby lub ich elementy, jeżeli wyglądają na jadalne, są odpowiednio oznakowane poprzez użycie sformułowania „Nie do spożycia" oraz jeżeli jest to techniczne możliwe - przy użyciu symbolu określonego w rozporządzeniu Komisji w sprawie aktywnych i inteligentnych materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Informacje te muszą znajdować się w widocznym miejscu, być czytelne i nieusuwalne. Ze względu na bezpieczeństwo konsumenta informacje te powinny być drukowane czcionką o wysokości znaków co najmniej 3 mm oraz spełniać wymagania odnośnie do znakowania, określone w rozporządzeniu nr 1935/2004.  

Opakowania biodegradowalne

Obecnie, kiedy coraz większe znaczenie przykłada się do ochrony środowiska naturalnego, zmieniają się także wymagania odnośnie do opakowań. Spowodowało to znaczny postęp w produkcji biodegradowalnych materiałów opakowaniowych. Polimerami biodegradowalnymi mogą być polimery naturalne niemodyfikowane oraz polimery otrzymywane poprzez modyfikację polimerów naturalnych metodami biotechnologicznymi oraz na drodze syntezy chemicznej. Stosuje się różne polimery biodegradowalne. Jednym z nich jest skrobia, którą można otrzymywać ze środków spożywczych, takich jak: ziemniaki, kukurydza, ryż, żyto, owies, pszenica, tapioka i groch. Degradacja tworzywa otrzymanego z naturalnych surowców dokonuje się pod wpływem bakterii i grzybów, w wyniku tego dochodzi do rozłożenia polimeru.  

Wybrane zagadnienia prawne Opakowania przeznaczone do kontaktu z żywnością podlegają wymaganiom sanitarno-higienicznym. Podobnie jak w przypadku żywności również w odniesieniu do opakowań obowiązuje zasada odpowiedzialności producenta za przestrzeganie istniejących przepisów w tym zakresie. Wprowadzenie po akcesji do Unii Europejskiej tej zasady zastąpiło istniejący do tej daty system oceny sanitarno-higienicznej materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Oznacza to, że producenci muszą dysponować wynikami niezbędnych badań potrzebnych do wykazania zgodności materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością z istniejącymi regulacjami prawnymi.  

Rozporządzenie Komisji (WE) nr 2023/2006 z 22 grudnia 2006 r. w sprawie Dobrej Praktyki Produkcyjnej w odniesieniu do materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością - ustanawia zasady Dobrej Praktyki Produkcyjnej (GMP) w odniesieniu do grup materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością, których wykaz zawiera załącznik I do rozporządzenia (WE) nr 1935/2004 w sprawie materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością oraz kombinacji tych materiałów i wyrobów lub materiałów i wyrobów pochodzących z recyklingu i wykorzystywanych w produkcji tych materiałów i wyrobów. Wszystkie podmioty działające na rynku powinny mieć skuteczne systemy zarządzania jakością prowadzonych czynności produkcyjnych, dostosowane do ich pozycji w łańcuchu dostaw. Zasady te powinny odnosić się do materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością lub mających już kontakt z żywnością i do tego przeznaczonych, a także do produktów, których kontaktu z żywnością lub przenoszenia ich składników na żywność można zasadnie oczekiwać przy ich normalnym lub przewidywalnym zastosowaniu. Należy ustanowić szczegółowe zasady dotyczące procesów z użyciem farb drukarskich oraz w razie potrzeby - innych procesów. W odniesieniu do farb drukarskich stosowanych na stronie materiału lub wyrobu niemającej kontaktu z żywnością, Dobra Praktyka Produkcyjna powinna w szczególności uniemożliwić przenoszenie substancji na żywność w wyniku odbicia farby (set-off) lub jej przeniesienia przez podłoże.  

Przepisy obowiązujące w Unii Europejskiej, a więc również i w Polsce, wymagają stosowania w procesie produkcji opakowań żywności wyłącznie substancji dozwolonych, zamieszczonych na tzw. listach pozytywnych. Na listach tych wymienione są związki wykorzystywane w procesie produkcji materiałów opakowaniowych. Listy nie zawierają substancji wykorzystywanych do innych celów, np. do przedłużania lub monitorowania trwałości zapakowanego produktu.  

Wykaz substancji, których stosowanie jest dozwolone w procesie wytwarzania lub przetwarzania materiałów i wyrobów:

• z tworzyw sztucznych - określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z 22 czerwca 2007 r. w sprawie wykazu substancji, których stosowanie jest dozwolone w procesie wytwarzania lub przetwarzania materiałów i wyrobów z tworzyw sztucznych, a także sposobu sprawdzania zgodności tych materiałów i wyrobów z ustalonymi limitami,  
• z innych tworzyw niż tworzywa sztuczne - rozporządzenie Ministra Zdrowia z 15 stycznia 2008 r. w sprawie wykazu substancji, których stosowanie jest dozwolone w procesie wytwarzania lub przetwarzania materiałów i wyrobów z innych tworzyw niż tworzywa sztuczne przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Producenci opakowań zobowiązani są do wykonywania badań migracji globalnej i specyficznej dla materiałów opakowaniowych.    

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 22 czerwca 2007 r. w sprawie wykazu substancji, których stosowanie jest dozwolone w procesie wytwarzania lub przetwarzania materiałów i wyrobów z tworzyw sztucznych, a także sposobu sprawdzania zgodności tych materiałów i wyrobów z ustalonymi limitami, przez pojęcia:

• migracji globalnej - należy rozumieć łączną masę wszystkich substancji przenikających z materiału lub wyrobu, w określonych warunkach badania, do żywności lub płynu modelowego imitującego daną żywność;  
• migracji specyficznej - należy rozumieć masę określonej substancji przenikającej z materiału lub wyrobu, w określonych warunkach badania, do żywności lub płynu modelowego imitującego daną żywność.    

Dopuszczalny limit migracji globalnej składników uwalnianych z materiałów i wyrobów z tworzyw sztucznych do środków spożywczych wynosi 60 mg/kg środka spożywczego lub płynu modelowego imitującego żywność. Limit migracji globalnej wynosi 10 mg/dm2 powierzchni materiału lub wyrobu w przypadku:

• wyrobów będących pojemnikami lub spełniających funkcje pojemników lub wyrobów, które mogą być napełniane, o pojemności nie mniejszej niż 500 ml i nie większej niż 10 l;  
• arkuszy, folii i innych materiałów lub wyrobów, które nie mogą być napełniane lub dla których nie jest możliwe oszacowanie stosunku powierzchni do ilości żywności, jaka ma z nią kontakt.    

Limity migracji specyficznej dla substancji, których stosowanie jest dozwolone w procesie wytwarzania lub przetwarzania materiałów i wyrobów z tworzyw sztucznych określone są w załączniku nr 1 do rozporządzenia Ministra Zdrowia z 22 czerwca 2007.  

Wyżej wymienione rozporządzenie oraz jego nowelizacja podają definicję tworzywa sztucznego oraz wielowarstwowych materiałów lub wyrobów z tworzyw sztucznych. Poprzez tworzywa sztuczne należy rozumieć organiczne związki wielkocząsteczkowe otrzymane w wyniku polimeryzacji, polikondensacji, poliaddycji lub innych podobnych procesów z cząsteczek o małej masie lub poprzez chemiczną przemianę naturalnych makrocząsteczek; do związków wielkocząsteczkowych mogą być dodawane inne substancje. Wielowarstwowe materiały lub wyroby z tworzyw sztucznych oznaczają materiały lub wyroby z tworzyw sztucznych, które składają się z dwóch lub więcej warstw materiałów połączonych spoiwami lub w inny sposób, przy czym każda z tych warstw składa się wyłącznie z tworzywa sztucznego.  

W przypadku materiałów i wyrobów z innych tworzyw niż tworzywa sztuczne, przeznaczonych do kontaktu z żywnością dopuszczalne limity migracji lub zawartości substancji oraz inne ograniczenia i specyfikacje dla substancji lub materiałów i wyrobów oraz sposób sprawdzania zgodności materiałów i wyrobów z ustalonymi limitami migracji określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z 15 stycznia 2008 r. w sprawie wykazu substancji, których stosowanie jest dozwolone w procesie wytwarzania lub przetwarzania materiałów i wyrobów z innych tworzyw niż tworzywa sztuczne przeznaczonych do kontaktu z żywnością.  

Podsumowanie Opakowanie stanowi integralną część produktu. Jest bardzo ważne: chroni zapakowany produkt przed warunkami zewnętrznymi, wpływa na jakość i bezpieczeństwo zdrowotne, ułatwia transport, przechowywanie i dozowanie produktu. Odgrywa ważną rolę marketingową. Obecnie opakowania żywności zmieniają się dynamicznie. Stają się coraz bardziej funkcjonalne i innowacyjne, w ich produkcji wykorzystuje się aktywne substancje oddziałujące na opakowany produkt, a także biodegradowalne surowce. Z uwagi na wzajemne oddziaływanie zapakowanych produktów z opakowaniami, jakość opakowań odgrywa kluczową rolę dla zachowania bezpieczeństwa produktu oraz zdrowia konsumenta. W związku z tym należy pamiętać o zasadach Dobrej Praktyki Produkcyjnej w odniesieniu do materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością i przestrzeganiu innych uregulowań prawnych, których celem jest ograniczenie ryzyka zagrożenia zdrowia.

dr Iwona Traczyk, mgr Alicja Walkiewicz  

Artykuł pochodzi z publikacji Obrót żywnością a zdrowie wydanej przez ośrodek Enterprise Europe Network działający przy Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości.  

Wersja elektroniczna publikacji jest dostępna na stronie  www.een.org.pl, a wersją papierową można otrzymać po przesłaniu danych teleadresowych na adres poczty elektronicznej biuletyn_ei@parp.gov.pl

Artykuł pochodzi z kwietniowego i majowego Biuletynu Euro Info 2010