W latach 2000-2003 wśród osób ciężko poszkodowanych w wypadkach przy pracy przeprowadzono badanie, które miało pomóc w zebraniu informacji na temat rodzaju i uciążliwości konsekwencji tych wypadków, dotykających osoby poszkodowane i ich rodziny. Wykazało ono, obok urazów i cierpienia, pogorszenie sytuacji materialnej, uciążliwości związane z koniecznością przyjmowania pomocy od innych oraz negatywne zmiany w życiu społecznym. Poszkodowani mówili także o osamotnieniu, utracie wiary w swoje możliwości i poczuciu bierności. Jest to czysto ludzki wymiar wypadków przy pracy, a towarzyszą mu przecież także konsekwencje organizacyjne i ekonomiczne, znane właścicielom i kadrze zarządzającej firm, w których zdarzył się wypadek. Dlatego wiele przedsiębiorstw, zwłaszcza produkcyjnych, stawia sobie za cel „zero wypadków", co jest możliwe do osiągnięcia jedynie dzięki dbałości o warunki pracy, konsekwentnemu prowadzeniu oceny ryzyka zawodowego, skutecznym szkoleniom i budowaniu kultury bezpieczeństwa.

Możliwości wystąpienia wypadku nie można jednak całkowicie wykluczyć, ważna jest więc znajomość zasad prawidłowego postępowania w sytuacji, kiedy wypadek już się wydarzył. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie rodzajów wypadków przy pracy oraz formalności, których należy dopełnić w razie wypadku.

Czym jest wypadek przy pracy

Wypadek przy pracy to, wg definicji Ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (DzU nr 167 z 2009 r., poz. 1322, art. 3 ust. 1), nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną powodujące uraz (uszkodzenie tkanek ciała lub narządów człowieka wskutek działania czynnika zewnętrznego) lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą:

• - podczas wykonywania przez pracownika zwykłych czynności lub poleceń przełożonych lub w związku z ich wykonywaniem;
• - podczas wykonywania przez pracownika czynności na rzecz pracodawcy, nawet bez polecenia, lub w związku z ich wykonywaniem;
• - w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku pracy.

O wypadku przy pracy mowa jest wtedy, gdy dane zdarzenie spełnia równocześnie wszystkie cztery warunki podane w definicji.

Według Ustawy o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, za wypadek przy pracy uważa się również nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną powodujące śmierć lub uraz, które nastąpiło w okresie ubezpieczenia wypadkowego z tytułu innego niż umowa o pracę, m.in. z tytułu:

• wykonywania pracy na podstawie umowy agencyjnej, umowy-zlecenia lub umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia;
• współpracy przy wykonywaniu pracy na podstawie umowy agencyjnej, umowy-zlecenia lub umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia;
• wykonywania pracy na podstawie umowy agencyjnej, umowy-zlecenia lub umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli umowa taka została zawarta z pracodawcą, z którym osoba pozostaje w stosunku pracy, albo jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje ona pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy.

(Pełen wykaz sytuacji, które uprawniają do uznania wydarzeń niepożądanych za wypadki przy pracy można znaleźć w Ustawie o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych - DzU nr 167 z 2009 r., poz. 1322, art. 3 ust. 3.).

 Wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje wypadków:

• - wypadek śmiertelny - w którego wyniku nastąpiła śmierć poszkodowanego w okresie 6miesięcy od zdarzenia;
• - wypadek ciężki - w którego wyniku nastąpiło ciężkie uszkodzenie ciała, np. utrata wzroku, słuchu, mowy, zdolności rozrodczej lub inne uszkodzenie ciała albo rozstrój zdrowia, naruszające podstawowe funkcje organizmu, a także choroba nieuleczalna lub zagrażająca życiu, trwała choroba psychiczna, całkowita lub częściowa niezdolność do pracy w zawodzie albo trwałe, istotne zeszpecenie lub zniekształcenie ciała;
• - wypadek zbiorowy - któremu w wyniku tego samego zdarzenia uległy co najmniej dwie osoby.

 Wypadkiem przy pracy jest również zdarzenie niepożądane, któremu pracownik uległ poza miejscem pracy, a mianowicie:

• - w czasie podróży służbowej;
• - podczas szkolenia w zakresie powszechnej samoobrony;
• - przy wykonywaniu zadań zleconych przez organizacje związkowe działające upracodawcy.

Formalności związane z wypadkiem przy pracy

Osoba poszkodowana w wypadku przy pracy, jeżeli stan jej zdrowia na to pozwala, powinna niezwłocznie zawiadomić o tym pracodawcę lub inny podmiot, na rzecz którego wykonywała czynności. Obowiązek zgłoszenia wypadku przy pracy ma każdy pracownik, który zauważył takie zdarzenie w zakładzie pracy. Ze względów dowodowych zgłoszenie wypadku powinno być dokonane w formie pisemnej i wpłynąć do przełożonego osoby poszkodowanej. Pracodawca lub inny podmiot, na rzecz którego wykonywano czynności, przy których doszło do wypadku, jest obowiązany podjąć niezbędne działania, aby wyeliminować lub ograniczyć zagrożenie, zapewnić udzielenie pierwszej pomocy poszkodowanym oraz zabezpieczyć miejsce wypadku. Dokonywanie zmian w miejscu wypadku bez zgody pracodawcy jest dopuszczalne tylko wtedy, kiedy zachodzi konieczność ratowania osób lub mienia lub też zapobieżenia grożącemu niebezpieczeństwu.

Według kodeksu pracy (dział X, rozdz. VII, art. 234, § 2) pracodawca jest obowiązany niezwłocznie zawiadomić właściwego inspektora pracy i prokuratora o śmiertelnym, ciężkim lub zbiorowym wypadku przy pracy oraz o każdym innym wypadku, który wywołał wymienione skutki, mającym związek z pracą, jeżeli może być uznany za wypadek przy pracy. Kolejnym krokiem jest ustalenie okoliczności i przyczyn wypadku, czyli wszczęcie postępowania powypadkowego. Zajmuje się tym zespół powypadkowy, którego skład jest uzależniony od rodzaju wypadku i przyjętego u danego pracodawcy systemu realizacji zadań w zakresie BHP:

• wypadki śmiertelne, ciężkie i zbiorowe - skład zespołu: pracownik kierujący komórką służby BHP oraz zakładowy społeczny inspektor pracy;
• pozostałe wypadki - skład zespołu: pracownik służby BHP oraz oddziałowy (wydziałowy) społeczny inspektor pracy.

 U pracodawcy, który nie ma obowiązku tworzenia służby BHP, w skład zespołu powypadkowego wchodzi pracodawca lub pracownik zatrudniony przy innej pracy, któremu pracodawca powierzył wykonywanie zadań służby BHP, albo specjalista spoza zakładu. W przypadku pracodawcy, u którego nie działa społeczna inspekcja pracy, w skład tego zespołu, zamiast społecznego inspektora pracy, wchodzi przedstawiciel pracowników mający aktualne zaświadczenie o ukończeniu szkolenia w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy. Jeżeli pracodawca nie może dopełnić obowiązku utworzenia zespołu powypadkowego w składzie dwuosobowym ze względu na małą liczbę zatrudnionych pracowników, okoliczności i przyczyny wypadku ustala zespół, w którego skład wchodzi pracodawca oraz specjalista spoza zakładu pracy.

Powołany zespół powypadkowy w terminie 14 dni od dnia uzyskania zawiadomienia o wypadku sporządza protokół ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy. Protokół należy sporządzić w niezbędnej liczbie egzemplarzy, dołączając do niego protokoły przesłuchania poszkodowanego i świadków, a także materiały, dokumenty, opinie lekarskie, opinie specjalistów, szkice lub fotografie miejsca wypadku, zebrane w trakcie postępowania wyjaśniającego. Protokół powypadkowy podlega zatwierdzeniu przez pracodawcę poszkodowanego w ciągu 5 dni od dnia sporządzenia. Zatwierdzony protokół jest udostępniany również poszkodowanemu (a w razie wypadku śmiertelnego - jego rodzinie). Jeżeli osoba poszkodowana nie zgadza się z ustaleniami zawartymi w protokole, może wnieść uwagi i zastrzeżenia. Protokół powypadkowy dotyczący wypadków śmiertelnych, ciężkich i zbiorowych pracodawca niezwłocznie przekazuje inspektorowi pracy Państwowej Inspekcji Pracy.

Osoby świadczące pracę na podstawie innej niż stosunek pracy zgłaszają wypadek odpowiednim podmiotom, które w karcie wypadku ustalają okoliczności i przyczyny wypadku przy pracy. Odpowiednie podmioty to np.:

• pracodawca, u którego osoba pobierająca stypendium odbywa staż, przygotowanie zawodowe w miejscu pracy lub szkolenie, lub jednostka (np. edukacyjna), w której osoba pobierająca stypendium odbywa szkolenie - dotyczy to osoby pobierającej stypendium wokresie odbywania tego stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy lub szkolenia na podstawie skierowania wydanego przez powiatowy urząd pracy lub przez inny podmiot kierujący;
• podmiot, na którego rzecz wykonywana jest praca na podstawie umowy agencyjnej, umowy-zlecenia lub umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia - dotyczy wykonujących te umowy;
• podmiot, na którego rzecz wykonywana jest odpłatna praca w czasie odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania - dotyczy wykonujących tę pracę na podstawie skierowania do pracy;
• pracodawca, u którego poborowy odbywa służbę zastępczą - dotyczy odbywających tę służbę;
• podmiot, w którym funkcjonariusz celny pełnił służbę - dotyczy funkcjonariuszy;
• właściwa zwierzchnia instytucja diecezjalna lub zakonna - dotyczy duchownych.

Dla osoby prowadzącej działalność pozarolniczą i osoby z nią współpracującej, w stosunku do której postępowanie powypadkowe przeprowadza Zakład Ubezpieczeń Społecznych, zgłoszenia wypadku przy pracy dokonuje się niezwłocznie w terenowej jednostce organizacyjnej ZUS-u, właściwej ze względu na siedzibę prowadzenia działalności.

Po ustaleniu okoliczności i przyczyn wypadku - nie później niż w terminie 14 dni od dnia zawiadomienia o wypadku - wymienione wyżej podmioty sporządzają kartę wypadku. Karta sporządzana jest w trzech egzemplarzach, które otrzymują: poszkodowany, podmiot ustalający okoliczności wypadku oraz jednostka organizacyjna Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Na podstawie wszystkich sporządzanych protokołów powypadkowych pracodawca prowadzi rejestr wypadków przy pracy. Znajdują się w nim następujące dane:

• imię i nazwisko poszkodowanego,
• miejsce i data wypadku,
• informacje dotyczące skutków wypadku dla poszkodowanego,
• data sporządzenia protokołu powypadkowego,
• stwierdzenie, czy wypadek jest wypadkiem przy pracy,
• krótki opis okoliczności wypadku,
• data przekazania wniosku do ZUS-u,
• inne okoliczności, których zamieszczenie w rejestrze jest celowe.

 Wykorzystanie informacji o wypadkach

Informacje o wypadkach przy pracy (z wyłączeniem indywidualnych gospodarstw rolnych) są w Polsce zbierane przez Główny Urząd Statystyczny. Wykorzystuje się do tego „Statystyczną kartę wypadku przy pracy" (Z-KW). Badaniem statystycznym objęte są wszystkie wypadki przy pracy, a także wypadki traktowane na równi z wypadkami przy pracy, niezależnie od tego czy w karcie wykazana została niezdolność do pracy, czy nie. Jako jeden wypadek przy pracy liczy się wypadek każdej pracującej osoby poszkodowanej w wypadku indywidualnym bądź zbiorowym. Podmioty zobowiązane do składania statystycznej karty wypadku to osoby prawne, jednostki niemające osobowości prawnej, osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą, a także indywidualne gospodarstwa rolne zatrudniające pracowników najemnych ubezpieczonych w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z przepisami prawa podmioty te mają obowiązek przekazać statystyczną kartę wypadku przy pracy po zatwierdzeniu protokołu powypadkowego lub karty wypadku. Kartę sporządza się - na podstawie objaśnień GUS - w dwóch egzemplarzach i przekazuje w formie pisemnej do urzędu statystycznego właściwego dla województwa, na którego terenie znajduje się siedziba podmiotu wypełniającego kartę (pracodawcy). Analiza danych z kart statystycznych pomaga ustalić kierunki działań profilaktycznych, ocenić warunki pracy czy też wskazać najbardziej zagrożone grupy i dziedziny zawodowe.

Oprócz wypadków przy pracy będących źródłem urazów zdarzają się także wydarzenia wypadkowe bezurazowe. Badania wskazują, że na jeden wypadek urazowy przypadać może od kilku do kilkudziesięciu wydarzeń wypadkowych bezurazowych. Przypuszcza się, że przyczyny i przebieg niektórych wydarzeń wypadkowych bezurazowych są takie same jak przy wypadkach urazowych, a tylko dodatkowe czynniki lub okoliczności umożliwiają uniknięcie urazu. Zgodnie z obowiązkiem ustawowym, w zakładach pracy są badane i rejestrowane wypadki urazowe, nie rejestruje się natomiast - poza nielicznymi wyjątkami - wydarzeń wypadkowych, które nie powodują urazów u pracowników, a skutkują jedynie szkodami materialnymi. Analiza wydarzeń wypadkowych bezurazowych może być jednak źródłem informacji o przyczynach i przebiegu wypadków przy pracy, które można wykorzystać w prewencji. Aby ją umożliwić, wiele przedsiębiorstw gromadzi informacje o takich wydarzeniach za pomocą odpowiednich procedur ich rejestrowania oraz motywuje pracowników do zgłaszania takich wydarzeń.

Jeśli w przedsiębiorstwie wydarzył się wypadek, wszystkie informacje, jakie uzyskano w trakcie jego badania, należy uwzględnić w procesie oceny ryzyka zawodowego. Zapraszamy do zapoznania się z celem, metodami i korzyściami wynikającymi z prowadzenia oceny ryzyka w kolejnym artykule z serii „ABC BHP".

Karolina Farin

Wioleta Klimaszewska

Centralny Instytut Ochrony Pracy - Państwowy Instytut Badawczy

Krajowy Punkt Centralny Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy

W tekście wykorzystano informacje dostępne na stronach:

1. Kodeks pracy, Dział dziesiąty - Bezpieczeństwo i higiena pracy, Rozdział VII - Wypadki przy pracy i choroby zawodowe
2. Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20091671322 Świadczenia z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, Zakład Ubezpieczeń Społecznych, http://www.zus.pl/default.asp?p=4&id=402
3. Wypadek przy pracy, Państwowa Inspekcja Pracy
4. http://www.pip.gov.pl/html/pl/prewencja/wypadki/88110000.htm
5. Podstawowe zasady gromadzenia i rejestrowania informacji o wypadkach przy pracy w statystykach GUS, Centralny Instytut Ochrony Pracy - Państwowy Instytut Badawczy, http://www.ciop.pl/22607.html
6. Wypadek przy pracy - postępowanie powypadkowe, Prawoity.pl. Porady oraz Informacje Prawne, http://prawoity.pl/wiadomosci/wypadek-przy-pracy-postepowanie-powypadkowe