Zdarza się również, że pracownicy świadomie podejmują ryzyko. Według danych GUS dotyczących przyczyn wypadków przy pracy, ich najczęstszym powodem są błędy ludzkie - nieprawidłowe zachowania pracowników powodują ponad połowę wszystkich wypadków przy pracy. Ponadto dane Państwowej Inspekcji Pracy (PIP) dowodzą, że w wielu polskich przedsiębiorstwach nie są przestrzegane przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy. Ocena ryzyka zawodowego jest tam przeprowadzana w sposób niewłaściwy lub nie przeprowadza się jej wcale, a pracownicy nie są informowani o zagrożeniach związanych z wykonywanych przez nich pracą ani o zasadach prawidłowej ochrony.

Zmieniające się technologie i sposoby wykonywania pracy generują nowe zagrożenia. W coraz większym stopniu zaliczają się do nich zagrożenia psychospołeczne: stres, przemoc czy też mobbing. Wyniki przeprowadzonych przez inspektorów PIP w latach 2005-2007 analiz wypadków śmiertelnych, ciężkich i zbiorowych, w których stan psychofizyczny pracownika stanowił jedną z przyczyn wypadku, wykazały, że w 48% spowodowane one były nagłym zachorowaniem lub niedyspozycją fizyczną, w 36% zmęczeniem, a w 16% zdenerwowaniem pracownika. W wypadkach tych zostało łącznie poszkodowanych 767 osób[1].

Powyższe liczby wskazują, że prewencja, jeśli chodzi o czynniki psychofizyczne, odgrywa niezwykle ważną rolę w kształtowaniu bezpieczeństwa pracy. Ważną sprawą (bezpośrednio skorelowaną ze wskaźnikiem wypadkowości w przedsiębiorstwie[2]) jest także postawa wobec bezpieczeństwa, która kształtuje się już w dzieciństwie. Gdy rodzice od najwcześniejszych lat uczą dziecko używania elementów ochronnych podczas uprawia sportu (np. kasku podczas jazdy rowerem czy ochraniaczy podczas jazdy na rolkach), wówczas traktuje ono te elementy jako coś naturalnego. W konsekwencji jako dorosły człowiek najczęściej przestrzega zasad bezpieczeństwa pracy, a nawet wymaga od pracodawcy zapewnienia środków ochrony indywidualnej dostosowanych do pracy, jaką wykonuje. To właśnie jeden z przejawów pozytywnej postawy wobec zasad bezpieczeństwa pracy.

Z kolei osoby, które nie otrzymały właściwej edukacji w tym zakresie, zazwyczaj uważają, że człowiek uczy się jedynie na własnych błędach. Tacy pracownicy bardzo niechętnie akceptują procedury bezpieczeństwa obowiązujące w przedsiębiorstwach, dlatego ignorują je lub o nich zapominają. Ponadto pracownikom zdarza się zaniedbywać zasady bezpieczeństwa z powodu pośpiechu, przekonania, że wypadki zdarzają się tylko innym, zmęczenia, nieostrożności czy beztroski. Dość naiwnie wierzą, że są niezniszczalni i po raz kolejny uda im się uniknąć zagrożenia.

Jeśli pracownicy zostali poinformowani o obowiązujących zasadach bezpieczeństwa pracy, a jednak je łamią, można powiedzieć, że mają niewłaściwą - zagrażającą bezpieczeństwu - postawę. Przykładem niech będzie technik lekceważący obowiązek noszenia okularów ochronnych podczas pracy z niebezpiecznymi płynami, które mogłyby spowodować utratę wzroku. To także pracownik magazynu, który wie, że paczka jest zbyt ciężka, aby mogła ją przenosić jedna osoba, a mimo to próbuje dźwignąć ją bez pomocy innych.

Oto zestaw uniwersalnych zasad bezpieczeństwa, bez których nie istnieje bezpieczne miejsce pracy:

Zawsze

• - zgłaszaj przełożonemu wszystkie wypadki, nawet takie, które wydają ci się mało znaczące;
• - pamiętaj o przyczynach wypadków lub sytuacji niebezpiecznych, aby uchronić się przed nimi w przyszłości;
• - stosuj wymagane środki ochrony indywidualnej;
• - bądź dobrym gospodarzem swojego miejsca pracy - wycieraj rozlany płyn i dbaj o porządek, dzięki temu uchronisz siebie i innych przed poślizgnięciem się i upadkiem;
• - dowiedz się, jakiego rodzaju gaśnice powinny być używane do gaszenia różnych typów pożarów;
• - stosuj odpowiednie techniki podnoszenia i przenoszenia ciężarów;
• - proś o pomoc, kiedy jej potrzebujesz, a podnosząc ciężkie przedmioty z ziemi, używaj mięśni nóg zamiast pleców;
• - zachowuj ostrożność szczególnie przy używaniu narzędzi i elektronarzędzi.

NIGDY

• - nie ignoruj i nie zaniedbuj przestrzegania zasad bezpieczeństwa;
• - nie lekceważ zagrożeń specyficznych dla twojej pracy;
• - nie zakładaj, że wypadki zdarzają się tylko innym;
• - nie pracuj pod wpływem alkoholu lub narkotyków;
• - nie narażaj zdrowia swojego ani swoich kolegów.

W celu poprawy bezpieczeństwa w przedsiębiorstwie proponujemy czytelnikom Biuletynu wzięcie udziału w jednej z kampanii społecznych prowadzonych przez instytucje zajmujące się problematyką bezpieczeństwa, np. przez Centralny Instytut Ochrony Pracy - Państwowy Instytut Badawczy. Kampanie te mają na celu zmianę postawy pracowników i pracodawców na probezpieczną przez podnoszenie świadomości i informowanie o zagrożeniach w miejscu pracy oraz o sposobach ich ograniczania. Dostarczają odpowiednich narzędzi (materiałów informacyjnych i wiedzy eksperckiej), aby przedsiębiorca mógł zorganizować własne kampanie, skierowane do pracowników swojej firmy. W mijającym roku w takich akcjach wzięło udział ponad 200 tys. osób, a w ich organizację włączyło się kilkudziesięciu partnerów CIOP (m.in. instytucji, organizacji i przedsiębiorstw z całego kraju), którzy aktywnie propagowali ideę zdrowych miejsc pracy. Opis zrealizowanych działań jest dostępny na stronach internetowych www.ciop.pl/bezpieczne_miejsce_pracy oraz www.bezpieczenstwo-eskploatacji.pl i może służyć jako inspiracja do podejmowania nowych przedsięwzięć.

Serdecznie zapraszamy Państwa do współpracy także w ramach kolejnych kampanii informacyjnych realizowanych w 2012 r.: ogólnopolskiej akcji „Prewencja wypadkowa" i polskiej edycji kampanii europejskiej „Partnerstwo dla prewencji". Szczegółowe informacje na temat możliwych form współpracy będą dostępne na stronie internetowej www.ciop.pl/prewencja_wypadkowa już od początku 2012 roku.

Agnieszka Szczygielska

Wioleta Klimaszewska

Centralny Instytut Ochrony Pracy - Państwowy Instytut Badawczy

Krajowy Punkt Centralny Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy

[1] Ocena zagrożeń psychospołecznych i warunków pracy w związku z nowymi formami pracy i modelami zatrudnienia. Główny Inspektorat Pracy, Warszawa, sierpień 2009 r.

[2] I. Donald, D. Canter Employee Attitudes and Safety in the Chemical Industry. „Journal of Loss Prevention in the Process Industries", Vol. 7 (1994): 203-208.