Troska o środowisko naturalne, nacisk ze strony opinii publicznej i konsumentów oczekujących produktów przyjaznych dla środowiska oraz usług świadczonych przez społecznie odpowiedzialne podmioty, a także nowe akty prawne dotyczące ochrony środowiska sprawiają, że zmienia się sposób prowadzenia działalności gospodarczej. Dlatego tym ważniejsze jest, aby w odpowiedzi na zmieniające się wymagania rynku i prawa przedsiębiorstwa prezentowały nie tylko swoją filozofię, lecz także, a może przede wszystkim, strategie inwestycyjne uwzględniające zasadę zrównoważonego rozwoju. Taką możliwość daje przedsiębiorstwom uczestnictwo w systemie zarządzania środowiskiem EMAS (Eco Management and Audit Scheme).

Kilka słów o EMAS

System ekozarządzania i audytu EMAS jest instrumentem, który ma na celu oceniać, raportować oraz udoskonalać działalność firmy w aspektach związanych z ochroną środowiska. System funkcjonuje na podstawie Rozporządzenia Parlamentu i Rady nr 1836/93 z 29 czerwca 1993 r., a został uruchomiony w 1995 roku. Na początku był udostępniony tylko przedsiębiorstwom sektora przemysłowego. Od 2001 roku system EMAS mogą wdrażać także podmioty działające we wszystkich sektorach działalności gospodarczej, od publicznego po prywatny [1]. Dodatkowo EMAS zintegrowano z certyfikatem jakości dotyczącym zarządzania środowiskiem - ISO 14001. Wdrożenie systemu jakości ISO jest warunkiem wstępnym rejestracji firmy w systemie zarządzania środowiskowego EMAS. Jednocześnie integracja z tym systemem zapobiega dublowaniu kosztów i czynności niezbędnych w obu procesach aplikacji. W roku 2009 dokonano drugiej rewizji zapisów rozporządzenia dotyczącego systemu w celu usprawnienia procesu rejestracyjnego oraz wzmocnienia zasięgu i widoczności EMAS [2]. Charakterystycznym symbolem ekologicznego systemu zarządzania jest bowiem logotyp EMAS, który jest wyznacznikiem jakości oraz wiarygodności i rzetelności firmy, która wdrożyła EMAS. Tylko zarejestrowane w systemie EMAS podmioty są uprawnione do jego używania.  

 

Rejestracja firmy w systemie EMAS

Firma, która chciałaby zarejestrować się w systemie EMAS, musi, po pierwsze, mieć wdrożony system zarządzania środowiskowego według normy jakości ISO 14001. Następnie powinna rozpocząć przygotowania do spełnienia wymagań stawianych organizacjom aplikującym, co reguluje rozporządzenie EMAS. Przygotowania składają się z kilku etapów, ostatnim z nich jest rejestracja w systemie. W zależności od wielkości firmy oraz typu jej działalności cały proces - od podjęcia decyzji do rejestracji - może trwać od 6 do 18 miesięcy. Aby zarejestrować swoją firmę w systemie EMAS, należy:

1. przeprowadzić przegląd działalności firmy pod kątem przestrzegania norm ochrony środowiska, 
2. opracować politykę środowiskową firmy,
3. stworzyć program dotyczący ochrony środowiska,
4. utworzyć system zarządzania ochroną środowiska firmy,
5. przeprowadzić audyt środowiskowy,
6.  złożyć deklarację dotyczącą działań prośrodowiskowych firmy,
7. dokonać procedury rejestracji firmy w systemie EMAS.

 

Przegląd działalności firmy pod kątem przestrzegania norm ochrony środowiska naturalnego jest dokumentem, w którym będą ujęte wszystkie aspekty działalności przedsiębiorstwa, jego produkty oraz świadczone usługi, ramy prawne oraz kontrolne, także praktyki i przyjęte w firmie procedury związane z dbałością o ochronę środowiska naturalnego. Na podstawie takiego przeglądu powstaje raport zawierający konkretne dane dotyczące zużycia energii, tworzyw, produkcji odpadów, emisji gazów, a także informacje na temat bezpośredniego oraz pośredniego oddziaływania firmy na środowisko naturalne. Celem tworzenia przeglądu jest pokazanie przykładów negatywnego oddziaływania firmy na środowisko i określenie na tej podstawie priorytetowych działań, które powinna ona podjąć, aby je wyeliminować. Taki plan działania będzie później punktem odniesienia przy ocenie postępów i sukcesów przedsiębiorstwa.  

 

Polityka firmy dotycząca ochrony środowiska jest wyrazem zobowiązania przedsiębiorstwa do przestrzegania norm prawnych związanych z ochroną środowiska oraz odpowiednich ustaleń wewnątrz firmy. Zawiera opis celów oraz zasad działania, które dotyczą ochrony środowiska. W zasadzie każda firma ma określoną politykę dotyczącą tego zagadnienia, jednak często nie jest ona wyrażona w postaci formalnej. Sformułowanie zasad jest podstawowym elementem w budowaniu planu działań prośrodowiskowych przedsiębiorstwa.  

 

Polityka powinna być przyjęta na najwyższym szczeblu zarządzania firmy oraz okresowo rewidowana. Zasady polityki prośrodowiskowej powinny być zgodne z obowiązującym stanem prawnym dotyczącym ochrony środowiska oraz zakładać ciągłe dążenie do udoskonalania działań i poprawy skuteczności w dbałości o środowisko naturalne.   Dzięki stworzeniu przeglądu oraz ustaleniu założeń polityki powstaje program firmy dotyczący ochrony środowiska. Zawiera on cele, zadania i zobowiązania dotyczące ochrony środowiska oraz ramy czasowe ich realizacji. Wszystkie elementy programu oparte są na przeglądzie środowiskowym oraz są zgodne z zasadami polityki ds. ochrony środowiska firmy. Program ochrony środowiska powinien zawierać szczegółowy plan działania przedsiębiorstwa oraz określać sposoby mierzenia skuteczności podjętych kroków. Ważne jest, aby był on regularnie uaktualniany w celu dostosowania go do zmieniających się m.in. przepisów dotyczących ochrony środowiska.  

 

W celu prawidłowego wdrożenia programu należy stworzyć jasny system zarządzania środowiskowego w firmie. W dokumencie należy ująć obowiązki, cele, środki, procedury operacyjne dotyczące ochrony środowiska w firmie, szkolenia i warsztaty (według potrzeb) oraz system monitorowania i komunikacji. Ponadto system określa procedury kontrolne dotyczące wpływu działalności firmy na środowisko. Chodzi tutaj nie tylko o sferę produkcji, lecz także o zarządzanie, zamówienia publiczne, zużycie energii, produkcję odpadów. System zarządzania środowiskiem w firmie bierze pod uwagę także pośrednie oddziaływanie podmiotu na środowisko, czyli np. poprzez produkty lub usługi danej firmy.

 

Narzędziem oceniającym efektywność i skuteczność systemu jest wewnętrzny audyt środowiskowy. Audyt, tworzony na podstawie treści programu, ocenia postawę firmy wobec zagadnień związanych ze środowiskiem. Dokument ten dotyczy najważniejszych działań firmy i ich wpływu na środowisko naturalne oraz sprawdza zgodność polityki środowiskowej z programem. Audyt bada ponadto, do jakiego stopnia pracownicy przestrzegają procedur operacyjnych oraz zasad określonych w systemie zarządzania oraz to, czy stworzony system jest na tyle skutecznym narzędziem, by osiągnąć cele założone w programie.

 

Audyt musi być przeprowadzany systematycznie. Jego efektem jest zazwyczaj raport, który proponuje tzw. działania korygujące - należy je przedsięwziąć w celu udoskonalenia systemu zarządzania środowiskiem.  

 

Deklaracja środowiskowa jest jasnym i zwięzłym dokumentem adresowanym do wszystkich partnerów przedsiębiorstwa. Firma przedstawia w nim swoje przedsięwzięcia podjęte w związku z ochroną środowiska naturalnego oraz dotychczasowe osiągnięcia na tym polu.  

 

Elementami, które powinny znaleźć się w takim oświadczeniu, są:

• opis firmy, jej działalności, wytwarzanych produktów, świadczonych usług,  
• prezentacja polityki, programu oraz systemu zarządzania środowiskiem,  
• opis wszystkich znaczących, bezpośrednich oraz pośrednich aspektów środowiskowych związanych z działalnością firmy, których efektem jest oddziaływanie na środowisko,  
• opis założeń i celów działania w odpowiedzi na aspekty środowiskowe i ich wpływ na środowisko naturalne,
• podstawa prawna strategii prośrodowiskowej firmy.    

 

W deklaracji powinno także się znaleźć zobowiązanie do publicznego udostępnienia informacji o rezultatach prac na rzecz środowiska naturalnego, szczególnie partnerom przedsiębiorstwa oraz odbiorcom jego produktów lub usług.  

 

Weryfikator EMAS

Deklaracja jest poświadczana przez weryfikatora EMAS. Weryfikator środowiskowy to bezstronny i wiarygodny pracownik, który ocenia funkcjonowanie systemu i potwierdza prawidłowość danych publikowanych w deklaracji. Instytucją akredytującą w Polsce weryfikatorów środowiskowych EMAS jest Polskie Centrum Akredytacji (PCA). PCA ma za zadanie prowadzenie procesu akredytacji, w tym sprawdzanie kompetencji kandydatów na weryfikatorów oraz nadzór nad realizacją zadań zgodnie z rozporządzeniem o EMAS.  

 

Rejestracja w systemie EMAS może nastąpić dopiero, gdy wszystkie powyższe elementy są spełnione. To weryfikator EMAS potwierdza, że polityka środowiskowa firmy, system zarządzania, audyt oraz deklaracja są zgodne z zasadami określonymi w rozporządzeniu o EMAS.  

 

Zatwierdzona przez weryfikatora deklaracja jest wysyłana do tzw. organu kompetentnego w celu zarejestrowania i podania tego faktu do publicznej wiadomości, w Polsce takim organem jest Ministerstwo Środowiska. W imieniu ministra środowiska w terenie działają wojewodowie, gdyż to oni bezpośrednio rozpatrują wnioski organizacji o rejestrację i prowadzą tzw. rejestr wojewódzki. Urząd wojewódzki sprawdza kompletność i wiarygodność dostarczonych dokumentów i dokonuje wpisu do rejestru wojewódzkiego. Następnie informacja ta przekazywana jest do Ministerstwa Środowiska celem wpisania do rejestru centralnego. Zadaniem Ministerstwa Środowiska jest przekazanie informacji o zarejestrowanej firmie do unijnego rejestru EMAS prowadzonego przez Komisję Europejską. Ministerstwo dokonuje rejestracji w systemie EMAS po uregulowaniu przez firmę aplikującą opłaty rejestracyjnej. Zarejestrowany podmiot uzyskuje prawo do posługiwania się logotypem EMAS, który może być wykorzystywany do ogólnej prezentacji przedsiębiorstwa, a także do celów reklamowych jego działalności, produktów i usług.  

 

Korzyści i koszty wynikające z rejestracji w systemie EMAS 

Rejestracja w systemie EMAS oprócz korzyści dla środowiska naturalnego może przynieść firmie wymierne korzyści ekonomiczne. Wdrożenie systemu zarządzania środowiskiem z pewnością przyczyni się do oszczędności energii oraz surowców w procesie produkcyjnym. System zakłada też zapobieganie powstawaniu zanieczyszczeń, więc można w znacznym stopniu ograniczyć potrzebę stosowania urządzeń do ochrony środowiska. Przedsiębiorstwo ekologiczne przestrzegające norm prawnych związanych z ochroną środowiska zaoszczędzi także na kosztach kar i opłat za korzystanie ze środowiska. Używanie logotypu EMAS pomaga w budowaniu korzystnego wizerunku firmy, co przynosi wymierne korzyści. Przedsiębiorstwo zarejestrowane w systemie EMAS może mieć lepszy dostęp do inwestycji oraz zamówień publicznych, gdyż coraz częściej wdrożenie EMAS jest wymagane przy realizacji kontraktów publicznych. Poza tym EMAS może wpłynąć na poprawę relacji firmy z administracją lokalną i społeczeństwem. Firma z logo EMAS budzi większe zaufanie i dzięki temu może liczyć np. na znaczne ułatwienia w procesach inwestycyjnych.  

 

Z drugiej strony, rejestracja w systemie wiąże się także z kosztami. Ich wysokość zależy głównie od modelu wdrażania EMAS w firmie. Przedsiębiorstwo może się tym zająć samodzielnie bądź wynająć zewnętrzny zespół ekspercki. Paradoksalnie, koszt samodzielnego wdrażania może przewyższać koszty usługi zewnętrznej - wszystko zależy od wiedzy i doświadczenia pracowników firmy. Poza tym do rachunku trzeba będzie doliczyć koszt umowy z weryfikatorem EMAS oraz opłatę rejestracyjną [3]. Często istotnym dla firm wydatkiem jest zmodernizowanie systemu IT w celu dostosowania do wymagań rozporządzenia o EMAS związanych z zarządzaniem środowiskiem oraz przepływem informacji i komunikacją w firmie.    

 

EMAS jest dobrowolnym instrumentem, który może być używany przez przedsiębiorstwo do systematycznego podnoszenia efektywności środowiskowej firmy. Firma, która dysponuje prawem do używania logotypu EMAS, to przedsiębiorstwo, którego działania są zgodne z prawem dotyczącym ochrony środowiska, to przedsiębiorstwo, w którym wdrożono skuteczny system zarządzania środowiskowego, to wreszcie firma, która informuje opinię publiczną, konsumentów oraz partnerów biznesowych o wszystkich swoich działaniach związanych ze środowiskiem naturalnym. EMAS funkcjonuje w Unii Europejskiej od 1995 roku. W tym czasie został dwukrotnie ulepszony. Jest to instrument dobrowolny, ale coraz więcej firm się nim interesuje. W Polsce w systemie EMAS jest na razie zarejestrowanych 20 podmiotów. Komisja Europejska aktywnie promuje system. Od 2001 roku sama funkcjonuje według zasad określonych w rozporządzeniu o EMAS. Komisja jawi się tym samym jako instytucja wzorcowa, której celem jest wskazanie właściwego kierunku rozwoju zarządzania środowiskowego innym zainteresowanym instytucjom.  

 

Na podstawie:

• portalu Komisji Europejskiej dotyczącego systemu ekozarządzania środowiskiem EMAS:  http://ec.europa.eu/environment/emas/index_en.htm  
• portalu Ministerstwa Środowiska dotyczącego systemu ekozarządzania środowiskiem EMAS w Polsce:  http://www.emas.mos.gov.pl     

 

Joanna Bunikowska

Enterprise Europe Network

Toruńska Agencja Rozwoju Regionalnego

e-mail: bunikowska@tarr.org.pl

 

Przypisy:

[1] Rozporządzenie WE 761/2001 z 19 marca 2001 roku.  

[2] Rozporządzenie WE 1221/2009 z 25 listopada 2009 roku.

[3] Opłata ta jest zależna od wielkości firmy. Kalkulator opłat jest dostępny na stronie internetowej Ministerstwa Gospodarki: www.mos.gov.pl.

 

Jeśli widzisz błąd w artykule, prosimy o e-mail'a na adres een (at) parp.gov.pl  

Artykuł pochodzi z wakacyjnego Biuletynu Euro Info 2010.