Każdy wie, że energia kosztuje, prawie wszyscy wiedzą, że jego rachunek za paliwa i energię składa się z tego: ile zapłaci za jednostkę paliwa i energii (tonę, m³, litr, GJ - gigadżul) - czyli za jaką cenę kupi paliwo i energię oraz ile ich zużyje. A więc:  

KE = CE x ZE

gdzie:

KE [zł] - koszt zużytej energii

CE [zł/t, zł/ m³., zł/GJ..] - cena energii

ZE [t, m³, GJ ...] - ilość zużytej energii  

Mamy jednak wpływ na koszt zużytej energii: mniejszy na jej ceny, większy - na ilość zużytej energii. Możemy efektywnie ją zużywać, to znaczy z jednostki paliwa i energii uzyskać większy efekt użytkowy albo dany efekt użytkowy uzyskać przy mniejszym zużyciu paliw i energii.  

Przyczyną wzrostu cen paliw i energii są: :

• rosnący popyt na paliwa i energię przy wolniej rosnącej podaży - wielu ekspertów wypowiada się, że za 10-20 lat może nawet nastąpić szczyt możliwości dostaw paliw i energii na rynkach światowych, a potem podaż może spadać,  
• polityka poprawy jakości powietrza i ochrony klimatu ziemi oraz konieczność redukcji zanieczyszczeń lokalnych i globalnie redukcji emisji gazów cieplarnianych spowoduje konieczność stosowania czystszych, ale droższych technologii wytwarzania paliw i energii, w tym odnawialnych źródeł energii,  
• rosnące koszty pracy przy wydobywaniu kopalin, sięganie do trudniejszych i bardziej kosztownych w eksploatacji złóż paliw. Dotyczy to przede wszystkim krajowego wydobycia węgla kamiennego, na czym oparte jest obecnie wytwarzanie energii elektrycznej i ciepła w Polsce. Prognozy zajmujących się tym instytucji i ekspertów wskazują na znaczny wzrost cen paliw i energii.    

Co warto zapamiętać:

• Koszty paliw i energii wynikają z ceny zakupu i wielkości zużycia.  
• Wielkość zużycia można zmniejszać przez efektywne wykorzystanie paliw i energii.  
• Ceny paliw i energii będą rosły, nawet w tempie do 30-50% rocznie.
• Modernizując lub budując nowe urządzenia i linie technologiczne, liczmy efektywność ekonomiczną inwestycji w całym cyklu ich żywotności i w warunkach cen.    

Budowa wizerunku firmy przyjaznej środowisku

Zmniejszając koszty paliw i energii w koszcie wytwarzania dóbr i usług, poprawiamy sytuację firmy na konkurencyjnym rynku. Globalny rynek, swobodny przepływ towarów i zasobów pracy powodują, że wyrównują się ceny dóbr i usług. Dodatkowym elementem wzmacniającym pozycję na konkurencyjnym rynku jest, i coraz silniej będzie, wizerunek firmy przyjaznej środowisku i oznaczanie produktów i usług znakami i certyfikatami ekologicznymi.  

Rosnąca świadomość ekologiczna konsumentów dóbr i energii, szczególnie doceniających znaczenie ochrony klimatu ziemi i lokalnie - poprawy środowiska naturalnego, sprawi, że przy wyborze będą się oni kierować nie tylko cenami dóbr i usług, ale również tym, w jakiej firmie zostały wyprodukowane i w jaki sposób produkcja tych wyrobów obciążyła środowisko.  

Oczywiście te firmy, które wytwarzają produkt i zużywają energię (sprzęt gospodarstwa domowego, budynki, kotły, silniki, pompy, wentylatory itp.), dodatkowo muszą dbać o to, by ich produkty były efektywne energetycznie w eksploatacji. Budujmy więc wizerunek przyjaznej firmy przez:

• pokazanie, że produkty w firmie są wytwarzane za pomocą przyjaznych środowisku i efektywnych energetycznie technologii,  
• porównanie z innymi firmami (benchmarking), aby potwierdzić, że nasza firma jest lepsza od innych, bo ma mniejsze zużycie energii na jednostkę (tonę, zł) wytworzonego produktu,
• wprowadzenie do zarządzania jakością (certyfikaty ISO, EMAS) w firmie również elementów zarządzania energią i środowiskiem,  
• oznaczanie znakami jakości energetycznej swoich produktów (tam, gdzie istnieje stosowny system certyfikacji),
• włączanie się w kampanie informacyjno-edukacyjne, wydawanie ulotek, postery w firmie i w sieci sprzedaży.    

Co warto zapamiętać:

• Świadomi, zorientowani na przyjazne środowisko klienci coraz bardziej będą doceniać inne wartości poza ceną.  
• Wizerunek przyjaznej dla środowiska firmy i bardziej ekologicznych dóbr i usług to dodatkowa wartość na rynku.  
• Efektywne wykorzystanie energii to ochrona zasobów ziemi i element zrównoważonego rozwoju.

Na tym można budować proekologiczny wizerunek firmy.  

Doskonalenie systemu zarządzania i aktywizacja pracowników 

Spróbujmy się zastanowić, co wiemy o naszej firmie:

• ile płacimy za paliwa i energię,  
• jaki jest udział kosztów paliw i energii w kosztach produkcji,  
• gdzie najwięcej - w jakich urządzeniach i węzłach technologicznych zużywamy najwięcej energii,  
• w jakim stopniu obciążamy środowisko i klimat ziemi i ile za to płacimy,  
• czy znamy zużycie danych nośników energii w cyklu dobowym (energii elektrycznej, ciepła sieciowego, gazu ziemnego) i czy do maksymalnego zużycia godzinowego w czasie doby trafnie dobraliśmy rodzaj taryfy,  
• czy wiemy, kto ma najlepszą ofertę i czy wybraliśmy najtańszego dostawcę energii,  
• czy jest w firmie ktoś odpowiedzialny za zarządzanie energią i czy istnieje system szkolenia i motywacji pracowników,  
• czy wiemy, gdzie w firmie są największe możliwości zmniejszenia zużycia energii i czy zostały uszeregowane według opłacalności ich wdrożenia,  
• czy mamy jakiś plan wdrażania efektywności energetycznej,
• czy monitorujemy zmiany zużycia energii i potrafimy je wytłumaczyć.    

Jeżeli na wszystkie pytania odpowiemy „tak", to znaczy w naszej firmie funkcjonuje system zarządzania kosztami energii. Jeżeli odpowiemy „nie" 5 razy lub więcej, to znaczy, że taki system trzeba w firmie wprowadzić jak najszybciej. Wcale nie musi być skomplikowany, na pewno zarobi na siebie i spowoduje zmniejszenie kosztów paliw i energii. Proponujemy więc wprowadzić system zarządzania energią oparty na:

• wyznaczeniu osoby, a w większych przedsiębiorstwach zespołu, odpowiedzialnych za zarządzanie energią oraz przypisaniu kompetencji i szkolenia tej osoby,  
• monitorowaniu zużycia kosztów energii,  
• okresowych analizach i raportach - zaleceniach energooszczędnej eksploatacji,
• wybraniu najkorzystniejszych taryf i dostawcy energii,  
• identyfikacji przedsięwzięć - projektów efektywnego wykorzystania energii,  
• opracowaniu planów i wdrożeniu przedsięwzięć z wykorzystaniem środków finansowych z funduszy pomocowych.    

Prześledźmy system zarządzania energią na przykładzie układów napędowych z silnikami elektrycznymi w oparciu o metodę „krok po kroku". Schemat postępowania jest na tyle uniwersalny, że pozwala na zastosowanie w innych projektach efektywności energetycznej: dotyczą one bowiem oświetlenia, ogrzewania budynków, nagrzewania itp. Ogólny przegląd czynności w identyfikacji i wdrożeniu projektu przedstawia schemat kroków. Schemat ten jest może zbyt rozbudowany, ale w miarę kompleksowy, warto więc tej systematyki się trzymać, upraszczając go tam, gdzie mamy do czynienia z małymi projektami. Przybliżmy niektóre fazy tego projektu.  

Pierwszy krok - identyfikacja projektu

Jest to w zasadzie diagnoza stanu użytkowania energii w danym układzie/instalacji. Obejmuje czynności ujęte w tabeli 1.

Tabela 1. Pierwszy krok - identyfikacja projektu

Drugi krok - dokładniejsze rozpoznanie

Skupiamy się na tych układach/instalacjach, które umożliwiają zmniejszenia zużycia energii, albo te, w których zużycie i koszty energii są największe. Robimy dokładniejsze rozpoznanie. Poszczególne czynności tego etapu przedstawia tabela 2.

Tabela 2. Drugi krok - dokładniejsze rozpoznanie

Trzeci krok - potencjał

Trzeci krok w zasadzie służy do tego, aby wykorzystać zebrane wcześniej informacje, udokumentować oceny i przedstawić krótki raport o tym, czy istnieje interesujący, ekonomiczny potencjał w analizowanym obiekcie, który może przynieść zmniejszenie zużycia i kosztów energii w sposób opłacalny. Czynności tej fazy przedstawiono w tabeli 3.  

Tabela 3. Trzeci krok - wstępna ocena potencjału efektywnego wykorzystania energii  

Czwarty krok - audyt energetyczny

Celem czwartego kroku jest wykonanie audytu energetycznego w zakresie szczegółowej diagnozy istniejącego stanu użytkowania energii, oceny i rekomendacji wyboru przedsięwzięć do wdrożenia w praktyce. Czynności tej fazy projektu przedstawiono w tabeli 4.  

Tabela 4. Czwarty krok - audyt energetyczny

Pierwsze istotne kroki w tej sekwencji to:

• ocena potencjału efektywnego wykorzystania energii,  
• wdrożenie opłacalnych przedsięwzięć służących zmniejszeniu zużycia energii,  
• doprowadzenie do zakładanego zmniejszenia wielkości zużycia energii i utrzymanie tego poziomu, a nawet wykorzystanie nowych technologii i urządzeń do dalszych oszczędności.    

Jednak najważniejsze jest to, żeby w firmie powstał system zarządzania energią. Niektóre czynności - jak np. audyt energetyczny - można zlecić firmom i ekspertom zewnętrznym.  

Co warto zapamiętać:

• System zarządzania energią w firmie to sposób na zmniejszenie kosztów energii i pierwsze efektywne przedsięwzięcie małonakładowe.  
• Najważniejsi są kompetentni ludzie, funkcjonujący w systemie zarządzania energią. Ich szkolenie i motywacja stanowią podstawę sukcesu.  
• Zarządzanie energią to proces ciągły. Bezustannie powstają nowe możliwości techniczne i finansowe. Dlaczego z tego nie skorzystać?    

Narzędzia do audytu

Na rynku dostępnych jest wiele narzędzi pozwalających obliczyć efekty energetyczne stosowania różnych technologii. Większość producentów silników, pomp, wentylatorów, układów automatyki i sterowania, materiałów termoizolacyjnych, urządzeń grzewczych oferuje dedykowane programy pozwalające ocenić efekty stosowania ich produktów lub rozwiązań. Powstało również wiele narzędzi niezależnych od producentów, pozwalających na ocenę i porównanie różnych opcji technologicznych zarówno w zakresie poprawy efektywności użytkowania, jak i dostawy energii. Przykłady takich programów przedstawiono poniżej.  

EFEmotor - www.efemotor.pemp.pl - narzędzie wspomagające gospodarowanie silnikami elektrycznymi w przedsiębiorstwie i podejmowanie działań zmierzających do zmniejszenia zużycia i kosztów energii elektrycznej w napędach elektrycznych. Program EFEmotor jest przeznaczony do prowadzenia inwentaryzacji silników elektrycznych pracujących w przedsiębiorstwie (z uwzględnieniem indywidualnych parametrów i warunków pracy silnika, miejsca zastosowania, urządzeń napędzanych itd.), szacowania sprawności i stopnia wykorzystania poszczególnych silników, wspomagania podejmowania decyzji przy zakupie nowych silników (zasadność wyboru modeli energooszczędnych), wspomagania podejmowania decyzji przy kierowaniu do naprawy silników uszkodzonych (zasadność zakupu nowego silnika zamiast naprawy uszkodzonego), prowadzenia analiz dotyczących zużycia i kosztów energii w grupach urządzeń (zakłady, oddziały, poszczególne maszyny, silniki określonych wielkość, wieku, stopnia wykorzystania itp.), znajdowania zamienników (zarówno z katalogu nowych silników, jak i silników znajdujących się w magazynie użytkownika) dla silników pracujących w określonych warunkach, których zastosowanie może przynieść akceptowalne przez użytkownika korzyści (określony okres zwrotu nakładów, określona wielkość nakładów i oszczędności). EFEmotor zawiera bazę danych o krajowych silnikach elektrycznych zarówno obecnie sprzedawanych (serie sg, sh, SEE), jak i starszych (seria sf).  

Analogiczne zastosowanie mają programy: amerykański Motor Master Plus i europejski EuroDEEM - sunbird.jrc.it/energyefficiency/eurodeem.

Inne godne polecenia narzędzia, niestety, niedostępne w polskiej wersji językowej, to:

ProMot (Promotion of Energy Efficient Motor Systems) - http://promot.cres.gr/promot_plone - narzędzie do oceny potencjału efektywnościowego w elektrycznych układach napędowych, obejmujących silniki elektryczne, układy sprężonego powietrza, układy pompowe, układy chłodnicze. Narzędzie stworzone przy wsparciu europejskiego programu SAVE.  

EINSTEIN (Expert system for an Intelligent Supply of Thermal Energy in Industry) - sourceforge.net/projects/einstein - narzędzie wspomagające wykonanie audytu energetycznego przedsiębiorstwa w zakresie systemów cieplnych oraz projektowanie efektywnych energetycznie systemów dostawy ciepła i chłodu. Obecnie EINSTEIN jest rozwijany w ramach programu Inteligentna Energia - Program dla Europy (IEE).  

Pakietem narzędzi szczególnie wartych polecenia jest RETScreen® International http://www.retscreen.net/. Jest to pakiet narzędzi wspomagających podejmowanie decyzji oraz obliczenia parametrów technicznych i finansowych projektów z wykorzystaniem energooszczędnych i czystych technologii energetycznych oraz w zakresie poprawy efektywności energetycznej. Program został opracowany i jest rozwijany przez Ministerstwo Zasobów Naturalnych Kanady i CANMET Centrum Technologii Energetycznych w Varennes we współpracy z Programem Środowiskowym Organizacji Narodów Zjednoczonych (UNEP), GEF i NASA. Trzonem narzędzia jest znormalizowany i zintegrowany program analityczny, który może służyć do oceny możliwości technicznych i opłacalności ekonomicznej (koszt w cyklu życia) produkcji energii w oparciu o technologie energooszczędne i odnawialne źródła energii oraz do wielu przedsięwzięć efektywnościowych, a także do wyznaczania towarzyszącej tym przedsięwzięciom redukcji emisji gazów cieplarnianych. Dodatkowym atutem programu jest dostępność polskiej wersji językowej.  

Wiele doskonałych bezpłatnych programów komputerowych wspierających wykonanie przemysłowych audytów energetycznych i prowadzenie zarządzania energią w przedsiębiorstwie można znaleźć na stronach Departamentu Energii USA, w ramach programu technologii przemysłowych www.eere.energy.gov/industry/bestpractices/software.html.  

Można tam znaleźć dedykowane narzędzia do oceny układów sprężonego powietrza (AIRMaster+), obiegów wody chłodzącej (Chilled Water System Analysis Tool), wentylatorów (Fan System Assessment Tool), silników (MotorMaster+), układów pompowych (Pumping System Assessment Tool) i inne.  

Spełnianie wymogów prawa unijnego i polskiego Najważniejszy wpływ otoczenia prawnego na gospodarowanie energią w firmie mają dyrektywy Unii Europejskiej i ich adaptacja prawna w Polsce. Wymogi prawne mogą mieć dla firm produkcyjnych i usługowych charakter nakazowy lub bodźcowy.  

Do wymogów nakazowych należą:

• obowiązek projektowania produkcji oraz etykietowanie sprzętu i urządzeń powszechnego użytku o podwyższonej sprawności energetycznej,
• uzyskanie standardu jakości energetycznej nowych i remontowanych budynków oraz certyfikacji budynków, jeżeli stanowią przedmiot obrotu na rynku,  
• przeprowadzenie kontroli kotłów, systemów klimatyzacji i instalacji grzewczych,
• dotrzymywanie poziomu limitów emisji gazów cieplarnianych ze spalania paliw przez te podmioty, które są objęte systemem handlu uprawnieniami do emisji (EU ETS).    

Do wymogów stanowiących zachęty podnoszenia efektywności energetycznej należą:

• uzyskiwanie certyfikatów: czerwonych i żółtych - za wysokosprawną kogenerację opartą na węglu i gazie, zielonych - za stosowanie energii odnawialnej w wytwarzaniu energii elektrycznej, białych (planowane -Ustawa o Efektywności Energetycznej)- za zmniejszenie zużycia paliw i energii przez wzrost efektywności energetycznej. Sprzedaż certyfikatów na giełdzie może stanowić źródło przychodów dla firm i sposób na zwiększenie opłacalności przedsięwzięć;  
• możliwość korzystnego (nisko oprocentowanego kredytu) dofinansowania przedsięwzięć energooszczędnych i wykorzystania odnawialnych źródeł energii z funduszy pomocowych (Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, Wojewódzkie Fundusze Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko, Regionalne Programy Operacyjne).
• Szczególną uwagę należy zwrócić na tzw. białe certyfikaty, które mają być prawnie wprowadzone (projekt ustawy o efektywności energetycznej) do końca 2010 roku.    

Linki do interesujących informacji krajowe:

• www.mos.gov.pl:1092/preview/pl/bref.html - strony Ministerstwa Środowiska zawierające dokumenty referencyjne dotyczące najlepszych dostępnych technik (BAT),  
• www.mg.gov.pl/Gospodarka/Energetyka/Efektywnosc+energetyczna/ - strony Ministerstwa Gospodarki poświęcone efektywności energetycznej,  
• www.funduszeeuropejskie.gov.pl - strony poświęcone funduszom europejskim na lata 2007-2013, komplet informacji dla ubiegających się o dofinansowanie,  
• www.topten.info.pl - strony zawierające informacje o efektywnych energetycznie produktach dostępnych na krajowym rynku,  
• www.een.org.pl - polska strona sieci Enterprise Europe Network, zawierająca informacje o prawie europejskim, dotacjach, działalności innowacyjnej oraz o imprezach organizowanych przez poszczególne ośrodki sieci.
• http://www.portal.pemp.pl/ - portal efektywności energetycznej w napędach elektrycznych.   międzynarodowe:
• ec.europa.eu/energy/efficiency - portal Komisji Europejskiej dotyczący efektywności energetycznej, podstawowe źródło informacji o prawie i programach dotyczących efektywności energetycznej,  
• ec.europa.eu/energy/intelligent - serwis poświęcony programowi Inteligentna Energia - Program dla Europy, zawiera informacje o wszystkich zrealizowanych projektach,  
• www.topten.info, www.eu-energystar.org - strony promujące najbardziej efektywne energetycznie produkty,  
• www.eippcb.jrc.es - strony europejskiego biura Zintegrowanego Zapobiegania i Ograniczania Zanieczyszczeń (IPPC - Integrated Pollution Prevention and Control), w serwisie dostępne są wszystkie dokumenty referencyjne dotyczące najlepszych dostępnych technik (BAT), w tym w zakresie efektywności energetycznej,  
• http://www.enterprise-europe-network.ec.europa.eu/index_en.htm - ogólnoeuropejska strona sieci Enterprise Europe Network.    

Instytucje i firmy doradcze  agencje energetyczne:

• KAPE - Krajowa Agencja Poszanowania Energii - www.kape.gov.pl  
• FEWE - Fundacja na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii - www.fewe.pl  
• NAPE - Narodowa Agencja Poszanowania Energii - www.nape.pl  

Źródła finansowania:

• NFOŚiGW - Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej - www.nfosigw.gov.pl  
• wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej  
• BOŚ - Bank Ochrony Środowiska - www.bosbank.pl
• BGK - Bank Gospodarstwa Krajowego - www.bgk.com.pl    

Sławomir Pasierb

Szymon Liszka

Fundacja na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii

www.fewe.pl  

Artykuł został opracowany na podstawie publikacji Efektywne wykorzystanie energii w firmie wydanej przez ośrodek Enterprise Europe Network działający przy Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości.   Wersja elektroniczna publikacji jest dostępna na stronie www.een.org.pl, a wersję papierową można otrzymać po przesłaniu danych teleadresowych na adres poczty elektronicznej: biuletyn_ei@papr.gov.pl.

Artykuł pochodzi z marcowego Biuletynu Euro Info 2010.