Ze względu na proekologiczne trendy kształtujące styl życia w społeczeństwach zachodnich, stosowanie takich praktyk biznesowych może się przyczynić do wzrostu atrakcyjności i wiarygodności przedsiębiorstw oraz wzmocnić ich konkurencyjność zarówno na rynku polskim, jak i europejskim. Firmy powinny więc wprowadzać zasady tak zwanej zrównoważonej produkcji, czyli wytwarzać towary i usługi w taki sposób, aby ograniczać presję na środowisko, oszczędzać energię i surowce oraz zapewniać bezpieczeństwo dla zdrowia ludzi. Ten sposób działania, odpowiednio wdrożony, zazwyczaj jest możliwy do wykonania pod względem ekonomicznym i przynosi wymierne efekty.

Stosowane działania prośrodowiskowe

Obecnie działania polskich MSP w zakresie zrównoważonej produkcji ograniczają się na ogół do spełnienia wymogów prawnych lub wprowadzania rozwiązań podstawowych, mniej kosztochłonnych. Pokazują to wyniki przeprowadzonego w 2011 r. badania PARP „Wzorce zrównoważonej produkcji (WZP) w działalności przedsiębiorstw - propozycja rozwiązań systemowych wspierających wdrażanie WZP w MSP"[1]. Według nich tylko 57,7% przedsiębiorstw sektora MSP w ciągu ostatnich 5 lat podejmowało różnego rodzaju aktywności prośrodowiskowe ograniczające lub likwidujące negatywny wpływ prowadzonej przez nie działalności na środowisko naturalne.

Badania wskazały na następujące działania stosowane przez małych i średnich przedsiębiorców:

- zmianę rutynowych praktyk w przedsiębiorstwie (np. oszczędne korzystanie z urządzeń elektrycznych, segregację odpadów),

- wymianę infrastruktury (modernizację lub zakup nowych urządzeń),

- świadome wykorzystywanie produktów przyjaznych dla środowiska,

- wprowadzenie rozwiązań technologicznych i technologii, które przyczyniają się do zmniejszenia negatywnego wpływu na środowisko naturalne (np. przez eliminację szkodliwych procesów),

- wprowadzenie ekoprojektowania, tzn. zidentyfikowanie aspektów środowiskowych związanych z produktem i uwzględnienie ich już na etapie powstawania projektu.

Jest także niewielka grupa przedsiębiorców, którzy prowadzą działania bardziej ambitne, takie jak wdrożenie systemów zarządzania środowiskowego (ISO 14001/EMAS), uczestnictwo w sieciach współpracy lub projektach mających na celu wprowadzenie w przedsiębiorstwach rozwiązań ekologicznych (np. w ramach Klubu Czystego Biznesu), uzyskanie prawa do sygnowania swych produktów i usług ekoznakami.

Do przyjaznych środowisku działań najczęściej podejmowanych przez polskie MSP należą: wprowadzenie energooszczędnych źródeł światła (33,7% wskazań), wprowadzenie praktyki segregacji/recyklingu odpadów w firmie (20,4%), zmniejszenie ilości wytwarzanych odpadów (16,4%), zakup nowych urządzeń/maszyn przyjaznych dla środowiska (16,4%), przeszkolenie pracowników pod kątem ochrony środowiska (12,8%), remont budynków/infrastruktury i wymiana źródeł ciepła (8,9%). Tylko mniej niż 5% przedsiębiorstw zmienia sposób organizacji firmy na zmniejszający negatywny wpływ jej działalności na środowisko naturalne (4,3%), wprowadza substytuty surowców bardziej przyjazne dla środowiska (4,2%), świadomie wykorzystuje produkty prośrodowiskowe (3,9%), wprowadza ekoprojektowanie (3,1%) lub przeprowadza analizę cyklu życia produktów (3,0%).

Motywy wprowadzania rozwiązań prośrodowiskowych

Motywy podejmowania działań prośrodowiskowych mogą mieć charakter ekonomiczny (rozwiązania ekologiczne są traktowane jako instrument uzyskania przewagi rynkowej lub ograniczenia kosztów), etyczny (uznawane są za słuszne i dobre w kategoriach etycznych) lub prawny (są skutkiem nacisku ze strony ustawodawcy).

Najczęściej wymieniane powody podjęcia decyzji o wdrażaniu działań prośrodowiskowych to: poszukiwanie oszczędności związanych z ograniczeniem zużycia surowców i energii (40,9% wskazań), troska o stan środowiska naturalnego (34,2%), dostosowanie się do wymogów prawnych (31%) i poprawa wizerunku firmy (30,3%). Najmniejsze znaczenie ma nacisk klientów/kontrahentów, co wskazuje na niski poziom świadomości ekologicznej nie tylko przedsiębiorców, lecz także konsumentów.

Zdaniem przedsiębiorców, wdrożone działania prośrodowiskowe poprawiają wizerunek firmy, zmniejszają koszty prowadzenia działalności, wpływają na wzrost świadomości ekologicznej pracowników oraz powodują zmniejszenie oddziaływania firmy na środowisko naturalne. Gdy weźmiemy pod uwagę skutki dla środowiska, to efektem wprowadzonych działań jest najczęściej zmniejszenie zużycia energii oraz ilości odpadów wymagających utylizacji. Korzyścią, która może istotnie motywować przedsiębiorców do wdrażania rozwiązań proekologicznych, jest z pewnością zmniejszenie kosztów prowadzenia działalności firmy. Dotyczy to zwłaszcza rozwiązań pozwalających na ograniczenie zużycia energii i surowców, którego pozytywny wpływ jest stosunkowo łatwo dostrzegany przez firmę, choć w przypadku wprowadzenia bardziej kosztownych rozwiązań potencjalne zyski mogą być odroczone w czasie.

Istotne znaczenie ma działalność przedsiębiorców, dla których troska o środowisko naturalne jest wartością na trwałe wpisaną w misję firmy i sposób postępowania. Podejmują oni działania proekologiczne nawet w sytuacji, gdy skutkuje to zwiększeniem kosztów prowadzonej działalności i nie przekłada się w bezpośredni sposób na zyski. Są to zwykle działania dobrowolne, niewynikające z obowiązujących przepisów prawa.

Ograniczenia we wdrażaniu zrównoważonej produkcji

Wyniki badania pokazały jednak, że aż 42,3% przedsiębiorstw z sektora MSP nie podjęło żadnych działań prośrodowiskowych w ciągu ostatnich 5 lat. Jednocześnie większość takich firm (72,1%) mogłaby je wprowadzić, gdyby zniesione zostały różnego typu bariery. Zdaniem przedsiębiorców największym problemem jest brak funduszy na takie rozwiązania (65,1% respondentów uznało to za duże lub bardzo duże utrudnienie). Okazuje się bowiem, że firmy mają poważne problemy z pozyskiwaniem funduszy ze środków publicznych na wdrożenie rozwiązań proekologicznych - 55% firm wskazywało na brak wsparcia ze strony instytucji publicznych. W tym przypadku ograniczeniem jest też nieznajomość istniejących już sposobów wsparcia. W każdym razie takie inwestycje są najczęściej finansowane ze środków własnych, co powoduje, że oferowane produkty są zwykle droższe od produktów proponowanych przez przedsiębiorstwa niebiorące pod uwagę ochrony środowiska. Do wdrażania działań proekologicznych nie zachęca też dominujący wśród polskich MSP model konkurencyjności polegający na oferowaniu wyrobów i usług po jak najniższej cenie.

Istotną barierą są również częste zmiany i niejasność przepisów dotyczących ochrony środowiska (ponad 50% wskazań). 49,3% respondentów jako istotną barierę wskazało także brak partnerów zainteresowanych współpracą przy wdrażaniu rozwiązań proekologicznych. Jako problem wymieniano też brak wiedzy na temat rozwiązań proekologicznych możliwych do zastosowania w firmie (48,7%). Podobna grupa (48,5%) zwróciła uwagę na brak przekonania pracowników o konieczności wprowadzania rozwiązań proekologicznych. Badania wskazały również na brak wykwalifikowanej kadry zarządzającej i pracowników przedsiębiorstw w zakresie samego procesu wdrażania takich rozwiązań (45,1%). Istotną przeszkodą w podejmowaniu działań proekologicznych okazuje się także niska świadomość MSP na temat wpływu prowadzenia działalności gospodarczej na środowisko naturalne. Wyniki badań pokazują, że aż 81,7% firm z sektora MSP ocenia swój wpływ na środowisko jako „mały" lub „bardzo mały", zaś tylko 3,8% uznaje, że jest on „duży" lub „bardzo duży".

Zainteresowanie działaniami w zakresie zrównoważonej produkcji

Na szczęście badanie pokazało też, że poziom wdrożenia WZP w najbliższym czasie może wzrosnąć, a zainteresowanie działaniami prośrodowiskowymi wśród MSP jest stosunkowo wysokie. Aż 75,4% firm deklaruje zamiar podjęcia takich działań w perspektywie najbliższych dwóch lat. Jednakże nadal będą to rozwiązania stosunkowo proste i tanie (energooszczędne źródła światła, segregacja odpadów). Działania bardziej kosztochłonne planuje tylko niewielki odsetek firm.

Niewielkie jest też zainteresowanie systemami zarządzania środowiskowego - ISO 14001 i EMAS. Są to obecnie rozwiązania bardzo rzadko spotykane wśród przedsiębiorstw sektora MSP w Polsce. Firmy, które taki system wprowadziły, robiły to najczęściej, kierując się względami ekonomicznymi - poszukiwaniem oszczędności związanych z ograniczeniem zużycia surowców i energii oraz chęcią poprawy konkurencyjności firmy na rynku. Inne powody to oczekiwania klientów/kontrahentów firmy, chęć poprawy wizerunku firmy oraz motyw etyczny - troska o stan środowiska naturalnego.

Efektem wdrożenia systemów zarządzania środowiskowego wskazywanym przez zdecydowaną większość firm, które je wprowadziły, było zwiększenie dochodów przedsiębiorstwa oraz wzrost konkurencyjności na rynku. Większość firm zauważała też zwiększenie się zdolności innowacyjnych przedsiębiorstwa po wprowadzeniu systemu zarządzania środowiskowego oraz budowę kapitału społecznego przedsiębiorstwa przez nawiązanie bądź zacieśnienie współpracy z innymi firmami funkcjonującymi na rynku.

Badanie pokazało również, że przyczynami niewdrażania systemów zarządzania środowiskowego są: niechęć kadry kierowniczej/właścicieli firm do dokonywania zmian w dotychczasowym sposobie działalności firmy (79,1%), przekonanie o braku korzyści finansowych z ich wprowadzenia (61,1%), brak zachęt ze strony państwa, zarówno w postaci braku wsparcia merytorycznego (52, 1%), jak i finansowego, tzn. ulg, dotacji itp. (57,6%). W świetle tych wyników i biorąc pod uwagę dobre efekty wprowadzania systemów zarządzania środowiskowego, wydaje się, że priorytetem dla zaangażowanych instytucji powinno być podjęcie działań zmierzających do zmiany błędnych przekonań na temat nieopłacalności wprowadzania tych systemów.

Możliwe zachęty

Podsumowując, działalność prośrodowiskowa firm sektora MSP charakteryzuje się brakiem zinstytucjonalizowania (niski stopień uczestnictwa w inicjatywach publicznych lub pozarządowych), niską złożonością, małą skalą podejmowanych działań oraz ograniczonym zasięgiem. Badanie pokazało, że największą zachętę do wdrażania takich działań przez małe i średnie przedsiębiorstwa stanowiłyby ulgi podatkowe. Wymieniano też wprowadzenie dopłat do produktów prośrodowiskowych oraz preferencyjnych kredytów, które pozwoliłyby na finansowanie odpowiednich rozwiązań w firmie. Za istotne uznano również działania zwiększające wiedzę przedsiębiorców w tym zakresie, np. darmowe szkolenia pracowników lub współpracę z firmami, które wprowadziły już tego typu rozwiązania. Za stosunkowo najmniej skuteczne zachęty przedsiębiorcy uznali częstsze użycie kryteriów środowiskowych w przetargach publicznych, wprowadzenie kolejnych regulacji i sankcji prawnych oraz podwyższanie opłat środowiskowych.

O rozwiązania służące skłonieniu przedsiębiorstw do działań prośrodowiskowych zapytano także ekspertów (przedstawicieli instytucji publicznych, środowiska naukowego i organizacji pozarządowych). Wskazali oni na wprowadzenie ulg podatkowych dla firm stosujących tego typu rozwiązania, wprowadzenie dopłat do produktów przyjaznych dla środowiska, udzielenie bezpośrednich dotacji na wdrożenie WZP oraz budowanie świadomości ekologicznej kadry zarządzającej/właścicieli firm sektora MSP. Podobnie jak przedstawiciele firm, eksperci byli zdania, że zaostrzanie przepisów środowiskowych w niewielkim stopniu wpłynie na zwiększenie troski o środowisko naturalne. Uznali oni także, że w najbliższej przyszłości (perspektywa pięcioletnia) nastąpi wzrost odsetka firm z sektora MSP wdrażających rozwiązania prośrodowiskowe. Mimo prognozowanego wzrostu jego skala nadal będzie jednak niższa niż w pozostałych krajach Unii Europejskiej.

Robert Zakrzewski

Sekcja Badań i Analiz

Departament Rozwoju Przedsiębiorczości i Innowacyjności

Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości

e-mail: robert_zakrzewski@parp.gov.pl

Badanie zostało zrealizowane na zlecenie Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości przez SMG/KRC Media Poland (badania jakościowe, analiza danych ilościowych i przygotowanie raportu końcowego) oraz Centrum Badań Marketingowych INDICATOR (badania ilościowe na reprezentatywnej próbie małych i średnich przedsiębiorstw w Polsce, N=1003) od września 2010 do października 2011 r. Badanie zostało współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

[1] W jego ramach przeprowadzono badania jakościowe - analizę źródeł wtórnych, pogłębione wywiady indywidualne z przedsiębiorcami, studia przypadków, wywiady delfickie z ekspertami oraz badania ilościowe na reprezentatywnej próbie przedsiębiorców z sektora MSP (N=1003).