Nowelizacja wprowadziła blisko 150 zmian w dotychczasowym tekście Prawa upadłościowego i naprawczego. Choć liczba zmienionych przepisów może się wydawać znaczna (mając na uwadze, że ustawa zawiera 546 artykułów), to różnice nie są aż tak duże i zdecydowanie nie powodują zmiany podstawowych zasad prawa upadłościowego. Generalnie można wskazać trzy grupy zmian:

• będące skutkiem orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego,  
• o charakterze porządkującym i dostosowującym do treści innych ustaw,  
• merytoryczne, będące wynikiem analizy dotychczasowego realizowania przepisów upadłościowych.    
• 
  

Wyrok TK

Zmiany podyktowane orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego mają na celu uwzględnienie wyroku TK z dnia 19 września 2007 r. (sygn. akt SK 4/06), stwierdzającego niezgodność art. 82 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (DzU z 2003 r. nr 60 ze zm.; ost. zm. DzU z 2006 r. nr 157, poz. 1119) z konstytucją. W konsekwencji Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 82 ustawy, który nie przewiduje prawa do wniesienia zażalenia na postanowienie sędziego-komisarza, ogranicza prawo do sądu (art. 45 ust. 1 konstytucji) oraz prawo do zaskarżania orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji (art. 78 konstytucji) co do wierzyciela hipotecznego lub zastawnika, wobec którego sędzia-komisarz wydał postanowienie stwierdzające niedopuszczalność wpisu. W wyniku tego orzeczenia dokonano w ustawie zmiany, więc osoby, którym odmówiono wpisu hipoteki lub zastawu na składniku masy upadłości, zyskały możliwość zaskarżenia takiego postanowienia.  

Kolejne zmiany mają na celu uściślenie brzmienia niektórych przepisów budzących wątpliwości oraz usunięcie oczywistych błędów w sformułowaniach niektórych przepisów. Można tu wskazać chociażby zmianę w art. art. 8, 9 i 22 ust. 2, gdzie zastąpiono zapis „Krajowy Rejestr Sądowy albo inny właściwy rejestr" i posłużono się ogólną formułą „właściwy rejestr". Takich zmian nowelizacja zawiera znaczną ilość i o ile w ocenie ustawodawcy są one ważne i pożądane - przedsiębiorcy i zainteresowani praktycznym zastosowaniem ustawy najprawdopodobniej na większość z nich nie zwrócą szczególnej uwagi.  

Usprawnienie postępowania

Zdecydowanie większe praktyczne znaczenie mają zmiany służące usprawnieniu postępowania upadłościowego. Są one wynikiem obserwacji ustawy podczas jej blisko sześcioletniego obowiązywania.   Po tym okresie okazało się, że pewne regulacje w ogóle nie są wykorzystywane przez przedsiębiorców, zatem należało podjąć kroki motywujące do częstszego z nich korzystania. Temu między innymi służą zmiany ułatwiające wszczęcie postępowania naprawczego, po które dotąd sięgano sporadycznie.   Dlatego też w art. 12 dodano niezwykle istotny ustęp 3 dający dłużnikowi możliwość zgłoszenia wniosku o wszczęcie postępowania naprawczego we wniosku o upadłość. W takim wypadku sąd, oddalając wniosek o upadłość (jako przedwczesny), jednocześnie ma prawo uznać za zasadne wszczęcie postępowania naprawczego.  

Ochrona dłużnika

Z drugiej strony praktyka sądowa pokazała, że cześć przepisów jest wykorzystywana sprzecznie z pierwotnym założeniem - często na niekorzyść dłużnika. Dlatego dokonano zmian dyscyplinujących wierzycieli. I tak w pierwszej kolejności wprowadzono zapis w art. 32 ust. 5 umożliwiający żądanie od wierzyciela, który złożył wniosek o ogłoszenie upadłości, aby wpłacił stosowną zaliczkę na koszty postępowania w przedmiocie ogłoszenia upadłości. Ponadto zmodyfikowano przepisy o postępowaniu zabezpieczającym, mając na uwadze to, że nie zawsze wnioski o ogłoszenie upadłości składane przez wierzyciela są zasadne. Dlatego też zabezpieczenie z urzędu dokonywane jest obecnie tylko w razie złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości przez dłużnika. Natomiast w razie złożenia takiego wniosku przez wierzyciela zabezpiecza się majątek dłużnika na wniosek wierzyciela. Sąd rozpatruje wniosek niezwłocznie (jednak ma prawo nie przychylić się do niego).  

Jednocześnie postanowiono, że ustanowienie tymczasowego nadzorcy (w trakcie rozpatrywania wniosku o upadłość) pozostawia się uznaniu sądu. Dotychczas jego powołanie było obligatoryjnym sposobem zabezpieczenia - nawet jeśli z okoliczności wynikało, że wniosek o upadłość nie będzie uwzględniony - a to pociągało za sobą znaczne niekiedy koszty.   

Tę zmianę należy ocenić wyjątkowo pozytywnie. Zmniejszać niemałe zwykle koszty postępowania ma również kolejna ważna zmiana. Odstąpiono bowiem od obligatoryjnego zwoływania wstępnego zgromadzenia wierzycieli (art. 44), a dodatkowo zaznaczono, że podczas tego zgromadzenia wierzyciele głosują nad już sporządzonym spisem wierzytelności (a nie, jak dotychczas, nad jego projektem).  

Częściowe zmiany

Niestety, tylko częściowo zostały uwzględnione postulaty, by usprawnić postępowanie upadłościowe przez zwiększenie swobody syndyka. Nadal jest on mocno ograniczony w działaniu, gdyż większość jego decyzji podlega wtórnej kontroli sędziego-komisarza. Powoduje to częściej nadmierne wydłużenie postępowania (a także mnożenie jego kosztów) niż rzeczywistą weryfikację decyzji syndyka.  

Wśród tych zmian za najważniejsze należy uznać:

• zmianę art. 179 - określającą, w jaki sposób syndyk powinien prowadzić swą działalność. Kryterium należytej staranności oraz optymalnego wykorzystania majątku upadłego w celu zaspokojenia wierzycieli ma być podstawową zasadą w pracy syndyka. Dzięki tej zmianie syndyk zyskał m.in. wolną rękę przy zatrudnianiu osób niezbędnych do pomocy w zabezpieczeniu i likwidacji majątku upadłego;  
• zmianę art. 342 - korygującą kolejność zaspokajania wierzycieli w ramach planu podziału funduszów masy. Zmiana ta wprowadza podział na pięć kategorii wierzytelności (a nie, jak dotychczas, cztery). Kategoria pierwsza obejmie - oprócz kosztów postępowania upadłościowego - wyłącznie wierzytelności powstałe po ogłoszeniu upadłości, czyli tzw. wierzytelności w stosunku do masy upadłości.    

Wszelkie uprzywilejowane wierzytelności powstałe przed ogłoszeniem upadłości zostają zaliczone do kategorii drugiej. Celem tego rozwiązania jest z jednej strony równe traktowanie uprzywilejowanych wierzycieli, a z drugiej - zasadnicze ułatwienie syndykom sporządzania częściowych planów podziału, co usprawni tok postępowania i przyczyni się do szybszego zaspokajania wierzytelności.  

Należy zaznaczyć, że rozwiązanie to nie odbije się na ochronie wierzycieli uprzywilejowanych, ponieważ w kategorii pierwszej będą zaspokajane wyłącznie bieżące koszty i wydatki związane z postępowaniem, bez których pokrycia nie można sobie w ogóle wyobrazić prowadzenia sprawy.  

Wprowadzona korekta nawiązuje do zasad podziału sumy uzyskanej w egzekucji prowadzonej według kodeksu postępowania cywilnego (art. 1025 k.p.c.), według których koszty egzekucji korzystają z bezwzględnego pierwszeństwa, a kolejność zaspokojenia należności za pracę jest zróżnicowana w zależności od okresu, za który one przysługują. Z podziałem byłej pierwszej kategorii na dwie odrębne jest związana zmiana art. 343, która polega na rezygnacji z uzyskiwania przez syndyka zgody na zaspokajanie należności zaliczonych do pierwszej kategorii - bieżących kosztów i wydatków związanych z upadłością.  

Pomimo pozytywnych zmian nowelizacja zawiera także przepisy niekorzystne - wydłużające postępowanie. Jako przykład można wskazać chociażby art. 321 ust. 1, który przedłuża czas na zawarcie przez syndyka umowy sprzedaży nieruchomości czy przedsiębiorstwa upadłego - z poprzednio wskazywanego miesiąca aż do czterech miesięcy obecnie. Zapis art. 373 ust. 2 - o tym, że sąd może odstąpić od orzekania zakazu prowadzenia działalności gospodarczej, jeżeli sąd upadłościowy oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości na podstawie art. 12 i zezwolił na wszczęcie postępowania naprawczego - ma stworzyć zasadniczo zachętę dla dłużników do wszczynania postępowań naprawczych. Z drugiej jednak strony może też być pewnego rodzaju furtką bezpieczeństwa dla nieudolnych i nie zawsze uczciwych przedsiębiorców.  

Zatem, choć ustawa nowelizująca po raz kolejny prawo upadłościowe i naprawcze była dość mocno reklamowana jako ułatwiająca procedurę upadłościową, trudno podzielić zachwyt ustawodawcy. Zmiany wprawdzie są liczne, ale ich znaczenie zdecydowanie mniej istotne, niżby tego oczekiwano.    

Monika Mazur

prawnik

Auxilium SA

Artykuł pochodzi z wrześniowego Biuletynu Euro Info 2009 r.