Wspomniane wyżej regulacje znajdują się w ustawie z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (DzU z 2003 r., nr 217, poz. 2125 z późn. zm.) - w dalszej części zwana PrUpN. Znaczenie tych przepisów wzrasta szczególnie w okresach kryzysu gospodarczego, kiedy sytuacja ekonomiczna wielu przedsiębiorstw drastycznie się pogarsza. Biorąc pod uwagę ostatnie doniesienia z rynku kapitałowego oraz ogólnoświatową koniunkturę gospodarczą, można być niemal pewnym, że w najbliższym czasie PrUpN będzie przedmiotem uważniejszej niż w latach ubiegłych analizy.

 

Dla kogo upadłość

Możliwość ogłoszenia upadłości jako jednego ze sposobów wyjścia z trudnej sytuacji finansowej została przewidziana w obecnym stanie prawnym dla ograniczonego kręgu podmiotów. Przepisy prawa upadłościowego odnoszą się więc jedynie do przedsiębiorców.

 

Z uwagi na wagę problemu PrUpN sama definiuje w art. 5 ust. 2, że przedsiębiorcą w rozumieniu ustawy jest osoba fizyczna, osoba prawna albo jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową. Jest to zatem szeroki krąg pomiotów, którym przysługuje zdolność upadłościowa. W tym miejscu należy wskazać, że nierozerwalną przesłanką podlegania przepisom ustawy jest prowadzenie działalności gospodarczej lub zawodowej. To rozróżnienie działalności ma doniosłe znaczenie.

 

Działalnością gospodarczą będzie bowiem działalność zarobkowa - w tym działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. Przyjęcie na gruncie prawa upadłościowego tej definicji jest tym bardziej słuszne, że zostało zaczerpnięte z ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, sama bowiem PrUpN nie definiuje działalności gospodarczej. Z drugiej jednak strony, skoro ustawodawca nie dokonał bezpośredniego odniesienia, trzeba zwrócić uwagę na pewne elementy odmiennie kształtujące status podmiotu jako przedsiębiorcy.

Zasadniczo działalność gospodarcza musi być prowadzono w oparciu o obowiązujące przepisy prawa. Podmiot, którego bezpośrednio będzie dotyczyła upadłość, powinien być podmiotem prawnie zorganizowanym.  Jednak jak twierdzi doktryna prawnicza (m.in. prof. Zedler w publikacji „Prawo upadłościowe i naprawcze"), podmiot, który prowadzi faktyczną działalność gospodarczą, choćby nie dopełnił obowiązku wpisu, ma zdolność upadłościową.

 

Kolejną różnicę w pojęciu przedsiębiorcy prowadzącego działalność gospodarczą wskazuje ust. 3 art. 5 PrUpN. Nakazuje on rozszerzyć krąg podmiotów, do których stosuje się ustawę, o nieprowadzące de facto działalności gospodarczej ukierunkowanej na zysk. Tak postąpiono ze spółkami z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółkami akcyjnymi nieprowadzącymi działalności gospodarczej. Przepis ten zapobiegł powstaniu luki prawnej, bowiem kodeks spółek handlowych zezwala na tworzenie tych podmiotów w każdym dopuszczalnym prawem celu, czyli niekoniecznie gospodarczym. By uniknąć ewentualnych wątpliwości, w przypadku handlowych spółek osobowych (niemających zdolności prawnej) zdolność upadłościowa została przyznana wspólnikom tych spółek ponoszącym odpowiedzialność całym majątkiem za zobowiązania spółki. Natomiast w przypadku działalności spółek partnerskich oraz spółki cywilnej (regulowanej przepisami kodeksu cywilnego) wszyscy wspólnicy mają możliwość ogłoszenia upadłości. Jak wskazano wyżej, zakres podmiotowy ustawy jest dosyć szeroki. Obejmuje ona przedsiębiorców jednoosobowych, spółki, ale również fundacje, stowarzyszenia czy związki zawodowe.

 

Upadłość można ogłosić po śmierci przedsiębiorcy oraz po wykreśleniu go z Krajowego Rejestru Sądowego. Ograniczone jest to jednak rocznym terminem liczonym od śmierci lub daty postanowienia o wykreśleniu.

 

Wyłączenia podmiotowe

W PrUpN określono wyłączenia podmiotowe, które są pewnego rodzaju gwarancją bezpieczeństwa dla podmiotów o znaczeniu państwowym. Ustawa bezwzględnie pozbawia zdolności upadłościowej:

• skarb państwa,
• jednostki samorządu terytorialnego,
• publiczne samodzielne zakłady opieki zdrowotnej,
• instytucje i osoby prawne utworzone w drodze ustawy, chyba że ustawa ta stanowi inaczej,

oraz

• osoby fizyczne prowadzące gospodarstwa rolne,
• uczelnie.

Analiza pierwszej grupy podmiotów jasno pokazuje intencje prawodawcy. Nie można żądać upadłości podmiotów, których głównym zadaniem jest wykonywanie prac na rzecz ogółu społeczeństwa. Co więcej, przeważnie większość lub całość majątku powstała przez przekazanie środków z budżetu państwa (np. w formie subwencji czy dotacji) a zdolność tych jednostek do generowania zysku jest ograniczona. Podkreślenia wymaga też to, że działalność zarobkowa nie jest priorytetem tych jednostek. Niewykluczenie tych jednostek z kręgu podmiotów zdolnych upaść stanowiłoby realne zagrożenie dla ich bytu i zmuszałoby je do podejmowania działań niekoniecznie użytecznych społecznie. Na innej płaszczyźnie należy rozpatrywać związek między gospodarnością jednostek samorządu terytorialnego (gmin, powiatów, województw) czy też ZOZ-ów a ich dochodowością.

 

Jeśli chodzi o skarb państwa, przy wyłączeniu należy traktować go w wąskim znaczeniu określonym w art. 34 kodeksu cywilnego. skarb państwa, mając osobowość prawną, nie ma jednak organów. Natomiast organy mają różnego rodzaju agencje i przedsiębiorstwa państwowe, jako odrębne osoby prawne (co znajduje potwierdzenie orzecznictwa, m.in. uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 22 kwietnia 1994 r., III CZP 189/93, OSNCP 1994, nr 6, poz. 121). I jeśli tylko nie podlegają one wyłączeniom ustawy, mają zdolność upadłościową.

 

Kiedy ogłosić upadłość

Kwestia odpowiedniego momentu do ogłoszenia upadłości jest sprawą trudną i budzącą wiele wątpliwości. Ustawa mówi: „Upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny. Dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań" (art. 10 i 11 ust. 1 PrUpN).

 

Problem pojawia się w momencie, gdy chcemy uzyskać odpowiedź, co dokładnie oznacza niewypłacalność w rozumieniu ww. ustawy. Analizując kolejne artykuły PrUpN, a contario możemy przyjąć, że z niewypłacalnością mamy do czynienia, gdy opóźnienia w wykonywaniu zobowiązań przekraczają trzy miesiące, a suma niewykonanych zobowiązań przekracza 10% wartości bilansowej przedsiębiorstwa. W takiej sytuacji sąd może (ale nie musi) oddalić wniosek o ogłoszenie upadłości - jako przedwczesny.

 

Tak wąskie rozumienie niewypłacalności nie powinno być jednak przyjęte. Po pierwsze, jeśli dłużnik jest osobą prawną lub jednostką, której ustawa przyznaje zdolność prawną, będzie on uznany za niewypłacalnego, nawet jeśli na bieżąco reguluje zobowiązania, ale ich wartość przekracza wartość majątku dłużnika. Po drugie, dłużnik powinien dokonać analizy swoich finansów. Może się bowiem okazać, że wartość bilansowa przedsiębiorstwa jest co prawda duża, ale nie świadczy ona o możliwości spłaty zadłużenia, bo jednostce brak płynności finansowej. Ważne przy tym jest, aby obie przesłanki uznania przedsiębiorcy za niewypłacalnego rozpatrywać oddzielnie. Jeżeli spełni się chociaż jedna z nich, zasadne jest złożenie wniosku o upadłość. Niewykonywanie wymagalnych zobowiązań oznacza w praktyce opóźnienie nawet o jeden dzień terminu oznaczonego do spełnienia zobowiązań. Jak podkreślił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 12 grudnia 1991 r. do sygn. III CRN 500/90, „Wymagalność zobowiązania oznacza stan, w którym wierzyciel ma prawną możliwość żądania zaspokojenia przysługującej mu wierzytelności". Sam termin wymagalności tj. zapłaty oznaczony jest bądź to w dokumencie(faktura, umowa), bądź wynika z właściwości zobowiązania. Przy tym regulowanie tylko niektórych, wybranych zobowiązań nie stanowi przesłanki do uznania, że doszło do wykonania zobowiązań. Wręcz przeciwnie, zaspokojenie wybranych wierzycieli może spowodować ogłoszenie upadłości nawet w razie braku majątku koniecznego do pokrycia kosztów postępowania. Regulacja ta ma charakter sankcyjny wobec dłużnika, który celowo wyzbył się majątku z pokrzywdzeniem wierzycieli.

 

Jeśli przedsiębiorca zauważy, że regulowanie zobowiązań następuje z opóźnieniem, które w dodatku stale się wydłuża, a obiektywne oceny wskazują, że zaspokojenie wszystkich lub choćby znacznej części wierzycieli będzie utrudnione, powinien rozpocząć przygotowania do złożenia wniosku o upadłość. Nie ma przy tym znaczenia sama przyczyna popadnięcia w niewypłacalność. Niewypłacalność może powstać czy to z przyczyn losowych, czy ogólnej koniunktury na rynku, a nawet w przypadku celowego działania dłużnika, którego zamiarem jest wywołanie negatywnych skutków dla jego kontrahentów.

 

Wniosek o ogłoszenie upadłości

 

Wnioskodawca

Zgodnie z zasadami prawa upadłościowego jego wszczęcie następuje na wniosek. Nie ma możliwości wszczęcia postępowania z urzędu. Prawo złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości przysługuje dłużnikowi lub innemu wnioskodawcy. Dłużnik może mieć obowiązek złożenia wniosku w terminie nie późniejszym niż 2 tygodnie od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości. Niewykonanie tego obowiązku skutkuje sankcją określoną w art. 20 ust. 3 PrUpN, czyli obowiązkiem odszkodowawczym za szkodę wyrządzoną wskutek nieterminowego złożenia wniosku. Ustawa szczegółowo wskazuje, kto oprócz dłużnika ma uprawnienia do złożenia wniosku o upadłość:

1) w przypadku osobowych spółek handlowych (jawnej, partnerskiej, komandytowej oraz komandytowo-akcyjnej) są to wspólnicy odpowiadający za zobowiązania spółki całym swoim majątkiem,

2) w przypadku osób prawnych lub jednostek, które mają zdolność prawną - każdy, kto ma prawo ich reprezentowania,

3) w przypadku przedsiębiorstw państwowych - także organ założycielski,

4) w stosunku do jednoosobowych spółek skarbu państwa - minister ds. skarbu państwa,

5) likwidatorzy osobowych spółek handlowych i osób prawnych,

6) kuratorzy osób prawnych wpisanych do KRS, działający na podstawie art.26 ustawy o KRS,

7) a także w stosunku do podmiotów, którym udzielono pomocy publicznej o wartości ponad 100 tys. euro - organy, które jej udzieliły.

 

Pomimo dość szczegółowego określenia wnioskodawców lista ta nie jest zamknięta. O możliwości złożenia wniosku o upadłość mogą decydować regulacje z innych ustaw, np. z ustawy o Narodowym Banku Polskim, która upoważnia Komisję Nadzoru Finansowego do wnioskowania o ogłoszenie upadłości banku. Wniosek o upadłość zawsze ma prawo złożyć prokurator, co potwierdza orzecznictwo sądowe (m.in. uchwale z 14 września 2005 r., III CZP 58/2005, Lexpolonica nr 387141, OSPiKA 2006, nr 10). Sąd Najwyższy stwierdził, że prokurator jest legitymowany do złożenia wniosku o wszczęcie postępowania w sprawie o pozbawienie prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu.

 

Właściwość sądu

Zgodnie z art. 18 PrUpN, wniosek o upadłość należy złożyć do sądu rejonowego - sądu gospodarczego właściwego dla zakładu głównego dłużnika. Gdy dłużnik ma kilka zakładów, można złożyć wniosek do sądu właściwego dla któregokolwiek z nich, jeśli ustalenie tego głównego nie jest możliwe. Jeżeli dalej nie wiadomo gdzie złożyć wniosek, wówczas zgodnie z art. 45 k.p.c. w związku z art. 35 PrUpN - Sąd Najwyższy na wniosek osoby zainteresowanej oznaczy sąd, do którego należy złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości.

 

Sąd upadłościowy w składzie trzech sędziów zawodowych rozpoznaje sprawę do czasu podjęcia decyzji o ogłoszeniu upadłości. Po wydaniu takiego postanowienia sprawy związane z prowadzoną upadłością rozstrzyga sąd w składzie jednego sędziego, z wyłączeniem spraw zastrzeżonych dla powiększonego składu sędziowskiego.

 

Wniosek o ogłoszenie upadłości podlega opłacie. Wnioskodawca jest zobowiązany do uiszczenia opłaty sądowej w stałej kwocie 1000 zł. Jeżeli wniosek składa dłużnik, nie ma możliwości zwolnienia od kosztów.

 

Elementy wniosku

Aby wniosek spełniał wymogi formalne, musi być sporządzony zgodnie z zasadami wnoszenia pism procesowych, czyli zawierać nazwę i adres wnioskodawcy oraz oznaczenie sądu, do którego jest wnoszony. Ponadto zgodnie z wytycznymi art. 22 i 23 PrUpN wniosek musi zawierać:

• nazwisko, nazwę oraz firmę dłużnika, nazwiska reprezentantów dłużnika,
• miejsce położenia majątku dłużnika,
• okoliczności, które wskazują na potrzebę ogłoszenia upadłości, a także ich uprawdopodobnienie,
• informacje o tym, czy spółka jest spółką publiczną (notowaną na giełdzie papierów wartościowych).

 

Dodatkowo ustawa nakazuje, by wnioskodawca, który jest dłużnikiem, do wniosku dołączył szczegółowe informacje o stanie majątkowym przedsiębiorstwa. Jest to zrozumiałe, bowiem wnioskodawca, który jest wierzycielem, uprawdopodabnia konieczność złożenia wniosku tym, że jego konkretnych wierzytelności nie spłacił dłużnik. Poza tym może jedynie przedstawić ogólnie dostępne dane finansowe dłużnika.

 

W przypadku dłużnika byłoby to niewystarczające dla sądu, który powinien poznać rzeczywistą sytuację. Zatem dłużnik musi do wniosku dołączyć:

• aktualny, szczegółowy wykaz posiadanego majątku,
• sprawozdanie finansowe jednostki,
• spis wierzycieli wraz ze szczegółowymi informacjami na temat wierzytelności,
• spis podmiotów, które zalegają z zapłatą na rzecz wnioskodawcy,
• wykaz dokonanych na rzecz wierzycieli zapłat za ostatnie 6 miesięcy przed złożeniem wniosku,
• wykaz tytułów wykonawczych (wyroków, zajęć komorniczych) wydanych przeciwko dłużnikowi,
• wykaz dokonanych na majątku dłużnika zabezpieczeń, takich jak hipoteki, zastawy.

 

Wnioskodawca zawsze musi złożyć dodatkowe oświadczenie o prawdziwości podawanych we wniosku informacji. Dłużnik powinien we wniosku określić, o jaki rodzaj upadłości wnioskuje. Choć sąd nie jest związany wnioskiem dłużnika, bierze on pod uwagę zawarte informacje i może ogłosić: upadłość z możliwością zawarcia układu (następnie układową) lub upadłość likwidacyjną.

 

Jeżeli wniosek został złożony i opłacony poprawnie, sąd powinien zgodnie z PrUpN ogłosić postanowienie w sprawie upadłości w terminie dwóch miesięcy od jego złożenia.

 

Czynności sądu w trakcie rozpatrywania wniosku

1. W czasie rozpatrywania wniosku sąd celem poczynienia dodatkowych ustaleń może przesłuchać wnioskodawcę oraz dłużnika na okoliczności wskazane we wniosku. Dodatkowo sąd może w sprawach skomplikowanych powołać biegłego, by rzetelnie ustalić wartość majątku dłużnika.

 

2. Sąd z urzędu dokonuje czynności mających zabezpieczyć majątek dłużnika. W pierwszym rzędzie ustanowiony zostaje tymczasowy nadzorca sądowy. Do jego obowiązków należy nadzór nad prawidłowym wykonywaniem czynności zarządu przez dłużnika w czasie trwania postępowania o upadłość. Nadzorcą sądowym może zostać tylko osoba z odpowiednią licencją, a do kosztów jego ustanowienia i dalszej działalności należy stosować przepisy dotyczące syndyka. Nadzorca sądowy składa sądowi sprawozdanie ze swojej działalności, wskazując w nim również wnioski dotyczące ogłoszenia upadłości. Jeżeli istnieje obawa, że dłużnik będzie utrudniał postępowanie, np. ukrywał lub zbywał składniki majątku, sąd może zarządzić dodatkowe zabezpieczenie, ustanawiając zarząd przymusowy nad majątkiem dłużnika. W takiej sytuacji dłużnik może podejmować samodzielnie tylko czynności zwykłego zarządu, a pozostałe tylko za zgodą zarządcy przymusowego. Sąd ma prawo zawiesić również postępowania egzekucyjne toczące się przeciwko dłużnikowi i uchylić dokonane już zajęcia składników majątku - z wyjątkiem egzekucji świadczeń alimentacyjnych, rent oraz dochodzonych wynagrodzeń za pracę.

 

3. Przed ogłoszeniem upadłości sąd najczęściej podejmuje decyzję o zwołaniu wstępnego zgromadzenia wierzycieli. Mogą w nim uczestniczyć ci wierzyciele, którzy mają tytuły egzekucyjne przeciwko dłużnikowi. Inni wierzyciele również mogą wnioskować o dopuszczenie do udziału w obradach. Zgromadzeniu przewodniczy sędzia. Wstępne zgromadzenie ma szeroki zakres uprawnień. Przede wszystkim podejmuje uchwały co do dalszego sposobu prowadzenia postępowania upadłościowego - czy ma być likwidacyjne, czy układowe. Ma prawo wybrać radę wierzycieli oraz opiniuje kandydaturę syndyka, nadzorcy sądowego oraz zarządcy. Najważniejszym uprawnieniem jest możliwość zawarcia układu z dłużnikiem. Do podjęcia takiej decyzji jest wymagane, by uczestnicy zgromadzenia stanowili co najmniej ½ wierzycieli posiadających ¾ ogólnej sumy wierzytelności.

 

Od zwołania wstępnego zgromadzenia wierzycieli można jednak odstąpić, gdy oczywiste jest podjęcie przez sąd decyzji o likwidacji majątku dłużnika lub jeśli pociągałoby to za sobą nadmierne koszty, lub gdy u dłużnika więcej niż 15% wierzytelności jest spornych.

 

Ogłoszenie upadłości

Sąd I instancji ogłasza upadłość dłużnika, wydając postanowienie. Jeśli dłużnik lub inny wnioskodawca nie zgadza się z decyzją sądu, może wnieść zażalenie na postanowienie. Ważne jest przy tym, że sąd II instancji nie może ogłosić upadłości. W przypadku gdy przedmiotem zaskarżenia jest postanowienie oddalające wniosek o ogłoszenie upadłości - stwierdziwszy podstawy do zmiany zaskarżonego postanowienia - sąd II instancji uchyla postanowienie oddalające wniosek i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania w sądzie I instancji. Rozwiązanie to podyktowane jest względami praktycznymi związanymi z zakresem orzekania w postanowieniu o ogłoszeniu upadłości. Ratio legis art. 54 ust. 2 przemawia również za tym, żeby sąd II instancji, uwzględniając zażalenie w zakresie sposobu prowadzenia postępowania upadłościowego, nie dokonywał zmiany określonego w postanowieniu sposobu upadłości, zwłaszcza gdyby miało chodzić o zmianę upadłości obejmującej likwidację majątku na upadłość z możliwością zawarcia układu. W tej kwestii nie istnieje jednak zakaz ustawowy. Nie ma natomiast żadnych przeszkód, aby sąd II instancji, uwzględniając zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu upadłości, zmienił zaskarżone postanowienie i oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości.

 

Sąd w postanowieniu koniecznie:

• zaznacza tryb upadłości,
• wzywa wierzycieli do zgłoszenia wierzytelności w maksymalnie trzymiesięcznym terminie,
• wyznacza sędziego komisarza , syndyka albo nadzorcę sądowego.

 

Postanowienie o ogłoszeniu upadłości podawane jest do publicznej wiadomości poprzez zamieszczenie ogłoszenia w prasie lokalnej oraz obwieszczenie w Monitorze Sądowym i Gospodarczym. Dzień wydania postanowienia jest dniem upadłości. Z tym dniem majątek upadłego staje się masą upadłości, która służy do zaspokojenia wierzycieli.

 

Tryby postępowania upadłościowego

 

Jak wspomniano powyżej, sąd może ogłosić upadłość likwidacyjną lub upadłość z możliwością zawarcia układu.

 

Upadłość likwidacyjna

Już sama nazwa wskazuje, że celem tego postępowania jest doprowadzenie do likwidacji majątku i zaspokojenia wierzycieli w jak największym stopniu. Podmiot prowadzi działalność z dopiskiem „w upadłości" w nazwie. Z dniem upadłości dłużnik staje się upadłym, traci prawo zarządu nad majątkiem oraz prawo korzystania z mienia wchodzącego w skład masy upadłości. W jego miejsce wchodzi syndyk, który od tej chwili będzie prowadził sprawy upadłego podmiotu. Wskutek ogłoszenia upadłości likwidacyjnej wszystkie zobowiązania upadłego stają się wymagalne, a zobowiązania niepieniężne ulegają przekształceniu w pieniężne. Nie można od tej chwili potrącać wzajemnych wierzytelności, chyba że stały się wymagalne przed ogłoszeniem upadłości.

 

Umowy zawarte przez upadłego wygasają, jeżeli nie zostały jeszcze zrealizowane, a te, które są w realizacji, mogą zostać wypowiedziane przez syndyka za zgodą sędziego komisarza. Co do upadłego będącego osobą fizyczną - z dniem upadłości ustaje wspólność majątkowa ustawowa, a majątek wspólny wchodzi do masy upadłości.

 

W postępowaniu upadłościowym likwidacyjnym głównym podmiotem jest syndyk. Do jego zadań należy przede wszystkim jak najszybsza likwidacja majątku upadłego oraz spłata wierzytelności. Syndyk podejmuje czynności w imieniu własnym, ale na rachunek upadłego. W swoich działaniach syndyk jest ograniczony nadzorem sądu w osobie sędziego komisarza oraz rady wierzycieli. Za czynności zarządcze oraz likwidacyjne syndyk ma prawo do wynagrodzenia, którego wysokość jest ustalana po zakończeniu upadłości. Nie może ono jednak przekroczyć 3% wartości masy upadłości i 40-krotności przeciętnego wynagrodzenia. Syndyk ma prawo do zaliczek na poczet wynagrodzenia oraz do zwrotu ponoszonych wydatków - nie więcej jednak niż w wysokości 3/4 wstępnego wynagrodzenia.

 

Syndyk ma obowiązek składania sędziemu komisarzowi sprawozdania z podejmowanych działań co najmniej w okresach kwartalnych. Dodatkowo przechodzą na niego wszelkie obowiązki sprawozdawcze, które dotychczas obciążały upadłego. Po ogłoszeniu upadłości syndyk niezwłocznie ustala ilość i wartość majątku upadłego. Następnie w terminie jednego miesiąca składa go do sądu wraz z planem likwidacji.

 

Likwidacja majątku następuje przez jego sprzedaż, przy czym w pierwszej kolejności powinna nastąpić próba sprzedaży całości przedsiębiorstwa. Jeżeli do tego nie dojdzie, kolejne próby sprzedaży poszczególnych składników majątkowych dokonywane są w formie przetargu. Jeżeli i to postępowanie nie przyniesie pożądanych rezultatów, rada wierzycieli może wyrazić zgodę na sprzedaż z wolnej ręki. Sprzedaż jakiegokolwiek składnika mienia upadłego zawsze podlega akceptacji sędziego komisarza zarówno co do sposobu, jak i ceny oraz osoby oferenta.

 

Syndyk dokonuje podziału funduszy masy upadłości uzyskanych ze sprzedaży majątku oraz dochodów, które on przynosi. Podział dokonywany jest najczęściej w miarę likwidacji masy, według planu stworzonego zgodnie z przynależnością wierzytelności do kategorii. W pierwszej kategorii ujmowane są m.in. koszty upadłości, należności na ubezpieczenie społeczne pracowników upadłego, koszty ze stosunku pracy oraz renty pracownicze. Do drugiej kategorii należą podatki oraz inne daniny publiczne. Trzecia kategoria obejmuje inne wierzytelności wraz z odsetkami za ostatni rok przed ogłoszeniem upadłości. Kategoria czwarta - ostatnia, obejmuje pozostałe odsetki od wierzytelności, a także kary i należności z darowizn i zapisów. Zaspokojenie wierzycieli kolejnej kategorii ma miejsce po spełnieniu zobowiązań wobec wyższej kategorii. Jeżeli zaś suma funduszy nie wystarcza na całą kategorię - należności te zaspokaja się stosunkowo do ich wysokości. Plan podziału zatwierdza sędzia komisarz, po uprzednim jego ogłoszeniu i wyłożeniu w sekretariacie sądu. Plan jest jawny i można go zaskarżyć w terminie dwóch tygodni od ogłoszenia. Zatwierdzenie planu następuje po rozpatrzeniu ewentualnych zarzutów i wtedy syndyk wydaje wierzycielom należne im kwoty. W przypadku gdyby wierzyciel nie odebrał należności w terminie miesiąca - kwoty składa się do depozytu sądowego. Jeżeli po zakończeniu postępowania upadłościowego sumy zatrzymane w depozycie nie przypadną innym osobom, a wierzyciel się po nie nie stawi - otrzymuje je dłużnik.

 

Upadłość z możliwością zawarcia układu

Ten rodzaj upadłości nie prowadzi do likwidacji podmiotu, natomiast ma za zadanie maksymalnie zmniejszyć zobowiązania dłużnika przy jednoczesnym optymalnym spłaceniu wierzytelności. Postępowanie to charakteryzuje się pozostawieniem pewnych mocy decyzyjnych upadłemu dłużnikowi. Sąd może pozostawić dłużnikowi zarząd majątkiem, jednak i w tym przypadku ustanawia nadzorcę sądowego, który ma za zadanie kontrolować czynności upadłego. Nadzorca sądowy pełni swoją funkcję odpłatnie, a zasady przyznawania mu wynagrodzenia są identycznie jak w przypadku syndyka masy upadłości. Odwołanie nadzorcy sądowego następuje bądź to w wyniku prawomocnego zatwierdzenia układu, bądź zakończenia postępowania w inny sposób.

 

Wydanie postanowienia o upadłości w tym przypadku jest dopiero pierwszym etapem postępowania. Niezwłocznie po wydaniu postanowienia sąd zawiesza postępowania zabezpieczające i egzekucyjne toczące się przeciwko dłużnikowi. Do postępowań sądowych zaś wstępuje nadzorca sądowy na prawach interwenienta ubocznego. Po ogłoszeniu postanowienia sąd wzywa w terminie jednego miesiąca: dłużnika, nadzorcę sądowego albo zarządcę do złożenia propozycji układowych. Ważne przy tym jest to, że jeśli dłużnik nie wywiąże się z tego obowiązku, traci on zarząd majątkiem i na jego miejsce wstępuje zarządca. Podmiot składający propozycje restrukturyzacji długów może w szczególności wnioskować o odroczenie wykonania zobowiązań, konwersję wierzytelności, ale najczęściej o zmniejszenie sumy długów.

 

Układem należy jednak objąć wszystkie wierzytelności powstałe przed ogłoszeniem upadłości wraz z odsetkami za cały czas opóźnienia, z wyjątkiem wskazanych w art. 273 PrUpN. Propozycje wskazane w układzie muszą zostać zatwierdzone przez zgromadzenie wierzycieli - zwołane w terminie miesiąca od zatwierdzenia listy wierzytelności. W trakcie zgromadzenia nadzorca sądowy lub zarządca (w przypadku dłużnika pozbawionego zarządu majątkiem) składa sprawozdanie i opiniuje możliwość wykonania propozycji układowych. Następnie wierzyciele pod kierownictwem sędziego komisarza przystępują do głosowania nad układem. Istnieje możliwość głosowania nad kilkoma propozycjami układowymi, jeśli takie zostały w trakcie postępowania zgłoszone. Sędzia komisarz wyznacza kolejność głosowania nad układami. Przyjęcie jednej propozycji układowej wyklucza dalsze głosowanie.

 

Przyjęcie układu następuje, gdy:

• większość wierzycieli z każdej z list wierzycieli obejmujących kategorie interesów wierzycieli mających łącznie nie mniej niż 2/3 ogólnej sumy wierzytelności zagłosowała lub
• mimo nieuzyskania niezbędnej większości chociażby co do jednej z list - większość wierzycieli z pozostałych list wyraziła zgodę, a wierzyciele tej, którzy wypowiedzieli się przeciwko układowi, zostaną zaspokojeni wsposób nie mniej korzystny niż w przypadku upadłości likwidacyjnej.

Przyjęcie układu zawsze zatwierdza sąd. Jeżeli sąd odmówi zatwierdzenia układu (zwykle gdy jest rażąco krzywdzący), a także gdy układ nie zostanie przyjęty przez wierzycieli - sąd niezwłocznie zmienia postanowienie i ogłasza upadłość likwidacyjną.

 

Po zatwierdzeniu układu sąd umarza postępowanie i dłużnik pod kierownictwem nadzorcy bądź zarządcy rozpoczynają wykonywanie układu. Ten rodzaj upadłości jest o wiele bardziej korzystny dla dłużnika, który może dalej prowadzić działalność gospodarczą. Nie ulegają też zmianie prawa wierzycieli wynikające z hipotek czy zastawów ustanowionych na majątku dłużnika. Należy jednak pamiętać, ze dłużnik, który nie wykonuje postanowień układu i oczywiste jest, że nie będzie go wykonywał w przyszłości, naraża się na sankcję w postaci uchylenia układu. W takim przypadku sąd nie tylko zmieni upadłość na likwidacyjną i powoła syndyka. Kolejnym negatywnym skutkiem będzie uprawnienie wierzycieli do żądania zaspokojenia roszczeń w pierwotnej wysokości. Dlatego też dłużnik, którego dochody z przedsiębiorstwa zmniejszyły się wskutek nadzwyczajnych okoliczności, powinien wystąpić do sądu o modyfikację układu. Takie uprawnienie przysługuje także wierzycielom. Zmiana układu dokonywana jest przy udziale tych samych wierzycieli co podczas pierwszego zgromadzenia z wyjątkiem tych, którzy zostali już przez dłużnika spłaceni.

 

Postępowanie upadłościowe zarówno likwidacyjne, jak i układowe ma wpływ na całość stosunków panujących w przedsiębiorstwie upadłego. Warto zatem zaznaczyć, że upadły może w takim wypadku korzystać z dodatkowych przywilejów. Między innymi kodeks pracy zezwala podmiotowi, który ogłosił upadłość, zwalniać więcej pracowników niż zwykle. Zatem w przypadku trudności, które nie są już tylko przejściowe, warto rozważyć, czy ogłoszenie upadłości nie będzie najlepszym wyjściem - nie zawsze (jak wynika z powyższych informacji) kończącym byt jednostki.

 

Monika Mazur

prawnik

w AUXILIUM Kancelarii Biegłych Rewidentów SA
w Krakowie