Działania proeksportowe mające charakter oficjalnego wspierania eksportu wyrażają się przede wszystkim we wspomaganiu przez budżet państwa systemu finansowania eksportu i zabezpieczania eksporterów przed ryzykiem kredytowym. W krajach OECD głównymi formami wspierania eksportu są gwarancje i ubezpieczenia dla transakcji eksportowych. Przez ubezpieczenie kredytu eksportowego[1] można rozumieć pewien system, w którym ubezpieczyciel zapewnia kredytodawcę, że pokryje on należność wynikającą ze zobowiązania podjętego przez kredytobiorcę, gdyby ten nie wywiązał się z niego na skutek przypadkowych okoliczności zaistniałych w czasie realizacji kontraktu zawartego między kredytobiorcą a  kredytodawcą. Definiując ubezpieczenie kredytu eksportowego, należy zwrócić uwagę, że umowy tego typu zawierane są w obrocie międzynarodowym.

Korzyści płynące z ubezpieczeń kredytów eksportowych

Każde przedsiębiorstwo powinno bronić pozycję „należności" w swoim bilansie przed ryzykiem handlowym i politycznym. W tym celu niezbędne są trzy elementy:

• system prewencji (zapewniający wiedzę o sytuacji finansowej kontrahentów oraz stały monitoring ryzyka),
• system windykacji (gwarantujący skuteczność działań służących odzyskaniu należności, gdy pierwszy system zawiedzie) oraz
• rezerwa środków na pokrycie ewentualnych strat (gdy zawiodą dwa poprzednie systemy).

Koszty utrzymania tych systemów w ciągłej gotowości są zbyt wysokie dla większości przedsiębiorstw. Chcąc uniknąć tych kosztów oraz niepewności co do skuteczności działań podjętych przez firmę w związku z monitoringiem ryzyka i windykacją należności, można zwrócić się do firmy ubezpieczeniowej, wyspecjalizowanej w ubezpieczeniach należności eksportowych. Wówczas to ubezpieczyciel podejmuje się weryfikacji kontrahentów pod względem płynności finansowej, współpracuje z najlepszymi biurami prawnymi na wszystkich rynkach w celu zapewnienia eksporterowi kompleksowej obsługi nie tylko w zakresie ubezpieczania, ale i finansowania transakcji eksportowych. Eksporterzy często nie są świadomi tego, że ubezpieczenie kredytu oznacza dla nich :

• zmniejszenie ryzyka transakcji,
• finansowanie bez angażowania w 100% własnego zabezpieczenia,
• mniejsze zaangażowanie limitu kredytowego.

Korzyści, jakie może osiągnąć przedsiębiorstwo biorące udział w handlu zagranicznym z ubezpieczenia kredytu, są następujące:

Bezpieczeństwo działania - ubezpieczenie zapewnia przedsiębiorstwu bezpieczeństwo finansowe i uniezależnienie się od problemów odbiorcy lub sytuacji w jego kraju, zwiększa także operatywność przedsiębiorstwa, prowadząc do poprawy wskaźników efektywności. Zapobiega powstawaniu efektu domina, czyli sytuacji, w której niewypłacalność jednego dłużnika powoduje utratę płynności finansowej kredytodawcy, a to z kolei może być przyczyną zachwiania sytuacji płatniczej kolejnych podmiotów biorących udział w całym procesie kredytowania. Zmniejszanie zagranicznego ryzyka jest szczególnie istotne przy podejmowaniu działalności na tzw. wschodzących rynkach;

Informacja o kontrahentach (funkcja prewencyjna) - dostęp ubezpieczycieli do wiarygodnych informacji na temat sytuacji finansowej kontrahentów zagranicznych oraz stworzenie profesjonalnego systemu prewencji umożliwia podejmowanie wczesnych działań w zapobieganiu powstawania strat. Ubezpieczyciel może pełnić rolę doświadczonego konsultanta odnośnie nawiązywanych kontaktów handlowych, a zarazem weryfikatora podejmowanych decyzji. Udział własny ubezpieczającego w pokrywaniu ryzyka jest elementem mobilizującym eksportera do starannego i ostrożnego wyboru kontrahenta, tak aby ubezpieczenie ryzyka nie było postrzegane jako narzędzie do przerzucenia ryzyka na zakład ubezpieczeniowy jedynie za cenę składki;

Komfort zarządzania - ubezpieczenie należności pozytywnie wpływa na komfort zarządzania przedsiębiorstwem, optymalizuje odpowiedzialność osób decydujących o działaniach firmy, zmniejszając ryzyko pomyłki przy doborze kontrahenta. Ułatwia też szybsze podejmowanie decyzji, a dostarczenie polisy ubezpieczeniowej upraszcza finansowanie transakcji przez banki, gdyż taka polisa daje gwarancję, że ubezpieczyciel wyrówna ewentualną stratę;

Poprawa płynności i zwiększenie zysku - dzięki ubezpieczeniu możliwe jest ograniczenie wielkości „rezerw na straty", co niewątpliwie poprawia płynność przedsiębiorstwa i pozwala na efektywniejsze gospodarowanie zaoszczędzonych środków;

Niższe koszty - współpraca z instytucją ubezpieczeniową pozwala uniknąć wysokich kosztów badania i monitorowania sytuacji finansowej kontrahentów. Ubezpieczyciel przejmuje windykację należności w razie zaistnienia szkody, zapewniając fachowe załatwienie roszczeń. Składka za ubezpieczenie jest kosztem uzyskania przychodu, z tego względu jej część zostanie zaoszczędzona w niższym podatku płaconym przez przedsiębiorstwo. Koszty ubezpieczenia są zazwyczaj niższe niż koszty związane ze stosowaniem innych rodzajów zabezpieczeń, jak np. akredytywa, weksel lub przedpłata czy faktoring.

Ważną rolę w realnym wspieraniu eksportu odgrywają ubezpieczenia kredytów eksportowych realizowane na rachunek państwa. Oferują je najczęściej specjalne instytucje ubezpieczeniowe, które nazywane są agencjami ubezpieczeń kredytów eksportowych. Produkty, z gwarancjami rządu, oferowane przez te agencje mają szczególne znaczenie dla eksporterów ze względu na to, że stanowią one wiarygodne zabezpieczenie dla banków kredytujących eksporterów. Zatem kredyty mogą być tańsze i udzielane na dłuższe terminy dzięki wysokiemu stopniowi zabezpieczenia. Ponadto umożliwiają realizację eksportu do krajów o wysokim stopniu ryzyka niehandlowego bądź średnio- i długookresowego ryzyka handlowego. Wysokość stawek, skalkulowanych na preferencyjnym poziomie, może stanowić instrument wspierania eksportu i korzystnie wpływać na konkurencyjność rodzimych eksporterów na rynku międzynarodowym.

Aktywny udział państwa w systemie ubezpieczeń kredytów eksportowych dyktowany jest przede wszystkim polityką proeksportową i stymulowaniem rozwoju pożądanych dziedzin handlu zagranicznego.

Produkty ubezpieczeniowo-gwarancyjne

Przykładem agencji ubezpieczeń kredytów eksportowych wspierającej polskich eksporterów jest Korporacja Ubezpieczeń Kredytów Eksportowych (KUKE). Jest to jedyna instytucja ubezpieczeniowa w Polsce, która może pomóc w bezpiecznym handlu na m.in. rynkach wschodnich, ponieważ na podstawie ustawy z dnia 7 lipca 1994 roku o gwarantowanych przez skarb państwa ubezpieczeniach eksportowych ma upoważnienie do oferowania ubezpieczeń należności eksportowych z gwarancjami skarbu państwa. Większościowym udziałowcem KUKE jest skarb państwa (87,85%) reprezentowany przez ministra finansów, natomiast 12,5% udziału w spółce akcyjnej należy do Banku Gospodarstwa Krajowego.

Statutowym celem działalności KUKE jest „tworzenie warunków sprzyjających promocji polskiego eksportu na warunkach kredytowych i wzmacnianie pozycji polskich eksporterów oraz ich towarów i usług na rynku międzynarodowym".

Przedmiotem działalności KUKE jest:

• ubezpieczanie należności przysługujących od kontrahentów zagranicznych ikrajowych,
• prowadzenie gwarantowanych przez skarb państwa ubezpieczeń eksportowych,
• udzielanie gwarancji ubezpieczeniowych,
• reasekuracja czynna ibierna.

KUKE od wielu lat rozwija swoją ofertę produktową, aby spełnić oczekiwania polskich eksporterów i zapewnić im większą konkurencyjność i bezpieczeństwo na rynku międzynarodowym. Poniższa tabela przedstawia ofertę dostępnych produktów ubezpieczeniowo-gwarancyjnych (związanych przede wszystkich z należnościami eksportowymi) według rodzaju produktu, jego adresata, przedmiotu i zakresu ubezpieczenia.

Dzięki gwarancjom skarbu państwa polscy eksporterzy mają zapewnioną ochronę swoich należności od tzw. ryzyka nierynkowego, czyli zarówno ryzyka politycznego kraju transakcji (rozumianego jako ryzyko zmian związanych z decyzją kraju dłużnika, moratorium płatniczym czy siłą wyższą), jak i ryzyka handlowego (braku zapłaty za dostawę towarów lub niewykonanie usług ze względu na prawnie stwierdzoną niewypłacalność lub zwłokę w wypełnianiu zobowiązań płatniczych przez dłużnika). Ubezpieczeniem tym mogą być objęte transakcje handlowe w kredycie do 2 lat z wyodrębnioną grupą 31 krajów, m.in. Rosją, Ukrainą, Białorusią, Kazachstanem.

Podsumowując, system ubezpieczeń kredytów eksportowych w Polsce, reprezentowany w dużym stopniu przez KUKE, stanowi czynnik stymulujący rozwój eksportu - nie tylko do krajów rozwiniętych, ale przede wszystkim na tzw. trudne rynki, charakteryzujące się wysokim ryzykiem. Oferowanie szerokiego zakresu usług w ramach ubezpieczeń kredytów eksportowych jest pożądanym sposobem stymulowania eksportu, a także staje się koniecznym warunkiem sprostania ostrej konkurencji ze strony zagranicznych agencji ubezpieczeń kredytów eksportowych.

Agnieszka Dorożyńska

ekspert ośrodka Enterprise Europe Network przy Fundacji Rozwoju Przedsiębiorczości w Łodzi

Opracowano na podstawie:

1. J. Kukiełka, Ubezpieczenie kredytu, Olympus W-wa 1994

2. A. Olszewski, Ubezpieczenie kredytu, W-wa 1975

3. G. Rama, Levering Export Credit Insurance to Mitigate Foreign Risk and Expand International Sales, Business Credit, November/December 2001

4. Ubezpieczeniowe instrumenty zarządzania ryzykiem kredytowym, materiały konferencyjne KUKE, XII Forum Gospodarcze, Ciechocinek 14-15 marca 2005

5. www.kuke.com.pl

[1] Pojęcie ubezpieczenia kredytów eksportowych jest dosyć szerokie i obejmuje ono następujące produkty: ubezpieczenie kredytu towarowego, ubezpieczenie kredytu dostawcy i kredytu dla nabywcy, ubezpieczenie leasingu, ubezpieczenie inwestycji zagranicznych dokonywanych przez krajowych inwestorów zarówno od ryzyka handlowego, jak i politycznego (investment insurance), ubezpieczenie ryzyka badania nowych rynków zbytu (market survey cover), ubezpieczenie uczestnictwa w targach i wystawach zagranicznych, ubezpieczenie towarów składanych w zagranicznym składzie celnym lub konsygnacyjnym (consignment stock cover), ubezpieczenie gwarancji (bond insurance), ubezpieczenie bankowych nieodwołalnych akredytyw dokumentowych, ubezpieczenie eskalacji kosztów (cost escalation cover).

Artykuł został opublikowany w kwietniowo-majowym Biuletynie Euro Info 2009. Jeżeli zainteresował Cię ten artykuł zapraszamy do prenumeraty.