Podstaw sukcesu ekonomicznego Izraelowi nie zapewniają też bogactwa naturalne. Wręcz przeciwnie, boryka się on z brakiem tak podstawowych zasobów, jak woda, co w znacznym stopniu utrudnia rozwój przemysłu i rolnictwa, ale też zmusza do poszukiwania coraz nowszych technologii i opracowywania bardzo oszczędnych i efektywnych metod jej wykorzystywania.

 

Niemal połowę powierzchni Izraela zajmuje pustynia. Ziem uprawnych jest niewiele i stanowią one zaledwie ok. 20% powierzchni kraju, z czego prawie połowa jest sztucznie nawadniana. Bogactwami naturalnymi wykorzystywanymi w budownictwie są: żwir, skały, piasek, glina, wapień i gips. W przemyśle wykorzystuje się potas, brom, magnez, sól i fosforany.

 

Mimo tych raczej niesprzyjających warunków gospodarka Izraela zalicza się do najbardziej rozwiniętych. Jednym z najbardziej ewidentnych dowodów na przynależność do tej grupy było przyjęcie tego kraju w 2010 r. do Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), określanej mianem „klubu bogatych", skupiających obecnie 35 najzamożniejszych demokratycznych państw świata.

 

Miejsce Izraela na gospodarczej mapie świata determinuje również wiele wskaźników ekonomicznych, dzięki którym ten kraj plasuje się jeśli nie w ścisłej czołówce, to przynajmniej w jej pobliżu.

 

Pod względem wartości produktu krajowego brutto (liczonego według parytetu siły nabywczej) ten niewielki kraj zajmuje 52. miejsce na świecie (220 mld USD w 2010 r.), a przy przeliczeniu PKB na 1 mieszkańca (prawie 30 tys. USD sytuuje Izrael na 46. pozycji, tuż za Włochami, a przed Grecją i Hiszpanią i zdecydowanie przed Polską. w tej klasyfikacji nasz kraj zajął w 2010 r. 65. miejsce (18,8 tys. USD).

 

Rola sektorów wysokiej technologii

Szacuje się, że blisko 40-procentowy udział w tworzeniu izraelskiego PKB mają sektory przemysłu zaliczane do najbardziej zaawansowanych technologicznie (elektroniczny, telekomunikacyjny, informatyczny, lotniczy i biotechnologiczny).

 

Tempo wzrostu produkcji w sektorach zaawansowanych technologicznie w Izraelu w ostatnich latach jest zdecydowanie wyższe niż w całym przemyśle tego kraju i wyniosło ok. 8% rocznie. W efekcie udział tych sektorów w produkcji przemysłowej Izraela wzrósł z 37% w 1965 r, do 58% w 1985 r. i ponad 70% obecnie.

 

Pod względem wartości około 80% produkcji izraelskich sektorów wysokich technologii jest przeznaczane na eksport. W bardziej tradycyjnych sektorach przemysłu odsetek ten jest o połowę niższy.

 

Wytwory firm zaliczanych do sektorów wysokich technologii zajmują też ważne miejsce w strukturze towarowej izraelskiego eksportu, a trzeba dodać, że kraj ten jest aktywnym uczestnikiem międzynarodowej wymiany handlowej. Mimo światowego kryzysu gospodarczego i spadku obrotów w międzynarodowej wymianie handlowej wartość izraelskiego eksportu dóbr w 2010 r. wyniosła prawie 60 mld USD.

 

Ważnym elementem izraelskiego eksportu są wyroby przemysłu chemicznego. W 2010 r. przypadło na nie prawie 24% wartości wywozu towarów z tego kraju. Na drugim miejscu znalazły się diamenty, z udziałem 22,2%, a na trzecim - komputery, komponenty i wyroby elektroniczne i telekomunikacyjne - 17,6%.

Tabela 1. Struktura towarowa izraelskiego eksportu towarów w 2010 r.

Wyroby	Wartość eksportu (w mld USD)	Udział w eksporcie ogółem (%)
Chemiczne	13 927,9	23,8
w tym farmaceutyczne	6 611,8	11,3
tworzywa sztuczne i wyroby z kauczuku	1 622,4	2,8
Diamenty	12 961,7	22,2
Komputery, komponenty i wyroby elektroniczne i telekomunikacyjne	10 274,5	17,6
Instrumenty i aparatura kontrolno-pomiarowa	4 237,1	7,3
Środki transportu	2 308,9	4,0
Produkty górnictwa	1 603,9	2,7
Maszyny	1 387,9	2,4
Produkty rolnicze	1 326,9	2,3
Łącznie ww.	48 028,8	82,3
Pozostałe	10 387,1	17,3
Razem	58 419,9	100,0

Źródło: Obliczenia. na podst. Centralnego Biura Statystyki Izraela

Oprócz struktury towarowej eksportu, w której dominują produkty o wysokim stopniu zaawansowania technologicznego, o miejscu gospodarki Izraela w gospodarce światowej świadczy również wiele innych faktów. Do najważniejszych z nich należy zaliczyć:

• pierwsze miejsce w świecie pod względem liczby inżynierów i naukowców w stosunku do ogółu siły roboczej,
• pierwsze miejsce pod względem ogólnej wartości wydatków na badania i rozwój (B+R) wproporcji do PKB (4,8% PKB),
• pierwsze miejsce pod względem wydatków biznesu na B+R w proporcji do PKB,
• drugie miejsce pod względem liczby nowo uruchamianych firm technologicznych wproporcji do liczby przedsiębiorstw ogółem,
• drugie miejsce pod względem dostępności funduszy typu venture capital,
• trzecie miejsce pod względem zarejestrowanych patentów w przeliczeniu na liczbę ludności,
• trzecie miejsce pod względem jakości placówek naukowo-badawczych,
• czwarte miejsce pod względem osiągnięć szkolnictwa wyższego,
• szóste miejsce pod względem ogólnej innowacyjności gospodarki.

Wybrane najważniejsze osiągnięcia izraelskich firm w dziedzinie high-tech

• MSystems (dziś SanDisk) opracował pierwszy pendrive USB wykorzystujący pamięć flash.
• VocalTec stworzył pierwsze oprogramowanie komputerowe umożliwiające rozmowę przez sieć IP.
• Medinol wprowadził stenty (przedmiot wykorzystywany do udrażniania naczyń krwionośnych) o zamkniętych komórkach do cewnikowania serca.
• Teva opracowała leki Azilect i Copaxone, stosowane w chorobie Parkinsona i stwardnieniu rozsianym.
• CheckPoint wprowadził pierwszą zaporę sieciową (firewall).
• Galil Medical opracował minimalnie inwazyjne rozwiązania krioterapeutyczne przy leczeniu łagodnych nowotworów.
• Insightec wprowadził na rynek ExAblate, nieinwazyjne urządzenie do przeprowadzania operacji (głównie onkologicznych).
• Hebrew University wprowadził lek o nazwie Exelon, stosowany do leczenia otępienia związanego z chorobą Alzheimera.

Wsparcie państwa

Do dynamicznego rozwoju w Izraelu sektorów zaawansowanych technologicznie przyczyniło się wiele wspomnianych wcześniej czynników: od dużej liczby inżynierów i naukowców przez wysoki poziom wydatków na badania i rozwój, po dużą dostępność funduszy wspierających obciążone znacznym stopniem ryzyka przedsięwzięcia gospodarcze. Rozwój ten z całą pewnością nie byłby jednak tak dynamiczny, gdyby nie aktywna rola państwa w tej dziedzinie. To właśnie rząd odgrywa istotną rolę w tworzeniu warunków do rozwoju sektorów wysokich technologii oraz stymulowaniu przemysłowej działalności badawczo-rozwojowej.

 

WPHI Ambasady RP w Tel Awiwie - w opracowaniu na temat realizacji strategii innowacyjności w Izraelu - zwraca uwagę, że obecnie fundusze rządowe stanowią jedynie 14% ogółu finansowania prac badawczo-rozwojowych w Izraelu (głównie za pośrednictwem transferu środków do uczelni wyższych i przedsiębiorstw), podczas gdy w 80% są one finansowane przez sektor prywatny. Wyższe uczelnie mają 2-procentowy udział w finansowaniu badań, instytucje non profit - 1-procentowy, a podmioty zagraniczne - 3-procentowy.

 

Finansowanie przez rząd przemysłowej działalności badawczo-rozwojowej odbywa się głównie za pośrednictwem Biura Głównego Naukowca przy Ministerstwie Przemysłu, Handlu i Zatrudnienia (MPHZ), które wdraża programy grantowe. Celem tych programów jest stymulowanie obywateli do zakładania firm high-tech oraz realizacja badań przemysłowych we współpracy instytucji naukowych i firm komercyjnych.

Tabela 2. Rządowe programy finansowania działalności badawczo-rozwojowej w Izraelu

Program	Cel	Przeznaczenie/wysokość finansowania
Programy finansowania zalążkowego (pre-seed & seed)
Tnufa www.tnufa.org.il	wsparcie wynalazców, przedsiębiorców oraz firm start-up w początkowej fazie		pokrycie kosztów patentu, konstrukcji prototypu, oceny wykonalności pomysłu, opracowania biznesplanu, zdobycia kapitału
			dofinansowanie: do 85% zatwierdzonych kosztów, maksymalnie ok. 50 000 USD
Inkubatory technologiczne	minimalizacja ryzyka na początku rozwoju innowacyjnego pomysłu biznesowego		inkubatory zapewniają kompleksowe wsparcie przyszłych przedsiębiorcówumożliwiają rozwój pomysłu technologicznego, tj. zapewniają m.in. środki finansowe, dostęp do sprzętu i laboratoriów, wsparcie technologiczne, administracyjne i biznesowe
			dofinansowanie: 350 000-600 000 USD na okres 2 lat, co stanowi 85% zatwierdzonego budżetu (w postaci grantu lub kredytu preferencyjnego); w przypadku projektów biotechnologicznych dofinansowanie może wynieść do 1 800 000 USD (80% zatwierdzonego budżetu), a okres inkubacji może zostać wydłużony do 3 lat
Heznek www.moit.gov.il	zwiększenie liczby firm start-up w sektorze wysokich technologii dzięki połączonemu finansowaniu publicznemu i prywatnemu, z opcją wykupu udziałów rządu po cenie wstępnej		pokrycie wydatków związanych z działalnością badawczo-rozwojową firmy
			inwestycja rządowa: nie więcej niż 50% zatwierdzonego budżetu, do 5 mln ILS (szekli izraelskich) na okres 2 lat
Finansowanie ogólnych badań przemysłowych - rozwój infrastruktury technologicznej dla przemysłu - MAGNET - program realizowany w ramach głównych subprogramów http://magnet.consortia.org.il
Magnet - Konsorcjum	wypracowanie technologii, będących podstawą produktów nowej generacji przez konsorcjum firm komercyjnych i zespół naukowców z co najmniej 1 instytucji naukowej	dofinansowanie: partnerzy komercyjni do 66% zatwierdzonego budżetu nieprzekraczającego 800 000 USD na okres 2 lat; instytucje naukowe do 80%; istnieje możliwość włączenia w projekt firmy zagranicznej pod warunkiem unikalnego wkładu w działania konsorcjum
Magneton	dalsze wsparcie już istniejącej współpracy pomiędzy podmiotami biznesowymi i naukowymi, w tym na poziomie implementacji wypracowanego know-how	dofinansowanie do 66% zatwierdzonych kosztów działalności B+R
NOFFAR	wsparcie akademickich badań stosowanych w dziedzinach biotechnologii i nanotechnologii w celu zastosowania przemysłowego oraz promocja transferu ww. technologii do przemysłu; zwiększenie liczby firm start-up dzięki połączonemu finansowaniu publicznemu i prywatnemu z opcją wykupu udziałów rządu po cenie wstępnej	dofinansowanie do 90% zatwierdzonego budżetu nieprzekraczającego 100 000 USD na okres 12-15 miesięcy
Program tworzenia centrów projektowych firm międzynarodowych
Centra badawczo-rozwojowe firm międzyna-rodowych	wspieranie tworzenia wspólnych centrów B+R firm izraelskich i międzynarodowych	dofinansowanie (najniższa z poniższych wartości): § 40% kosztów operacyjnych centrum, § 50% wartości środków zainwestowanych w działalność izraelskich partnerów projektu, § skumulowana wartość inwestycji przeznaczonej dla partnera izraelskiego działającego wkrajowych strefach preferencyjnych lub w przemyśle tradycyjnym (strefy preferencyjne są wyznaczonymi strefami geograficznymi, zwykle o niskim poziomie aktywności gospodarczej)

Źródło: Realizacja strategii innowacyjności w Izraelu, opracowanie WPHI Tel Awiw, marzec 2011 r.

Spośród wielu programów rządowych wspierających innowacyjność kraju na szczególną uwagę zasługuje program inkubatorów technologicznych. Według wspomnianego już opracowania WPHI w Tel Awiwie, jest on jednym z głównych czynników stymulujących tworzenie zaawansowanych technologicznie firm, które bez wsparcia rządowego na najwcześniejszym etapie w większości przypadków w ogóle nie miałyby szansy powstać. Ideą programu jest przejęcie przez rząd dużej części ryzyka związanego z tworzeniem firm innowacyjnych.

 

„Obecnie w Izraelu działają 24 inkubatory technologiczne, z których 15 jest zlokalizowanych na tzw. obszarach peryferyjnych. Liczba projektów znajdujących się na różnym etapie rozwoju we wszystkich inkubatorach wynosi około 200. W latach 2002-2008 większość z 24 inkubatorów została sprywatyzowana i jest zarządzana przez prywatnych inwestorów, głównie fundusze venture capital. Rząd zlikwidował również bezpośrednie finansowanie inkubatorów, wprowadzając w jego miejsce finansowanie projektów zgłaszanych do inkubacji. Projekty inkubowane obejmują więc wiele branż, m.in. IT, ICT, nauki biologiczne, sprzęt medyczny, technologie środowiskowe, wodne, komunikację. Tylko jeden z inkubatorów ma profil ściśle biotechnologiczny" - piszą autorzy opracowania Realizacja strategii innowacyjności w Izraelu.

 

Kolejnym niezwykle istotnym elementem izraelskiego systemu wspierania innowacji jest współpraca pomiędzy instytucjami naukowymi a przedsiębiorstwami. Jej podstawą jest funkcjonowanie uczelnianych firm transferu technologii (FTT) wdrażających wyniki badań naukowych. Firmy te są tworzone przez uczelnie, lecz są od nich niezależne.

 

Jak informuje WPHI w Tel Awiwie, zadaniem FTT jest kompleksowe przeprowadzenie procesu transferu technologii wypracowanych na uczelniach - od momentu identyfikacji badań i wynalazków opracowanych przez kadrę akademicką do zawarcia umowy przenoszącej prawa do ich komercyjnego zastosowania. Firmy te przeprowadzają ocenę potencjału technologicznego i finansowego rozwiązań oraz wybierają te, które mają największe szanse na sukces rynkowy; zapewniają ich ochronę patentową, dokonują wyboru najbardziej skutecznego sposobu komercjalizacji. FTT są też odpowiedzialne za przygotowanie umów regulujących transfer technologii oraz negocjacje w tym zakresie.

 

Przyciąganie inwestycji zagranicznych i funduszy VC

W Izraelu rocznie powstaje blisko 4 tys. firm typu start-up, czyli całkowicie nowych przedsięwzięć, w których podstawową rolę odgrywa innowacyjny pomysł oraz determinacja pomysłodawcy w jego realizacji. W nieodległej przyszłości staną się one małymi i średnimi przedsiębiorstwami, stanowiącymi najważniejsze źródło powstawania nowych technologii i tworzącymi miejsca pracy.

 

Firmy te przyciągają największe fundusze typu venture capital. Szacuje się, że międzynarodowe fundusze VC inwestują przeciętnie 2,5 razy więcej w tego rodzaju firmy izraelskie (w przeliczeniu na osobę) niż w ich amerykańskie odpowiedniki. Przewaga Izraela pod tym względem nad przedsiębiorstwami europejskimi jest 30-krotna, indyjskimi - 80-krotna, a chińskimi - 300-krotna.

 

Ponadto wiele spośród tych przedsiębiorstw korzysta z napływu funduszy z dużych giełd papierów wartościowych i innych światowych centrów finansowych. Warto wspomnieć, że Izrael znajduje się na drugim miejscu - po Kanadzie - jeśli chodzi o liczbę spółek notowanych na amerykańskim rynku akcji firm technologicznych (NASDAQ). Ma ich tam więcej niż łącznie wszystkie kraje europejskie, Japonia, Korea Płd., Indie i Chiny. Ponad 60 izraelskich firm zarejestrowano również na wielu europejskich giełdach papierów wartościowych.

 

W Izraelu działa obecnie ok. 70 funduszy typu venture capital, w tym 14 międzynarodowych z siedzibą w tym kraju. Oprócz tego w Izraelu aktywnie inwestuje z zagranicy ponad 200 międzynarodowych funduszy. Wszystkie one odgrywają bardzo istotną rolę w rozwoju w Izraelu sektorów zaawansowanych technologicznie. Najwyższy poziom finansowania został osiągnięty w przedkryzysowym 2008 r. Przekroczył on wtedy 2 mld USD., a skorzystało z niego prawie 500 firm high-tech.

 

Bardzo aktywne na rynku izraelskim są oddziały VC międzynarodowych korporacji przemysłowych, takich jak: Intel, HP, TimeWarner Inc., Sony czy Cisco. Tworzą one w tym kraju własne centra naukowo-badawcze, a także przejmują izraelskie firmy z sektorów zaawansowanych technologicznie. W 2009 r. w Izraelu przeprowadzono 63 transakcje fuzji i przejęć przedsiębiorstw o łącznej wartości ponad 2,5 mld USD. Większość tych operacji dokonano przy użyciu funduszy venture capital.

 

Najwięcej funduszy typu venture capital w Izraelu przeznacza się na finansowanie ryzykownych przedsięwzięć w sektorach biotechnologii i ochrony zdrowia (24%) i oprogramowania (23%). Na kolejnych miejscach znajdują się: telekomunikacja (20%), internet (13%) oraz przemysł półprzewodnikowy (8%).

 

Do rozwoju sektorów high-tech w Izraelu przyczyniają się również bezpośrednie inwestycje zagraniczne (BIZ) w tym kraju, dokonywane przez czołowe międzynarodowe firmy. Wartość tego rodzaju inwestycji w gospodarce izraelskiej w 2010 r. wyniosła 5,15 mld USD. Podobnie jak w przeszłości, w zdecydowanej większości napływ ten kierował się do sektorów najbardziej zaawansowanych technologicznie. Powstała izraelska Silicon Wadi, która jest porównywana z amerykańską Doliną Krzemową. Intel Corp. i Microsoft Corp. wybudowały w Izraelu pierwsze zagraniczne działy badań i rozwoju.

 

Swoje siedziby otworzyły tutaj także korporacje IBM, Cisco i Motorola. Amerykański miliarder Warren Buffett, właściciel holdingu Berkshire Hathaway, kupił za 4 mld USD swoją pierwszą nieamerykańską spółkę, izraelską Iscar Metalworking. W poprzednich latach właśnie w Izraelu podstawową część swojej działalności uruchomiły także takie międzynarodowe firmy z sektorów high-tech, jak: HP, Siemens, Samsung, GE, Philips, Lucent, AOL, Applied Materials, Winbond, IBM czy J&J.

 

Wciąż niezagospodarowana przestrzeń

Polska nie zalicza się do grupy największych izraelskich partnerów w dziedzinie współpracy w sektorach awansowanych technologicznie. Wprawdzie ostatnie lata przyniosły dość wyraźny wzrost polskiego eksportu do Izraela (ze 128 mln USD w 2007 r. do 237 mln USD w 2010 r.), ale w strukturze naszego eksportu wciąż dominują artykuły rolno-spożywcze, meble, produkty przemysłu drzewno-papierniczego, metale i wyroby z metali nieszlachetnych. Na tle tych raczej tradycyjnych produktów wyróżniają się niektóre wyroby przemysłu elektromaszynowego i chemicznego. Nie decydują one jednak o obliczu naszego eksportu towarowego do Izraela.

 

Podobnie wygląda współpraca inwestycyjno-kapitałowa między Polską a Izraelem. Izraelskie podmioty zainteresowane są w Polsce przede wszystkim inwestycjami w nieruchomości, a także w branżę chemiczną i transport. Polskich inwestycji w Izraelu jest niewiele. Z ostatnich, najbardziej znaczących, warto wymienić nabycie w 2010 r. przez Asseco Poland akcji spółki holdingowej Formula Systems Ltd., mającej udziały w firmach informatycznych.

 

Pozostaje mieć nadzieję, że w przyszłości pozytywną zmianę przyniosą działania podejmowane przez WPHI w Tel Awiwie (m.in. udziały w targach branżowych, organizowanie misji gospodarczych, czy wizyt studyjnych w izraelskich przedsiębiorstwach i instytucjach zajmujących się wspieraniem rozwoju sektorów high-tech) oraz takie inicjatywy, jak organizowanie polsko-izraelskich konkursów na projekty badawczo-rozwojowe.  

 

Janusz Brzozowski

Pracownia Badań Rynków Zagranicznych