Metodologia

Według Głównego Urzędu Statystycznego[1] działalność innowacyjna to szereg działań o charakterze naukowym (badawczym), technicznym, organizacyjnym, finansowym i handlowym (komercyjnym), których celem jest opracowanie i wdrożenie nowych lub istotnie ulepszonych wyrobów i procesów, przy czym wyroby te i procesy są nowe przynajmniej z punktu widzenia wprowadzającego je przedsiębiorstwa. Działalność innowacyjna może być prowadzona przez samo przedsiębiorstwo na jego własnym terenie (wewnątrz firmy, tzw. in-house innovation) lub może polegać na nabyciu dóbr, usług, w tym usług konsultingowych, bądź wiedzy ze źródeł zewnętrznych (bywa to określane jako nabycie technologii zewnętrznej w postaci materialnej bądź niematerialnej). Przedsiębiorstwo innowacyjne - w rozumieniu metodologii Oslo[2] jest to przedsiębiorstwo, które w badanym okresie (najczęściej trzyletnim) wprowadziło na rynek przynajmniej jedną innowację techniczną (nowy lub istotnie ulepszony produkt bądź nowy lub istotnie ulepszony proces technologiczny). Przedsiębiorstwo prowadzące działalność innowacyjną to kategoria stosowana w analizach wyników badań działalności innowacyjnej prowadzonych przez GUS, oznacza ona przedsiębiorstwo, które w danym roku sprawozdawczym prowadziło działalność innowacyjną, tzn. poniosło nakłady finansowe na tę działalność.

O innowacyjności przedsiębiorstwa decyduje kilka czynników, m.in.: otoczenie - dostępność do wyspecjalizowanych usług, instytucji (w tym badawczo-rozwojowych) i zasobów (głównie kapitału ludzkiego), konkurencja, czy też polityka publiczna, która staje się coraz bardziej rozbudowana dzięki wykorzystaniu funduszy strukturalnych UE.

Polskie przedsiębiorstwa ? również duże, ale w większym stopniu małe i średnie (MSP) ? prowadzą działalność innowacyjną głównie w oparciu o modernizację swego parku maszynowego. Drugim ważnym źródłem innowacji dla MSP są pracownicy, w tym nowo przyjmowani do pracy absolwenci uczelni wyższych (dotyczy to w większym stopniu małych firm). Przedsiębiorstwa krajowe w niewielkim stopniu prowadzą własne prace badawczo-rozwojowe ? zdecydowana większość z nich nie posiada wyodrębnionej jednostki/działu zajmującego się projektowaniem i rozwojem nowych produktów i usług. Firmy w ograniczonym stopniu wykorzystują też zewnętrzne źródła w procesie innowacyjnym, o czym świadczy niski poziom współpracy z partnerami zewnętrznymi. Jeśli już przedsiębiorstwa współpracują z parterami zewnętrznymi, to zdecydowanie częściej są to ich bezpośredni dostawcy, odbiorcy lub inne przedsiębiorstwa niż zewnętrzne jednostki B+R.

Chociaż liczba patentów zgłaszanych przez polskie przedsiębiorstwa w ostatnich latach rośnie, w porównaniu do innych krajów wciąż jest bardzo mała. Również wykorzystanie technologii informacyjno-telekomunikacyjnej i technologii telekomunikacyjnych przez nasze firmy wciąż jest mniejsze niż w krajach rozwiniętych Europy Zachodniej czy USA. Pomimo tego, iż zdecydowana większość przedsiębiorstw deklaruje wykorzystanie komputerów w działalności firmy, to jednak są one w większości przypadków wykorzystywane jedynie w działalności księgowej i magazynowej. Niewiele firm wykorzystuje komputery (oprogramowanie) w procesie zarządzania i wspomagania decyzji. Podobnie rzecz wygląda, jeśli chodzi o wykorzystanie Internetu w firmach ? blisko połowa MSP (44 %) deklaruje, iż posiada stronę internetową - są to jednak zazwyczaj proste wizytówki firm, które posiadają ograniczoną funkcjonalność (np. brak możliwości złożenia zamówienia). Stosunkowo niewiele firm wykorzystuje w szerszym zakresie możliwości Internetu (czy extranetu) w procesie komunikacji i zarządzania przedsiębiorstwem.

Infrastruktura otoczenia biznesu w Polsce wydaje się niedostosowana do rozwiązywania problemów z zakresu innowacji w MSP. Ośrodki Krajowego Systemu Usług (KSU)[3] koncentrują się na prostszych usługach informacyjnych i szkoleniowych. Ośrodków należących do Krajowej Sieci Innowacji (KSI)[4]w tym centrów
transferu technologii, parków technologicznych i inkubatorów technologicznych jest relatywnie niewiele i często
również w ich ofercie dominują usługi mniej zaawansowane (związane z kwestiami transferu technologii i współpracy nauka-biznes). Z kolei ośrodki KPK ? Krajowy Punkt Kontaktowy[5]zasadniczo koncentrują się na jednostkach
naukowych (punkty głównie działają w takich jednostkach) niż na pomocy dla MSP. Ponadto małe zainteresowanie ze strony przedsiębiorstw ofertą instytucji otoczenia biznesu może również świadczyć, z jednej strony o braku informacji o tych instytucjach i ich ofercie wśród przedsiębiorców, a z drugiej strony o niedopasowaniu tej oferty do potrzeb MSP.

Innowacyjność polskiej gospodarki i polskich przedsiębiorstw mierzona różnymi standardowymi wskaźnikami (wielkość nakładów na B+R, liczba innowacyjnych firm, nakłady na działalność innowacyjną itp.) jest stosunkowo niska. Podstawowe wielkości i wskaźniki opisujące poziom i potencjał innowacyjny polskiej gospodarki (takie jak wskaźniki opisujące działalność patentową, udział przedsiębiorstw innowacyjnych, udział eksportu dóbr o wysokim zaawansowaniu technologicznym, wydatki na działalność B+R) plasują Polskę na samym końcu wśród krajów OECD.[6]

Udział przedsiębiorstw innowacyjnych mierzony w latach 1998 i 2000 wyniósł kolejno 51,4% oraz 41,3%. W przypadku firm zatrudniających powyżej 49 osób wskaźnik wyniósł 70,6% oraz 61,6%. Sytuacja w tym okresie była podobna do tej, jaka występowała w rozwiniętych krajach zachodnich.

Należy jednakże zaznaczyć, iż innowacyjność przedsiębiorstw w Polsce cechuje się dużym zróżnicowaniem, m. in. wzrasta ona wraz z wielkością przedsiębiorstwa, zależy od branży w jakiej działa dane przedsiębiorstwo, struktury własności (duże firmy będące własnością zagraniczną mają stosunkowo wysoki poziom innowacyjności, natomiast małe krajowe są niedoinwestowanie i cechują się niewielkimi możliwościami technicznymi[7].

Przedsiębiorstwa są wreszcie bardzo zróżnicowane pod względem samej chęci do rozwoju. Należy zaznaczyć, iż część przedsiębiorców nie jest zainteresowana wdrażaniem innowacji ? czy też generalnie wprowadzaniem zmian w prowadzonej do tej pory działalności gospodarczej lub wręcz szybszym rozwojem przedsiębiorstwa. Chcą oni prowadzić swoje firmy w sposób w jaki do tej pory to robili i wystarcza im to, co już osiągnęli. Badania wskazują także na silny związek między poziomem innowacyjności, a posiadanym przez właściciela/menedżera wykształceniem. Najbardziej innowacyjne są przedsiębiorstwa, w których zarówno kadra, jak i właściciel lub menedżer posiadają wyższe wykształcenie.[8]

Wskaźniki obrazujące aktywność badawczo-rozwojową przedsiębiorstw są generalnie niskie i mają relatywnie mały udział w strukturze krajowych nakładów na działalność B+R[9]. W roku 2004 sektor przedsiębiorstw przemysłowych przeznaczył jedynie 28,7% wszystkich wydatkowanych środków (tj. kwotę 339,7 mln zł) na finansowanie działalności B+R realizowanej w jednostkach badawczo-rozwojowych (JBR), wyższych uczelniach i placówkach PAN, 436,4 mln zł było z kolei wydatkowane na zakup gotowej technologii w postaci dokumentacji i praw.

W warunkach polskich (szczególnie w przypadku firm małych i średnich) innowacyjność tworzona jest głównie poprzez procesy inwestycyjne (zakupy maszyn, technologii, licencji), zmiany organizacyjne oraz przepływy wykwalifikowanej siły roboczej. Samodzielne prowadzenie prac badawczo-rozwojowych (jako źródło nowych rozwiązań technologicznych czy produktowych) jest postrzegane jako działanie obarczone dużym ryzykiem niepowodzenia, co w połączeniu z wciąż ograniczonym potencjałem finansowym polskich przedsiębiorstw (szczególnie małych i średnich) sprawia, iż jedynie niewielka liczba MSP aktywnie angażuje się w prowadzenie prac badawczo-rozwojowych.

Wśród zewnętrznych źródeł innowacji przedsiębiorstwa wskazują głównie na powiązania w ramach łańcucha wartości. Źródłem innowacji są tutaj zarówno same relacje/wymagania klientów oraz kontakty/współpraca z dostawcami lub innymi przedsiębiorstwami[10] jak również przepływ wiedzy ucieleśnionej w postaci nowych maszyn, urządzeń i podzespołów[11].

Polskie małe i średnie przedsiębiorstwa w bardzo ograniczonym zakresie korzystają z zasobów jednostek naukowo-badawczych. Wyniki badania innowacyjności przeprowadzone przez PARP w roku 2005 wskazują, iż jedynie 8,9% badanych MSP współpracuje z jednostkami badawczo-rozwojowymi, wyższymi uczelniami czy też centrami transferu technologii. Co ciekawe, nawet przedsiębiorstwa działające na terenie parków naukowo-technologicznych w ograniczonym zakresie współpracują z jednostkami B+R. W badaniu przeprowadzonym przez IBnGR[12] jedynie 25% firm wskazało na taką współpracę, co jest o tyle zaskakujące, iż wszystkie analizowane parki są bezpośrednio lub pośrednio powiązane z wyższymi uczelniami. Poważnym problemem jest więc fakt, iż polskie firmy często nie znajdują odpowiednich partnerów po stronie sektora badawczo-rozwojowego. Ten rozdźwięk jest szczególnie niekorzystny dla mniejszych firm, które nie będą w stanie zbudować własnego potencjału badawczego. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest to, iż sektor instytucji badawczo-rozwojowych pozostaje prawie wyłącznie w gestii państwa, co wpływa na zmniejszenie jego konkurencyjności, ponieważ nie ma motywacji do komercjalizacji badań. Co prawda sektor JBR przechodzi reformę ? jest to jednak proces powolny[13].

Przedsiębiorstwa nie są także skłonne współpracować z innymi przedsiębiorstwami, czego przyczyną jest głownie to, iż nie widzą one korzyści z takiej współpracy. W badaniu PARP (2005) jedynie 8,7% badanych firm dostrzega korzyści z tworzenia sieci współpracy pomiędzy przedsiębiorstwami. Inną barierą ograniczającą współpracę firm jest brak zaufania i postrzeganie konkurencji jednie jako zagrożenia, a nie jako partnera do współpracy[14]. Wśród przedsiębiorstw, które współpracują, intensywniejsza współpraca zachodzi w ramach łańcucha wartości (z dostawcami i odbiorcami). Bardzo często współpraca przyjmuje również charakter mniej sformalizowany (często wręcz bez formalnych porozumień o współpracy)[15].

Polskie MSP jako jedną z głównych przyczyn ograniczonych nakładów na innowacje wskazują trudność w zdobyciu finansowania na bardziej ryzykowne działania (wdrażanie innowacyjnych rozwiązań)[16]. Wynika to głównie z tego, że działalność innowacyjna jest zazwyczaj finansowana ze środków własnych przedsiębiorstw (w 2004 r. w przedsiębiorstwach zatrudniających powyżej 49 osób 78,9 % środków na działalność innowacyjną stanowiły środki własne, innym źródłem były kredyty bankowe (15,6%)[17]). Rynek private equity/venture capital (PE/VC), który mógłby być dodatkowym źródłem finansowania. nie jest w Polsce specjalnie rozwinięty i można w jego przypadku mówić o problemie luki kapitałowej ? tj. braku funduszy dokonujących stosunkowo małych inwestycji na wczesnym etapie rozwoju firmy. Według danych Polskiego Stowarzyszenia Inwestorów Kapitałowych do końca roku 2002 na polskim rynku znajdowało się ok. 30 firm zarządzających funduszami PE/VC, które dysponowały kapitałem o wartości ok. 13 mld PLN. Także rynek prywatnych inwestorów (tzw. aniołów biznesu - ang. business angels) znajduje się na wstępnej fazie rozwoju, jakkolwiek powstały już dwie sieci aniołów biznesu: Polska Sieć Aniołów Biznesu (PolBAN) i Lewiatan Business Angels w ramach Polskiej Konfederacji Pracodawców Prywatnych. Trudności z uzyskaniem finansowania zewnętrznego w połączeniu z wciąż małymi możliwościami kapitałowymi krajowego sektora przedsiębiorstw w konsekwencji znacznie ograniczają długookresowe inwestowanie w działalność B+R[18]
.

Przyczynami dla których polskie przedsiębiorstwa decydują się na wprowadzenie innowacji są głównie: poprawa jakości wyrobów, otwarcie nowych rynków lub zwiększenie udziału w rynku, zwiększenie asortymentu wyrobów[19]. Inne badania wskazują, iż ?wymuszanie innowacji przez klientów? jest istotnym czynnikiem, jaki skłania przedsiębiorców do poniesienia nakładów na przeprowadzenie procesu innowacyjnego w firmie; dodatkowe powody to ?chęć obniżenia kosztów, zwiększenia wydajności?, ?sprostanie konkurencji krajowej?, a także ?chęć bycia najlepszym? oraz ?wymuszenie innowacyjności przez konkurentów i dostawców?[20].

Powracając do pytania postawionego na początku artykułu, można odpowiedzieć, że tak, polskie przedsiębiorstwa są innowacyjne. Niezależnie od trudności jakie muszą pokonać aby istnieć na rynku, odnosić sukcesy i wzrastać coraz więcej z nich decyduje się na wprowadzanie zmian, dzięki którym ich oferta usług i produktów jest coraz szersza i lepiej dopasowana do potrzeb odbiorców. Rośnie liczba firm, które prowadzą działalność innowacyjną, choć często jest to innowacja w skali samego przedsiębiorstwa. W tym zakresie jest jeszcze dużo do zrobienia, zarówno ze strony polityki publicznej, instytucji otoczenia biznesu czy też nastawienia samych przedsiębiorców. Niewątpliwie jednak zauważalna jest pozytywna tendencja w zakresie innowacyjności polskich firm, która dzięki nowym funduszom pomocowym i większemu otwarciu firm na inne rynki powinna się umocnić w najbliższych latach.