W ciągu ostatnich lat zmieniają się nieco czynniki utrudniające działalność innowacyjną. Zwracają uwagę zwłaszcza te o charakterze ekonomicznym (brak środków na finansowanie działalności innowacyjnej, zbyt wysokie koszty wdrażania innowacji), czynniki związane z szeroko rozumianą wiedzą (brak odpowiednio wykwalifikowanego personelu, brak informacji na temat technologii, na temat rynków, problemy ze znalezieniem odpowiednich partnerów) oraz czynniki rynkowe, tak jak zbyt daleko posunięta monopolizacja rynku, niepewny popyt itp. Obok wymienionych na niską aktywność innowacyjną przedsiębiorstw może wpływać brak potrzeby podejmowania takiej działalności albo niski popyt na innowacje.

Aktywność innowacyjna MSP

W latach 2004-2006 firm aktywnych innowacyjnie było w Polsce średnio 23,2% ogółu aktywnych przedsiębiorstw zatrudniających powyżej 10 pracowników. Szczególnie niepokoi malejący odsetek małych innowacyjnych przedsiębiorstw przemysłowych sektora prywatnego, które przyczyniły się do słabego wyniku całej tej grupy firm. W sektorze publicznym bowiem aktywnych innowacyjnie było 16,9% podmiotów zatrudniających od 10 do 49 osób. Podobnie w grupie firm średnich i dużych wyższą innowacyjnością cechowały się przedsiębiorstwa sektora publicznego.

Nakłady na B+R

Głównym problemem polskiej innowacyjności jest niewielkie zaangażowanie w działalność badawczo-rozwojową. W 2006 roku nakłady na B+R wyniosły 0,56% PKB, podobnie jak w 2004 roku, podczas gdy średnio w UE jest około 1,8%. Ponadto zaledwie 25% nakładów na B+R w Polsce stanowią środki biznesowe. W latach 2002-2004 w Polsce średnio 9% przedsiębiorstw inwestowało w B+R. W badanym okresie małe przedsiębiorstwa zintensyfikowały działalność badawczo-rozwojową, co może oznaczać powstawanie nowych przedsiębiorstw wysokotechnologicznych i ich pomyślny rozwój, m.in. dzięki wsparciu z funduszy strukturalnych. Liderem pod względem aktywnych badawczo średnich firm jest Śląsk, gdzie 17,2% średnich firm prowadziło prace badawcze w latach 2004-2006 i w przeliczeniu na firmę nakłady te wyniosły 268,9 tys. zł, co plasuje ten region na czwartym miejscu wśród wszystkich województw. Wyższe nakłady w przeliczeniu na firmę średnią prowadzącą prace B+R przeznaczono w województwie podlaskim - ponad 473 tys. zł, a także w lubelskim i mazowieckim - odpowiednio po 422 tys. zł i ponad 406 tys. zł.

Nakłady na innowacje

Polski sektor MSP wdraża więcej innowacji procesowych, czyli usprawnień sposobu wytwarzania, niż nowych wyrobów. Pokrywa się to z dominacją nakładów inwestycyjnych w budżecie innowacyjnym. W latach 2004-2006 w sektorze prywatnym przeciętnie 11% małych firm i 31% średnich zastosowało nowe procesy, podczas gdy nowe wyroby wdrożyło 9% małych i 26% średnich w przetwórstwie przemysłowym. W sektorze publicznym w przetwórstwie przemysłowym odsetek firm wdrażających innowacje procesowe i produktowe był zbliżony, z niewielką przewagą inwestycji produktowych. W pozostałych branżach przemysłowych relacja była podobna do sektora prywatnego, tj. więcej firm wdrażało nowe procesy. Około połowy innowacji produktowych dotyczyło wyrobów nowych dla rynku, a nie tylko dla danego przedsiębiorstwa. Innowacje procesowe najczęściej dotyczyły poprawiania metod wytwarzania wyrobów, zaś najrzadziej zmian polegających na ulepszaniu metod logistyki i dystrybucji.

Najważniejszą kategorią nakładów na innowacje polskich przedsiębiorstw pozostają nakłady inwestycyjne. Świadczy to zarówno o ciągłej potrzebie modernizacji, jak i odzwierciedla transfer technologii ucieleśnionej w maszynach, czyli wdrażanie rozwiązań nieopracowanych w firmie. Maszyny i urządzenia kupowane przez przedsiębiorstwa dla potrzeb procesu innowacyjnego pochodzą już jednak głównie z kraju, a nie z importu. Nakłady inwestycyjne stanowią największą część budżetu na innowacje w małych i średnich przedsiębiorstwach sektora prywatnego oraz małych sektora publicznego - odpowiednio 88,6%, 88,2% i 93,5% w 2006 r. Pozostałe kategorie nakładów na innowacje poza inwestycjami i działalnością B+R mają relatywnie niewielkie znaczenie.

Innowacje marketingowe miały w badanym okresie większy udział w nakładach na innowacje w sektorze prywatnym niż publicznym w grupie firm średnich i dużych, zaś wśród firm małych w obu sektorach ich odsetek wynosił w 2006 roku tyle samo, tj. 0,7%. Dość duży nacisk na marketing kładły średnie i duże firmy sektora prywatnego, w których udział w nakładach na innowacje wyniósł odpowiednio 1,9% i 3,6%. W sektorze MSP największe znaczenie miał marketing dla małych firm świętokrzyskich i średnich wielkopolskich - 4,3%, zaś najmniejsze - dla małych firm warmińsko-mazurskich - 0,1%, oraz średnich lubelskich i podlaskich - 0,2% całkowitych nakładów na innowacje.

Źródło finansowania działalności innowacyjnej

W badanym okresie przedsiębiorstwa finansowały proces innowacyjny głównie ze środków własnych - 51% nakładów stanowiły środki własne w grupie firm małych, 60% wśród średnich i 86% wśród dużych. W grupie firm małych i dużych środkami własnymi w większym stopniu posiłkowały się podmioty z sektora publicznego. W sektorze MSP podwyższony udział środków własnych w finansowaniu innowacji w 2006 r. był widoczny wśród przedsiębiorstw będących własnością zagraniczną - aż 93% w grupie firm małych i 71% wśród średnich. Kolejnym, istotnym źródłem finansowania procesu innowacyjnego są kredyty bankowe. Pokryły one w 2006 roku 37% wydatków na innowacje firm małych w sektorze prywatnym, ale jedynie 7% wśród firm zagranicznych. Stanowiły 28% nakładów na innowacje firm średnich obu sektorów i około 9% wśród dużych, przy czym były to głównie polskie firmy prywatne. Środki pozyskane z zagranicy sfinansowały około 9% nakładów na innowacje firm małych, prawie wyłącznie w sektorze prywatnym, a także około 4% nakładów firm średnich prywatnych i około 5% przedsiębiorstw w sektorze publicznym. Poniżej 0,7% wydatków na innowacje stanowiły środki zagraniczne w przypadku firm dużych. Śladowy udział w nakładach na innowacje ma finansowanie z funduszy wysokiego ryzyka, a najwięcej finansowania tego typu jest wśród małych firm, szczególnie sektora publicznego.

Finansowanie innowacji ze środków budżetowych dotyczyło głównie sektora publicznego, szczególnie małych firm (około 9% nakładów na innowacje). W sektorze prywatnym środki budżetowe sfinansowały 1,4%  innowacji w grupie firm małych, 2,2% wśród średnich i 1,2% wśród dużych. Środki budżetowe mają śladowe znaczenie w finansowaniu innowacji firm zagranicznych i w ogóle nie występują wśród małych firm przemysłowych.

Wsparcie działalności innowacyjnej częściej trafiało do przedsiębiorstw średnich niż małych,  jeśli wziąć pod uwagę odsetek wszystkich firm danej klasy - 11,5% podmiotów średnich, około 4% małych i 14% dużych otrzymało wsparcie związane z procesem innowacyjnym. W sektorze MSP większy odsetek firm sektora prywatnego niż publicznego otrzymał takie wsparcie, podczas gdy w przypadku dużych przedsiębiorstw było odwrotnie. Wsparcie pochodziło głównie z Unii Europejskiej - taką pomoc otrzymało w sektorze prywatnym 2,8% małych firm, 9,3% średnich i 7% dużych. W sektorze publicznym wsparcie z UE otrzymało zaledwie 0,7% małych podmiotów, 3,2% średnich i 4,1% dużych. Pod względem regionów najczęściej wsparcie z UE trafiało do średnich firm podlaskich - blisko 20% z nich dostało pomoc, oraz podkarpackich - około 12% firm zatrudniających od 50 do 249 pracowników. Najwięcej małych firm otrzymało dotację w województwie podkarpackim - 7,7% i świętokrzyskim - 4,8%. Najmniej podmiotów było skutecznych w aplikowaniu o pomoc z UE wśród małych firm województw kujawsko-pomorskiego, małopolskiego i łódzkiego - około 1% firm dostało dotację, oraz średnich łódzkiego - 5,4%, i pomorskiego - 6,3%. Dane te pokazują, że szczególnie w ujęciu dotacji na innowacje, większe szanse na ich otrzymanie mają firmy średnie, które lepiej poradzą sobie z ryzykiem i są w stanie zaproponować projekty o większym stopniu innowacyjności.

Opracował Aleksander Żołnierski na podstawie rozdziału „Procesy innowacyjne w sektorze MSP w Polsce i regionach" autorstwa Elżbiety Wojnickiej, Piotra Klimczaka z Raportu o innowacyjności 2008.

 
Artykuł pochodzi z wrześniowego Biuletynu Euro Info 2008.