Geograficzne położenie Serbii, jej potencjał gospodarczy, a także wejście do Środkowoeuropejskiego Stowarzyszenia o Wolnym Handlu (CEFTA) oraz zawarcie z Unią Europejską Porozumienia o Stabilizacji i Stowarzyszeniu (SAA) były w ostatnim czasie najważniejszymi czynnikami przyczyniającymi się do wzrostu napływu bezpośrednich inwestycji do tego kraju.

Do końca 2008 r. Serbia przyciągnęła ponad 12 mld dol. kapitału w formie zagranicznych inwestycji bezpośrednich, z czego ponad 9 mld dol. to transfer w ciągu ostatnich trzech lat. Kwota ta byłaby z całą pewnością jeszcze większa, gdyby nie trwająca przez długi czas niestabilna sytuacja polityczna w tym kraju, powodująca dużą ostrożność inwestorów zagranicznych przy podejmowaniu decyzji o wejściu na ten rynek.

Poza tym wciąż istnieją istotne bariery dla kapitału zagranicznego. Należy tu wymienić nieadekwatne do zmieniających się uwarunkowań na rynku przepisy prawne, skomplikowane procedury, słabo i powolnie działającą administrację, znaczną korupcję, nierozwiązany problem prywatyzacji miejskich gruntów budowlanych czy też niedostatecznie zabezpieczone relacje własnościowe.

Najważniejsze sektory

Dotychczas potencjalni inwestorzy największe zainteresowanie wykazywali rynkiem nieruchomości, pośrednictwem finansowym, handlem hurtowym i detalicznym oraz usługami telekomunikacyjnymi. Tymczasem w Serbii jest wiele innych, wartych uwagi sektorów gospodarki. Oto najważniejsze z nich.

Rolnictwo i przetwórstwo rolno-spożywcze. W 2008 r. jego udział w tworzeniu PKB szacowano na ponad 22%. Szczególnie silną pozycję w tym sektorze ma sadownictwo, a w nim - plantacje śliw zajmujące prawie 250 tys. ha. Na śliwki przypada blisko połowa serbskiej produkcji sadowniczej. Inną uprawą, z której słynie Serbia, są maliny. Kraj ten ma ponad 15-procentowy udział w światowej produkcji tych owoców. Łącznie produkuje się ich w Serbii niemal 1,5 mln ton rocznie. W porównaniu z produkcją całej Unii Europejskiej stanowi to niemal 7%. Serbia jest trzecim w Europie - po Francji i Węgrzech - producentem kukurydzy. Powierzchnia upraw tego zboża sięga 1,5 mln ha.

Przemysł motoryzacyjny w Serbii ma już ponad 70-letnią tradycję. Jego początki sięgają 1939 r., kiedy to z taśm montażowych fabryki w miejscowości Kragujevac zjechała pierwsza wytworzona tam ciężarówka. Po II wojnie światowej zakładom tym zmieniono nazwę na Zastava i produkowano w nich samochody osobowe na licencji Fiata.

Obecnie na sektor motoryzacyjny w Serbii składa się sześciu producentów samochodów (osobowych, ciężarowych i autobusów) oraz 70 wytwórców części i komponentów samochodowych. Przemysł ten zatrudnia 32 tys. pracowników, a wartość dokonanych w nim od 2000 r. zagranicznych inwestycji bezpośrednich przekracza 1 mld dol. Najważniejsi inwestorzy to: Fiat, Michelin, Dräxlmaier i Delphi. Obroty serbskiego przemysłu akcesoriów i części samochodowych sięgają 1 mld dol., a wśród odbiorców tych wyrobów są m.in.: PSA Peugeot Citroën, General Motors, Mercedes, BMW, a także Avtovaz, UAZ, Kamaz i Daewoo.

Przemysł farmaceutyczny. Tworzy go prawie 50 producentów. Zaspokajają oni ok. 60% krajowego popytu na leki. Około 20% ich produkcji trafia na eksport, głownie do Rosji i krajów CEFTA. Dzięki rządowej strategii zachęt do inwestowania ten sektor serbskiego przemysłu przyciągnął w ostatnim okresie dość duży zagraniczny kapitał w formie inwestycji bezpośrednich.

Przemysł włókienniczy i tekstylny wciąż jest konkurencyjny w skali międzynarodowej. Dysponuje stosunkowo tanią, a przy tym wysoko wykwalifikowaną siłą roboczą. Sukcesy odnosi też dzięki szybkości i elastyczności oraz gotowości do realizowania małych partii dostaw. Z serbskimi zakładami tego sektora współpracują m.in. tacy zachodni producenci, jak: Zara, Mango, Benetton, Tommy Hilfiger czy Hugo Boss.

Przemysł drzewny i meblarski. Szybki rozwój przemysłu drzewnego i meblarskiego w ostatnich kilku latach wiązał się przede wszystkim z ekspansją kredytów bankowych dla klientów indywidualnych. W rezultacie dynamicznie rosnącego popytu na meble, na rynku pojawiło się wiele nowych przedsiębiorstw oferujących te produkty. Ze starych pozostała właściwie tylko firma Simpo, największy producent mebli w Serbii. Na drugim miejscu znalazł się Dallas, a na kolejnych: GIR, Kolarevic, Product Pecenjevce, Trifunovic i Ginko.

Serbia jest liczącym się producentem płyt wiórowych oraz mebli i paneli z tego materiału. Do najważniejszych przedstawicieli tego segmentu przemysłu drzewnego zaliczają się: Forma Ideale, Jela, Novart, międzynarodowa grupa Kronospan i włoski inwestor Fantoni.

Budownictwo. Odgrywa coraz większą rolę w rozwoju gospodarczym kraju. W tym sektorze gospodarki funkcjonuje prawie 4 tys. przedsiębiorstw, zatrudniających łącznie 85 tys. pracowników.

Największy udział w produkcji budowlanej w Serbii ma budowa infrastruktury transportowej. Ma ona 34-procentowy udział w produkcji całego serbskiego sektora budowlanego. Na drugim miejscu znajduje się budownictwo powierzchni handlowej, hotelowej i usługowej - 26%, a na trzecim - budownictwo mieszkaniowe, na które przypada 24% produkcji budowlanej w tym kraju.

Budownictwo mieszkaniowe koncentruje się w trzech największych miastach kraju - Belgradzie, Nowym Sadzie i Niszu. Wartość rocznych inwestycji w budownictwie mieszkaniowym w stolicy kraju ocenia się na ponad 1 mld dol. Z głównych inwestycji infrastrukturalnych należy wspomnieć o budowie magistrali komunikacyjnej „Korytarz 10", mającej łączyć Salzburg z Salonikami.

Przemysł elektroniczny, informatyczny i telekomunikacja. W serbskim przemyśle elektronicznym funkcjonuje prawie 2 tys. przedsiębiorstw. Odznacza się on najniższymi w całym regionie kosztami robocizny (średnia płaca to ok. 300 euro miesięcznie dla doświadczonego personelu), a przy tym wysokim poziomem kwalifikacji pracowników (33% z wyższym wykształceniem).
Jeszcze większy odsetek pracowników z wyższym wykształceniem ma serbski sektor telekomunikacyjny. Sięga on 70% ogółu zatrudnionych w 2,7 tys. przedsiębiorstw w nim funkcjonujących.

W Serbii ulokowało się wiele czołowych światowych koncernów elektronicznych, informatycznych i telekomunikacyjnych. Można tu wymienić takie firmy, jak: Cisco Systems, Ericsson, IBM, Intel, Microsoft, Motorola, Oracle, Red Hat, Siemens i T-Mobile.

Próby wyjścia z kryzysu

Po kilku latach bardzo szybkiego tempa wzrostu gospodarczego(5-6% rocznie), w 2009 r. Serbia zanotowała głęboki spadek PKB. Według najnowszych ocen, serbska gospodarka skurczy się o ok. 4% i dopiero w przyszłym roku być może wzrośnie o 1%.

Ożywieniu słabnącej koniunktury miało służyć przyjęcie w 2009 roku całej serii aktów prawnych oraz zawarcie porozumienia stand-by z Międzynarodowym Funduszem Walutowym. Pierwsza transza kredytu w wysokości 1 mld dol., z przeznaczeniem na poprawę stanu rezerw walutowych, została już temu krajowi przez MFW przekazana. Cała umowa z Funduszem obejmuje okres dwóch lat i przewiduje udzielenie Serbii kredytu na łączną kwotę 4 mld dol.

W celu pobudzenia koniunktury podjęto decyzję o zwiększeniu rozmiarów krajowego funduszu, z którego udzielane są firmom tanie kredyty. Podobny stymulacyjny skutek - w zamierzeniu władz - powinno mieć podwojenie funduszów, z których udzielane byłyby pożyczki na pobudzanie eksportu oraz przyznanie nowej linii kredytowej na zakup materiałów budowlanych na preferencyjnych warunkach.

Ze względu na pogorszenie sytuacji gospodarczej zrezygnowano z wprowadzenia wcześniej rozważanego podatku solidarnościowego (liniowego). Odrzucona została również propozycja podwyższenia podatków bezpośrednich.

W skuteczność działań rządu nie wierzy jednak duża część serbskich przedsiębiorców. Ponad 30% nie spodziewa się, żeby działania antykryzysowe dały pozytywny skutek. Z drugiej jednak strony kryzys nie paraliżuje bieżącej działalności i lokalnego biznesu. Kraj ten przyzwyczajony jest do sytuacji kryzysowych.

Handel i współpraca z Polską

Obroty z Polską w 2008 r. stanowiły 1,6% całego serbskiego wywozu towarowego i 1,8% importu W 2008 roku nastąpił znaczący wzrost polskich inwestycji w Serbii. Zgodnie z danymi banku centralnego Serbii, ich wartość ukształtowała się w tym czasie na poziomie prawie 25 mln dol. Do największych inwestorów polskich na rynku serbskim należą Organika (produkcja pian miękkich - materace dla przemysłu meblowego), Grupa Kopex (produkcja maszyn i urządzeń, odlewnie), Tele-Fonika (fabryka kabli), Rafako (sektor energetyczny), Cynk-Mal SA (produkcja wyrobów stalowych ocynkowanych) oraz Grupa Asseco (sektor IT).

Ekspansja polskich przedsiębiorstw na rynek serbski mogłaby być silniejsza, gdyby nie kilka wspomnianych wcześniej barier utrudniających podejmowanie takich decyzji. Rozwojowi współpracy nie sprzyja również kryzys finansowy na świecie. W jego wyniku dotychczasowe problemy gospodarcze Serbii uległy pogłębieniu. Odbiło się to także na sytuacji finansowej firm tam działających. Zgodnie z ankietą przeprowadzoną przez Unię Pracodawców, ponad 2/3 małych, średnich i dużych podmiotów gospodarczych zarejestrowanych w Serbii ma problemy z płynnością finansową, w tym zablokowane konta bankowe. Wpływa to na możliwości regulowania zobowiązań wobec innych podmiotów. Istotne jest zatem stosowanie odpowiednich zabezpieczeń dotyczących płatności za dostarczony towar.

Tabela

Wartość polsko-serbskich obrotów towarowych w latach 2004-2008 (w mln euro)

Rok	Eksport	Import	Saldo	Dynamika (rok. poprz. = 100)
				Eksport	Import
2005	66,1	19,4	46,7	.	.
2006	177,8	60,8	117,0	268,8	312,8
2007	164,0	75,0	89,0	92,2	123,4
2008	217,9	103,4	114,5	132,9	137,8

Źródło: obl. na podst. Eurostatu.

Mimo to Serbia może być dla polskich przedsiębiorstw atrakcyjnym krajem do prowadzenia działalności gospodarczej. Na rynku serbskim istnieje zainteresowanie artykułami rolno-spożywczymi, konfekcją damską i męską, szkłem i wyrobami ze szkła, towarami dla sektora kolejowego, meblami i częściami meblarskimi, urządzeniami gazowymi do instalacji w domu i w pojazdach samochodowych, płytkami ceramicznymi do kuchni i łazienek, węglem, olejami silnikowymi, częściami samochodowymi, papierem i wyrobami papierniczymi, art. biurowymi, cementem, wyrobami z drewna itd.

Tabela

Struktura towarowa polskiego eksportu do Serbii w 2008 r.

Wyszczególnienie	Udział w imporcie z Polski (w proc.)
Maszyny i urządzenia mechaniczne; ich części, kotły, reaktory jądrowe	15,5
Paliwa mineralne, oleje mineralne i produkty ich destylacji	12,2
Papier i tektura i artykuły z nich	9,4
Maszyny i urządzenia elektryczne oraz ich części; rejestratory i odtwarzacze obrazu i dźwięku oraz części i akcesoria do nich	7,8
Metale nieszlachetne i artykuły z metali nieszlachetnych	6,0
Kauczuk i artykuły z kauczuku	5,8
Tworzywa sztuczne i artykuły z nich	5,6
Artykuły z żeliwa lub stali	3,3
Różne przetwory spożywcze	2,9
Meble; pościel, materace, stelaże pod materace, poduszki, lampy, reklamy świetlne itp.	2,6
Chemikalia organiczne	2,5
Drewno i artykuły z drewna	2,5
Samochody oraz ich części i akcesoria	2,5

Źródło: obl. na podst. Eurostatu.

Warunki działania na rynku serbskim

Podatki

W Serbii stawka podatku od wynagrodzeń wynosi 12%, natomiast pozostałe dochody osób fizycznych opodatkowane są według stawki 20-procentowej. (z możliwością odliczenia różnego rodzaju kosztów).

Nominalna stawka podatku od osób prawnych wynosi 10% i jest jedną z najniższych w Europie Środkowo-Wschodniej. Może być dodatkowo obniżona dzięki zastosowaniu wielu przewidzianych prawem ulg i zachęt podatkowych. Do najważniejszych z nich można zaliczyć:

• zwolnienia podatkowe: 10-letnie zwolnienie od podatku dochodowego przedsiębiorstw inwestujących powyżej 7,5 mln euro w środki trwałe oraz zatrudniających powyżej 100 osób,
• kredyty podatkowe: kwota podatku może zostać pomniejszona o 20% kwoty zainwestowanej w środki trwałe w danym okresie podatkowym,
• specyficzne zwolnienia podatkowe: przedsiębiorstwa działające w niektórych sektorach mogą skorzystać z 80-procentowego zwolnienia podatkowego na inwestycje w środki trwałe,
• zachęty podatkowe dla małych i średnich przedsiębiorstw: firmy takie mogą również uzyskać zwolnienia podatkowe na 40% wartości inwestycji w środki trwałe w danym roku. Zwolnienie nie może przekroczyć 70% wartości należnego podatku,
• zachęty podatkowe w regionach słabo rozwiniętych,
• zachęty do tworzenia nowych miejsc pracy.

Standardowa stawka podatku od wartości dodanej (VAT) w Serbii wynosi 18%. Ponadto istnieje tam stawka obniżona, w wysokości 8%, oraz stawka zerowa.

Obowiązek rejestracyjny do podatku VAT dotyczy firm osiągających roczne obroty powyżej 4 mln dinarów serbskich (RSD), czyli ok. 40 tys. euro.

Do innych najważniejszych podatków należą: podatek od nieruchomości (stopniowo rosnący: od 0,4 do 3%) plus kwota stała, od sprzedaży nieruchomości (w wysokości 2,5%) oraz od spadków i darowizn (również w wysokości 2,5%).

Ubezpieczenia społeczne
W Serbii obowiązują składki na ubezpieczenia społeczne:
• płacone przez pracodawcę (w sumie 17,9%):

             - na fundusz emerytalny i ubezpieczenie od niezdolności do pracy - w wysokości 11% płacy,

            - na ubezpieczenie zdrowotne - 6,15%,

            - na fundusz bezrobocia - 0,75%, oraz

• płacone przez pracownika - w wysokości 17,9%.

Rejestracja firm

Zarejestrowanie firmy w Serbii nie jest skomplikowane. Dokonuje się jej w jednym miejscu - Agencji ds. Rejestracji Działalności Gospodarczej. Cała procedura zajmuje maksimum 18 dni. Jest to dużo mniej, niż wynosi średnia dla krajów regionu (32 dni). Całkowity koszt załatwienia formalności to ok. 335 euro.

Formy prawne firm

Najczęściej wybierane przez małe i średnie firmy w Serbii formy prowadzenia działalności gospodarczej to:

• spółka z o.o. (društvo s ograničenom odgovornošću - d.o.o.). Może mieć maksimum 50 udziałowców (osób fizycznych lub prawnych). Minimalny kapitał zakładowy - ekwiwalent 500 euro (w dinarach serbskich);

• spółka akcyjna (akcijonarsko društvo - a.d.). Może mieć formę zamkniętą albo publiczną, w zależności od tego, czy jest notowana na giełdzie, czy nie. Spółka akcyjna zamknięta może mieć co najwyżej 100 akcjonariuszy, a jej minimalny kapitał zakładowy stanowi ekwiwalent 10 tys. euro. Natomiast minimalny kapitał zakładowy spółki akcyjnej publicznej to wpłacany w serbskich dinarach ekwiwalent 25 tys. euro. Minimalny wymagany kapitał zakładowy jest wyższy, jeśli spółka akcyjna działa jako bank (10 mln euro), instytucja ubezpieczeniowa (4 mln euro), ubezpieczyciel na życie (2 mln euro), fundusz emerytalny (3 mln euro), kompania leasingowa (100 tys. euro);

• spółka komandytowa (komanditno društvo - k.d.). Tworzą ją dwie lub więcej osób, z których jedna musi być tzw. komplementariuszem, a drugi komandytariuszem. Nie ma określonego minimalnego kapitału założycielskiego;

• spółka jawna (ortačko društvo - o.d.). Może być zawiązana przez co najmniej dwie osoby (fizyczne lub prawne). Prawo nie reguluje maksymalnej liczby wspólników ani minimalnego kapitału zakładowego.

Rozstrzyganie sporów

Rozstrzyganie sposób handlowych trwa w Serbii średnio 635 dni, sporo dłużej niż przeciętnie w krajach regionu, wymaga przeprowadzenia 36 procedur, a koszt stanowi średnio 29% wartości zadłużenia.

Dokumenty handlowe

W obrotach towarowych z Serbią stosuje się dokumenty powszechnie używane w handlu międzynarodowym, takie jak: faktura, dokument przewozowy, dokument ubezpieczeniowy, dokumenty pomocnicze (certyfikaty i zaświadczenia) oraz dokument celny. W miarę liberalizacji reżimu importowego Serbia w coraz większym stopniu harmonizuje dokumenty handlowe z obowiązującymi w Unii Europejskiej.

Taryfa celna
Poziom stawek celnych w Serbii mieści się w granicach 0-30%.


Janusz Brzozowski

  Artykuł został opublikowany w styczniowym Biuletynie Euro Info 2010

Użyteczne adresy

• Privredne komore Srbije
Serbska Izba Gospodarcza
Resavska 13-15
11000 Beograd
tel.: +381 11 3300-900
faks: +381 11 3230949
e-mail: kabinet@pks.rs
www.pks.rs

• Agencija za strana ulaganja i promociju izvoza
Serbska Agencja Inwestycji i Promocji Eksportu
Vlajkoviceva 3/V,
11000 Beograd,
tel.: +381 11 3398 550
faks: +381 11 3398 814
e-mail: office@siepa.gov.rs
www.siepa.gov.rs

• Ministarstvo za Infrastrukturu
Ministerstwo Infrastruktury
Nemanjina 11
11000 Beograd
tel.: +381 11 3619833
faks: +381 11 3617632
www.mi.gov.rs/

• Ministarstvo Finansija
Ministerstwo Finansów
Kneza Miloša 20
11000 Beograd
tel.: + 381 11 361 40 07, + 381 11 364 26 06
faks:     + 381 11 361 89 61
e-mail: kabinet@mfin.gov.rs

• Ministarstvo Ekonomije i Regionalnog Razvoja
Ministerstwo Gospodarki i Rozwoju Regionalnego
Bulevar krala Aleksandra 15
11000 Beograd
tel.: +381 11 285-5008, +381 11 285-5097
e-mail: kabinet@merr.gov.rs

• Ministarstvo spoljnih poslova
Ministerstwo Spraw Zagranicznych
Kneza Miloša 24-26
11000 Beograd
tel.: +381 11 3616-333, +381 11 3615-666, +381 11 3615-055
faks: +381 11 3618-366        
e-mail: mfa@mfa.rs

• Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede
Ministerstwo Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki Wodnej
Nemanjina 22-26,
11000 Beograd
tel.: +381 11.3065.038; 011.3065.039;
faks: +381 11.3616.272
e-mail: office@minpolj.gov.rs

• Institut za Standardizaciju Srbije
Serbski Instytut Standaryzacji
Stevana Brakusa
2 Post. fah 2105
RS-11030 Beograd
tel.: +381 11 6547 096
faks: +381 11 7541 258
e-mail: iss-international@iss.rs
www.iss.rs

• Narodna Banka Srbije
Narodowy Bank Serbii
12 Kralja Petra St,
11 000 Beograd         
tel: +381 11/3027-100
17 Nemanjina St, 11 000 Beograd     
Tel.: +381 11/3338-000
e-mail: savetnbs@nbs.rs
www.nbs.rs

• Beogradska berza
Belgradzka Giełda Papierów Wartościowych
Omladinskih brigada 1
11070 Novi Beograd
tel.: +381 11.311.53.28, +381 11.311.73.11
fax: +381 11.311.42.86, +381 11.138.242
e-mail: info@belex.rs

• Ambasada RP w Belgradzie
ul. Kneza Miloša 38
11000 Beograd
tel.: + 381 11 20 65 301, +381 20 65 318
faks: +381 11 361 75
e-mail: ambrpfrj@eunet.yu

• Ambasada Republiki Serbii w Polsce
ul. Rolna 175 A/B, 02-729 Warszawa
tel.: 0-22 628 51 61, 625 60 41
faks: 0-22 629 71 73
e-mail: embassy.warsaw@mfa.rs