Jest to też najmniejszy kraj powstały po rozpadzie Jugosławii. Zajmuje powierzchnię niecałych 14 tys. km², a zamieszkuje go zaledwie 670 tys. osób. W skali świata daje to Czarnogórze 165. miejsce. Znacznie wyżej kraj ten sytuuje się w globalnym rankingu pod względem wartości PKB w przeliczeniu na 1 mieszkańca. W 2008 r. PKB per capita, liczony według parytetu siły nabywczej, przekroczył 10 tys. dol., dzięki czemu Czarnogóra uplasowała się zaraz na początku drugiej setki państw świata. Warto dodać, że niemal dokładnie taką samą wartość PKB na 1 mieszkańca ma Serbia.

Zahamowany wzrost

W pierwszych latach niepodległości Czarnogóra osiągała bardzo wysokie tempo wzrostu gospodarczego. Stopa przyrostu PKB w 2007 r. zbliżyła się nawet do 10%, a jeszcze w 2008 r. wyniosła 7,5%. W 2009 r. kraj ten odczuł jednak skutki światowego kryzysu gospodarczego. Według najnowszych prognoz, w 2009 r. czarnogórska gospodarka skurczy się o ok. 5%. Dopiero na przyszły rok prognozuje się osiągnięcie niewielkiego, 0,5-procentowego wzrostu PKB.

Tabela 1

Tempo wzrostu gospodarczego Czarnogóry w latach 2007-2010 (w proc.)

Rok	Realny wzrost PKB
2007	9,5
2008	7,5
2009	-5,0
2010	0,5

Źródło: EIU

Turystyka i przemysł ciężki

Przez znaczną część minionego wieku, a zwłaszcza w powojennych latach Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii (SFRJ), główny nacisk w polityce gospodarczej kładziono na rozwój przemysłu Czarnogóry. Przyczyną tego była dostępność niektórych surowców naturalnych, np. węgla kamiennego, rud miedzi, cynku, ołowiu, antymonu, a zwłaszcza wysokiej jakości boksytów.

Te ostatnie stały się podstawą budowy największego w tym kraju kombinatu przemysłowego - huty aluminium w Podgoricy (Kombinat Aluminijuma Podgorica - KAP). Ma ona aż 45-procentowy udział w całej produkcji przemysłu przetwórczego Czarnogóry. Przysparza też ok. 40% wpływów z eksportu towarów. Z drugiej jednak strony zakłady te są mocno krytykowane za zanieczyszczanie środowiska oraz za zużywanie ok. 42%, szacowanego na 4500 GWh, rocznego krajowego popytu na energię elektryczną. Drugim największym indywidualnym odbiorcą energii jest huta stali Željezara Nikišić, z udziałem przekraczającym 3% krajowej konsumpcji, a trzecim - kolej - 0,5 %.

Oprócz sektora metalurgicznego istotną rolę w czarnogórskim przemyśle przetwórczym odgrywają takie branże, jak: drzewna, włókiennicza, skórzana, chemiczna i rolno-spożywcza. W sumie przetwórstwo przemysłowe ma ponad 75-procentowy udział w całkowitej produkcji czarnogórskiego przemysłu.

Czarnogóra jest również stosunkowo dużym (jeśli uwzględnić rozmiary tego kraju) producentem artykułów rolnych, zwłaszcza mięsa (drobiowego, baraniego, koziego i wołowego), mleka i przetworów mleczarskich, miodu, owoców (jabłek, śliwek, oliwek, cytrusów, winogron) i warzyw (pomidory, ogórki, papryka) oraz wysokiej jakości win (najbardziej znane marki to Vranac i Krstac).

Jednak to nie przemysł ani rolnictwo zajmują pierwsze miejsce w tworzeniu PKB Czarnogóry. Na czele znajdują się usługi z 63,5-procentowym udziałem, na drugim przemysł - 24,2%, a na trzecim rolnictwo - 12,3%. Jeśli z kolei chodzi o same usługi, to pierwszorzędną rolę odgrywa w nich turystyka. Przypada na nią ponad 15% PKB. Ze względu na walory turystyczne właśnie Czarnogórę odwiedza rokrocznie ponad 1 mln gości zagranicznych. Oblicza się, że w 2008 r. zostawili oni w tym kraju ponad 630 mln euro.

Metalurgiczny eksport

W ramach obowiązującego w czasach SFRJ podziału pracy i specjalizacji produkcyjnej Czarnogórze przypadła rola dostawcy wielu wyrobów, zwłaszcza przemysłu ciężkiego dla całej Jugosławii. Nic więc dziwnego, że obecnie moce wytwórcze w czarnogórskim przemyśle są zdecydowanie za duże w porównaniu z wewnętrznymi potrzebami republiki. W niektórych przypadkach aż 90% miejscowej produkcji sprzedaje się poza granicami Czarnogóry.

Chodzi tu zwłaszcza o aluminium i wyroby z tego metalu oraz żeliwo i stal, a więc dwie największe pozycje w czarnogórskim eksporcie towarów. Na pierwszą z nich przypada ok. 40% eksportu Czarnogóry, a na drugą - 18%. Kolejne miejsca zajmują: paliwa mineralne, oleje i produkty ich destylacji - 8%, napoje - 4%, wyroby z żelaza i stali - 4%, farmaceutyki - 3,7%, drewno i wyroby z drewna - 2,8%, owoce - 2,6%, oraz maszyny i urządzenia elektryczne oraz ich części; rejestratory i odtwarzacze obrazu i dźwięku oraz części i akcesoria do nich - 2,3%.

Struktura towarowa czarnogórskiego importu jest inna. Dominują w niej maszyny i urządzenia mechaniczne; ich części, kotły, na które przypada 11% wartości importu. Kolejne miejsca zajmują: samochody i części do nich - 10,3%, maszyny i urządzenia elektryczne oraz ich części; rejestratory i odtwarzacze obrazu i dźwięku oraz części i akcesoria do nich - 7,4%, paliwa mineralne, oleje i produkty ich destylacji - 5,8%, wyroby z żelaza i stali - 5,1%, oraz meble, materace i lampy - 4,5%.

Plusy i minusy

Czarnogóra jest regionalnym liderem pod względem wartości bezpośrednich inwestycji zagranicznych w przeliczeniu na 1 mieszkańca. W 2007 r. było to ponad 2200 dol. W kraju tym funkcjonuje obecnie blisko 5 tys. firm z kapitałem zagranicznym, przy czym w ciągu ostatnich 2 lat liczba ta się podwoiła. Kapitał pochodzi ze 107 krajów świata, a żaden z nich nie ma pozycji dominującej pod względem wartości zainwestowanych pieniędzy.

W 2008 r. najwięcej kapitału pochodziło z Rosji, Węgier, Austrii, Norwegii i Słowenii. Blisko 30% inwestycji dokonano w sektorze finansowym, 22% - w turystyce, 14% - w budownictwie, 11% - w usługach, 10% - w przemyśle, 5% - w transporcie i logistyce, 2% - w rolnictwie, i 8% - w pozostałych sektorach.

Czarnogóra ma wiele atutów, które sprawiają, że zagraniczni inwestorzy i firmy handlowe uznają ją za interesującego partnera gospodarczego. Do najważniejszych z nich należy zaliczyć:

• stabilną sytuację polityczną,
• rozpoczęcie negocjacji w sprawie członkostwa w Unii Europejskiej,
• przyjęcie (jednostronne) euro jako krajowej waluty, zwiększające stabilność inwestycji,
• jedną z najniższych w Europie stawek podatku od przedsiębiorstw (9%),
• traktowanie firm z kapitałem zagranicznym tak samo jak przedsiębiorstw krajowych,
• bardzo łatwe otwieranie firm (trwa tylko cztery dni, wymaga przestawienia tylko trzech dokumentów, a minimalny kapitał zakładowy spółki z o.o. to tylko jedno euro),
• dobrze wykwalifikowaną i relatywnie tanią siłę roboczą,
• rozwiniętą infrastrukturę telekomunikacyjną, system bankowy i rynek kapitałowy.

Z drugiej jednak strony można się doszukać w tym kraju wielu czynników utrudniających współpracę gospodarczą z nim. Wśród słabych punków trzeba wymienić:

• wysoki deficyt na rachunku bieżącym,
• duże zadłużenie zagraniczne,
• korupcję,
• niewielkie rozmiary rynku wewnętrznego,
• bariery administracyjne,
• niedostateczny rozwój technologiczny wielu sektorów gospodarki,
• niedostateczne tempo wprowadzania w życie ustawodawstwa z zakresu polityki inwestycyjnej, stosunków własnościowych oraz polityki przestrzennej.

Jak współpracujemy

Współpraca gospodarcza Polski z Czarnogórą nie osiąga - jak dotychczas - dużych rozmiarów. Wartość rocznych obrotów nieznacznie przekracza poziom 10 mln euro, przy czym niemal ich całość przypada na polski eksport. Nasz import z Czarnogóry to zaledwie 100-200 tys. euro rocznie.

W 2008 r. odnotowany został wyraźny spadek zarówno polskiego eksportu do Czarnogóry, jak i importu z tego kraju. Słabe tendencje utrzymywały się również w I połowie 2009 r. Wartość polskiego eksportu do Czarnogóry wyniosła w tym czasie 4,4 mln euro, a importu - niecałe 0,1 mln euro.

 Tabela 2

Obroty handlowe Polski z Czarnogórą w latach 2007-2009 (w mln euro)

	2007	2008	I poł. 2009
Eksport	16,6	10,2	4,4
Import	0,2	0,1	0,1
Obroty	16,8	10,3	4,5
Saldo	16,4	10,1	4,3

Źródło: Eurostat

 Najważniejszą pozycją w polskim eksporcie do Czarnogóry są maszyny i urządzenia elektryczne oraz ich części; rejestratory i odtwarzacze obrazu i dźwięku oraz części i akcesoria do nich. W 2008 r. miały on prawie 18-procentowy udział w tym eksporcie. Na drugim miejscu znalazły się maszyny i urządzenia mechaniczne, ich części, kotły, reaktory jądrowe z udziałem przekraczającym 15% na trzecim - papier i tektura; artykuły z masy papierniczej, papieru lub tektury - ponad 13%, a na kolejnym - meble; pościel, materace, stelaże pod materace, poduszki, lampy, reklamy świetlne itp., na które przypadło 9% wartości polskiego eksportu do Czarnogóry.

 Tabela 3

Struktura towarowa polskiego eksportu do Czarnogóry w 2008 r.

Wyszczególnienie	Udział w eksporcie (w proc.)
Maszyny i urządzenia elektryczne oraz ich części; rejestratory i odtwarzacze obrazu i dźwięku oraz części i akcesoria do nich	17,9
Maszyny i urządzenia mechaniczne, ich części, kotły, reaktory jądrowe	15,4
Papier i tektura; artykuły z masy papierniczej, papieru lub tektury	13,1
Meble; pościel, materace, stelaże pod materace, poduszki, lampy, reklamy świetlne itp.	9,0
Lokomotywy pojazdów szynowych, tabor szynowy i jego części; osprzęt i elementy torów kolejowych lub tramwajowych i ich części	7,7
Kakao i przetwory z kakao	6,2
Przetwory ze zbóż, mąki, skrobi lub mleka; pieczywa cukiernicze	5,6
Różne przetwory spożywcze	4,4
Różne produkty chemiczne	3,1
Przetwory z warzyw, owoców, orzechów lub pozostałych części roślin	3,1
Statki, łodzie oraz konstrukcje pływające	2,0
Cukry i wyroby cukiernicze	1,5
Paliwa mineralne, oleje mineralne i produkty ich destylacji; substancje bitumiczne; woski mineralne	1,1
Tworzywa sztuczne i artykuły z nich	1,0
Pozostałe	8,9

Źródło: Obliczenia na podst. Eurostatu

 Według Ministerstwa Gospodarki, wśród dziedzin gospodarki Czarnogóry, które powinny budzić w przyszłości szczególne zainteresowanie polskich przedsiębiorców, należy wymienić:

• gospodarkę wodną i utylizację ścieków - budowa infrastruktury, dostawy obiektów i technologii pozyskiwania i uzdatniania wody, technologii oczyszczania ścieków oraz utylizacji odpadów;
• rolnictwo - dostawy maszyn i urządzeń dla tego sektora;
• przemysł spożywczy - dostawy urządzeń chłodniczych i do głębokiego mrożenia oraz urządzeń dla przemysłu mleczarskiego;
• energetykę - dostawy podstacji, transformatorów oraz maszyn i urządzeń dla energetyki;
• budownictwo - dostawy maszyn budowlanych.

Polskie inwestycje w Czarnogórze są niewielkie. Szacuje się je na 200-300 tys. euro. W zdecydowanej większości dotyczyły one przedsiębiorstw i banków oraz - w śladowej części - nieruchomości. Udział Polski w zagranicznych inwestycjach bezpośrednich w Czarnogórze ocenia się na 0,03%.

 Janusz Brzozowski


Podatki

Od ogłoszenia przez Czarnogórę niepodległości obowiązuje w tym kraju liniowy podatek dochodowy od osób fizycznych. Od 1 stycznia 2009 r. jego stawka została obniżona do 12%, a z początkiem przyszłego roku ma być zredukowana do 9%.
Podatek dochodowy od przedsiębiorstw już jest pobierany według jednolitej stawki 9-procentowej. Jest to jeden z najniższych podatków CIT w Europie.

Podstawowa stawka podatku VAT w Czarnogórze wynosi 17%. W niektórych przypadkach obowiązują stawki obniżone: 7% (np. transport publiczny, książki, publikacje seryjne, wyposażenie komputerowe) oraz 0% (eksport). Natomiast opodatkowaniu VAT nie podlegają np. usługi finansowe, sprzedaż ziemi.

Obowiązek rejestracji do podatku VAT mają firmy, które w roku poprzednim osiągnęły obroty powyżej 18 tys. euro.

Inne podatki: akcyzowy, spadkowy i od darowizn (3%), od nieruchomości (0,08-0,8%).

Składki na ubezpieczenia społeczne

W Czarnogórze składki na ubezpieczenia społeczne są relatywnie niskie. Płacą je zarówno pracownicy, jak i pracodawcy. W przypadku pracowników wynoszą one 17,5% zarobków, natomiast pracodawcy płacą 14,5%. Z początkiem 2010 r. składki te mają być obniżone odpowiednio do: 16,5% i 13,5%. W sumie da to 30%, zdecydowanie mniej, niż wynoszą tego rodzaju składki np. w Chorwacji.

Rejestracja firmy

Aby zarejestrować firmę w centralnym rejestrze Sądu Gospodarczego, należy przedstawić akt założycielski spółki, wypełniony formularz zgłoszeniowy i dowód stwierdzający tożsamość osób zakładających firmę. Po zarejestrowaniu spółki trzeba złożyć podanie do urzędu skarbowego o przyznanie numeru NIP i VAT.

Formy prawne firm

Najczęściej wybierane przez firmy w Czarnogórze formy prowadzenia działalności gospodarczej to:

• spółka z o.o. (društvo s ograničenom odgovornošću - d.o.o.) z minimalnym kapitałem założycielskim w wysokości zaledwie 1 euro. Liczba udziałowców w takiej spółce musi się mieścić w granicach 1-30 osób. Inne koszty związane z tworzeniem spółki z o.o. w Czarnogórze to: rezerwacja nazwy firmy - 10-20 euro, świadectwo utworzenia spółki - 30-100 euro, wpis do rejestru przedsiębiorstw - 25 euro, wykonanie pieczęci - 3-40 euro, uzyskanie numeru identyfikacyjnego - 5 euro, uzyskanie licencji handlowej - 50 euro;
• spółka akcyjna (akcijonarsko društvo - a.d.). Minimalny kapitał założycielski to 25 tys. euro. Firmę może założyć jedna lub więcej osób. Inne koszty wiążące się z tworzeniem firmy - jak w przypadku sp. z o.o;
• spółka jawna (ortačko društvo - o.d.) ma co najmniej dwoje wspólników. Nie jest określony minimalny kapitał założycielski. Koszty założenia firmy - jak w przypadku sp. z o.o.;
• spółka komandytowa (komanditno društvo - k.d.). Podobnie jak w przypadku spółki jawnej - bez określenia minimalnego kapitału założycielskiego. Tworzy ją co najmniej dwoje wspólników. Główna różnica między spółką komandytową a spółką jawną polega na tym, że co najmniej jeden ze wspólników odpowiada za zobowiązania firmy całym swym majątkiem, a przynajmniej jeden ma odpowiedzialność ograniczoną do wysokości swych aktywów.

Dokumenty handlowe

W obrotach towarowych z Czarnogórą obowiązują dokumenty powszechnie stosowane w handlu międzynarodowym: faktura, dokument przewozowy, dokument ubezpieczeniowy, dokumenty pomocnicze (certyfikaty i zaświadczenia) oraz dokument celny. W miarę liberalizacji reżimu importowego oraz reformowania instytucji odpowiedzialnych za nadzór nad obrotem z zagranicą, Czarnogóra coraz bardziej harmonizuje dokumenty handlowe z obowiązującymi w Unii Europejskiej.

Taryfa celna

Poziom stawek celnych w Czarnogórze mieści się w granicach 0-30 proc., przy czym średni ich poziom wynosi nieco ponad 6%.

Użyteczne adresy
Zavod za Statistiku Crne Gore
Urząd Statystyczny Czarnogóry
IV Proleterske br. 2
81000 Podgorica
tel.: +382-20-230811
faks: +382-20-230814
e-mail: contact@monstat.org

Privredna komora Crne Gore
Izba Gospodarcza Czarnogóry
Novaka Miloševa 29-II
81000 Podgorica
tel.: +382 20 230 545
faks: +382 20 230 493
e-mail: pkcg@pkcg.org
http://www.pkcg.org

Montenegrin Investment Promotion Agency
Agencja Promocji Inwestycji Czarnogóry
Jovana Tomasevica b.b.
81000 Podgorica
tel./faks: +382 20 203-141, 203-140, 202-910 
e-mail: info@mipa.co.me
http://www.mipa.co.me/

Fond za razvoj Crne Gore
Fundusz Rozwoju Czarnogóry
Bulevar revolucije 9
81000 Podgorica
tel.: +382 (0)20 245 973

Centralni Register Privrednog suda u Podgorici
Centralny Rejestr Sądu Handlowego w Podgoricy
Marka Miljanova 54
81000 Podgorica
tel.: +382 (0)20 230 858
e-mail: crps@t-com.me

Agencija Crne Gore za prestrukturiranje privrede i strana ulaganja
Czarnogórska Agencja ds. Restrukturyzacji Gospodarczej i Inwestycji Zagranicznych
Jovana Tomasevica bb
81000 Podgorica
tel.: +381 81 24 26 40
+381 81 24 64 11
+381 81 24 26 40
faks: +381 81 24 57 56
www.agencijacg.org

Direkcija za razvoj malih i srednjih preduzeća
Dyrekcja ds. Rozwoju Małych i Średnich Przedsiębiorstw
Novaka Miloševa br. 42
81000 Podgorica
tel.: +382-20-406-302, 406-303
faks: +382-20-406-326, 406-323
e-mail: direkcija@nasme.me

Montenegroberza ad
Czarnogórska Giełda Papierów Wartościowych
Moskovska 77
81000 Podgorica
tel./faks: +382 20 228 502
mberza@t-com.me
www.montenegroberza.com

Centralna banka Crne Gore
Bank Centralny Czarnogóry
Bulevar Svetog Petra Cetinjskog br 7
81000 Podgorica
tel.: +381 081 403 191
faks: +381 081 664 140
http://www.cb-mn.org/

Institut za standardizaciju Crne Gore (ISME)
Czarnogórski Instytut Standaryzacyjny
VII Omladinske br. 28
81000 Podgorica
tel.: +382 20 227 108, +382 20 227 123, +382 20 227 138
faks: +382 20 227 138
e-mail: isme@t-com.me, prodaja@isme.co.me
www.isme.me

Ministarstvo ekonomije
Ministerstwo Gospodarki
Rimski trg 46, 81000 Podgorica
tel.: +382 20 482 119; +382 20 482 163; 234 676;
faks:     +382 20 234 027

Ministarstvo finansija
Ministerstwo Finansów
Stanka Dragojevića br. 2,
81000 Podgorica
tel.: +382 20 242-835
faks:+382 20 224-450
e-mail: mf@gov.me
 
Ministarstvo turizma
Ministerstwo Turystyki
Rimski trg 46,
81000 Podgorica
tel.: +382 20 482 333
faks: +382 20 234 168
e-mail: mt@gov.me

Ministarstvo inostranih poslova
Ministerstwo Spraw Zagranicznych
Stanka Dragojevića 2, Podgorica
tel.: +382 (0)20 246 357, +382 (0)20 201 530
faks: +382 (0)20 224 670
e-mail: mip@gov.me

Uprava Carina
Służba Celna
Bul. Oktobarske revolucije 128,
81000 Podgorica
tel.: + 382 20 623 322
e-mail: direktor@carina.gov.me

Ambasada RP w Podgoricy
ul. Kozaračka 79,
81000 Podgorica
tel.: +382 20 608 320, +382 20 608 321
faks: +382 20 658 581
e-mail: podgorica.amb.sekretariat@msz.gov.pl
www.podgorica.polemb.net

 
Artykuł został opublikowany w grudniowym Biuletynie Euro Info 2009.