W latach 2007-2013 kluczowe znaczenie dla realizacji projektów nieinwestycyjnych mają:

• rozporządzenie Rady (WE) nr 1083/2006 z dnia 11 lipca 2006 r. ustanawiające przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności iuchylające rozporządzenie (WE) nr 1260/1999;
• rozporządzenie (WE) nr 1081/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady zdnia 5 lipca 2006 r. w sprawie Europejskiego Funduszu Społecznego i uchylające rozporządzenie (WE) nr 1784/1999;
• rozporządzenie (WE) nr 1080/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5 lipca 2006 r. w sprawie Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego i uchylające rozporządzenie (WE) nr 1783/1999;
• rozporządzenie Komisji (WE) nr 1828/2006 z dnia 8 grudnia 2006 r. ustanawiające szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 1083/2006 ustanawiającego przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności oraz rozporządzenia (WE) nr 1080/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego.

Jednocześnie realizacja projektów współfinansowanych z Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki musi być zgodna z prawem krajowym, w szczególności z:

• ustawą z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (DzU z2006 r. nr 227, poz. 1658 z późn. zm.);
• ustawą z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych (DzU z 2005 r. nr 249, poz. 2104 z późn. zm.);
• ustawą z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych (DzU z 2007 r. nr 223, poz. 1655 oraz z 2008 r. nr 171, poz. 1058).

Ponadto w przygotowaniu, realizacji i rozliczaniu projektów Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki istotne znaczenie mają m.in. szczegółowy opis priorytetów, wytyczne, zasady realizacji, zasady naboru, plany działania, dokumentacje konkursowe, wzory wniosków, zasady finansowania, zasady sprawozdawczości, podręczniki dla beneficjentów, zalecenia oraz przewodniki.

Na etapie przygotowania projektu współfinansowanego z Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki kluczowe znaczenie ma właściwe zrozumienie, rozróżnienie i interpretacja zasad wyboru projektów w oparciu o wymienione powyżej wspólnotowe i krajowe akty prawne oraz inne dokumenty, w szczególności opracowane przez Ministerstwo Rozwoju Regionalnego.

Plan działania

Podstawowym dokumentem w systemie wdrażania Europejskiego Funduszu Społecznego w Polsce jest Program Operacyjny Kapitał Ludzki (PO KL). Ma on jednak zbyt ogólny charakter, zwłaszcza w zakresie praktycznej realizacji projektów. Z tego powodu, na podstawie art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju instytucja zarządzająca (IZ) przygotowuje szczegółowy opis priorytetów PO KL, który określa m.in. kategorie beneficjentów, grupy docelowe oraz możliwe do realizacji typy projektów z podziałem na projekty systemowe, konkursowe i indywidualne. Jednak ze względu na obszerność tego dokumentu oraz wdrażanie ponad 60% środków PO KL na poziomie regionalnym konieczne jest doprecyzowanie zasad wsparcia w poszczególnych priorytetach. W związku z tym instytucje pośredniczące (IP) przygotowują corocznie plan działania (PD), dokument, który jest opiniowany przez Komitet Monitorujący PO KL (lub podkomitet) i zatwierdzany przez instytucję zarządzającą PO KL. Dokument ten ma kluczowe znaczenie z punktu widzenia beneficjentów projektodawców. Ma on bowiem na celu przedstawienie założeń IP w danym roku w odniesieniu do preferowanych form wsparcia, typów projektów, podziału środków oraz zasad i terminów wyboru projektów. Plan działania składa się m.in. z:

• opisu obszarów wsparcia;
• planu finansowego;
• zestawu wskaźników realizacji działania;
• opisu sposobu wdrażania planu działania i wyboru projektów w zakresie procedury konkursowej (typy projektów, grupy docelowe, indykatywny budżet danego konkursu, kryteria wyboru);
• opisu sposobu wdrażania planu działania i wyboru projektów systemowych (określenie typu projektodawcy, okresu realizacji projektu i grup docelowych, opisu planowanych działań, twardych i miękkich rezultatów realizacji projektów, wskazania, wjakim stopniu projekt systemowy przyczynia się do osiągnięcia celów danego priorytetu PO KL).

Ponadto w planie działania określa się tematy projektów innowacyjnych, typy projektów kwalifikowanych w ramach współpracy ponadnarodowej, oczekiwane rezultaty projektów innowacyjnych i ponadnarodowych oraz szczegółowe kryteria wyboru w tym zakresie.

Instytucja pośrednicząca przygotowuje i przekazuje plan działania do instytucji zarządzającej do 15 września roku poprzedzającego rok obowiązywania planu działania. Następnie Komitet Monitorujący PO KL rekomenduje IZ akceptację planu działania do 30 listopada. Instytucja zarządzająca zatwierdza pozytywnie rekomendowany projekt PD w terminie 5 dni od dnia podjęcia uchwały przez Komitet Monitorujący. Należy podkreślić, że zatwierdzony plan działania jest podawany do publicznej wiadomości i zamieszczany na stronie instytucji pośredniczącej oraz instytucji pośredniczącej II stopnia (jeśli taka została powołana). Z punktu widzenia beneficjenta dokument ten ma bardzo duże znaczenie. Pozwala bowiem z wyprzedzeniem zaplanować działania w kolejnym roku funkcjonowania PO KL oraz zaplanować realizację projektu zgodnie z przyjętymi kryteriami wyboru projektów.

Projekty systemowe i indywidualne

Projekty systemowe mogą być realizowane przez beneficjenta wskazanego w szczegółowym opisie priorytetów PO KL oraz w planie działania. Funkcję beneficjenta systemowego pełnią wyznaczone jednostki lub komórki organizacyjne instytucji i urzędów. Są to między innymi: powiatowe i wojewódzkie urzędy pracy, regionalne ośrodki (centra) polityki społecznej, powiatowe centra pomocy rodzinie, ośrodki pomocy społecznej, PARP, PFRON, OHP, Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich, Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, właściwe departamenty m.in. w Ministerstwie Edukacji Narodowej, Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji, Ministerstwie Sprawiedliwości oraz inne jednostki organizacyjne samorządów województw wskazane przez IP w planie działania. Istnieje również możliwość realizacji projektów systemowych przez IP oraz IP II stopnia. Należy podkreślić, że sposób wyboru i oceny projektu systemowego w znaczący sposób różni się od oceny i wyboru projektu konkursowego. Przede wszystkim w trakcie oceny projektu systemowego nie przyznaje się punktów, lecz stosuje się zasadę „0-1" tzn. „spełnia - nie spełnia". Po drugie, ocena ta odbywa się w oparciu o odrębne karty oceny, tj. fartę oceny formalnej projektu systemowego i indywidualnego oraz kartę oceny merytorycznej projektu systemowego i indywidualnego. Po trzecie zaś, niespełnienie jakiegokolwiek z kryteriów oceny nie oznacza odrzucenia projektu, ale jedynie konieczność dokonania poprawy lub uzupełnienia w określonym terminie. Ponadto, co do zasady, projekty systemowe nie powinny podlegać negocjacjom, zaś środki są dzielone w oparciu o przyjęte wcześniej właściwe algorytmy, m.in. w przypadku priorytetów regionalnych. Ewentualne negocjacje projektu systemowego mogą dotyczyć wysokości budżetu, harmonogramu oraz form wsparcia. Warto również dodać, że w odróżnieniu od projektów konkursowych, projekty systemowe wiążą się przede wszystkim z realizacją zadań określonych we właściwych ustawach dla poszczególnych jednostek administracji rządowej lub samorządowej. Przykładem jest ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, określająca obszary wsparcia projektów systemowych dla publicznych służb zatrudnienia w priorytecie VI PO KL oraz ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, wskazująca zakres projektów systemowych w priorytecie VII PO KL.

Warto podkreślić, że dla beneficjentów systemowych opracowano szczegółowe przewodniki i zasady naboru oraz wdrażania projektów systemowych, które w znaczny sposób ułatwiają proces realizacji tych projektów, zwłaszcza w mniejszych jednostkach organizacyjnych, które nie mają zaplecza i wsparcia organizacyjnego oraz finansowego.

Ponadto zgodnie z art. 28 ust.1 pkt 1 ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, istnieje możliwość realizacji projektów indywidualnych. Są to projekty strategiczne, wskazywane przez instytucję zarządzającą, zgodnie z kryteriami Komitetu Monitorującego. Projekty mogą być wdrażane w każdy priorytecie PO KL. Projekt indywidualny, w odróżnieniu od systemowych i konkursowych, musi jednocześnie spełniać następujące warunki:

• strategiczne znaczenie dla danego sektora lub obszaru geograficznego;
• przyczynianie się w istotnym stopniu do osiągania celów strategicznych i oczekiwanych efektów realizacji PO KL;
• komplementarność założonego wsparcia i wykorzystanie zróżnicowanych form pomocy;
• koncentracja na obszarach, które są najbardziej istotne z punktu widzenia założeń PO KL, a jednocześnie dotychczasowe projekty w tych obszarach w niewystarczającym stopniu realizują cele PO KL.

Projekty konkursowe

Najbardziej konkurencyjną i dostępną dla wszystkich potencjalnych beneficjentów formą selekcji projektów PO KL jest procedura konkursowa. Ogłoszenie konkursu ma charakter publiczny i zgodnie z art. 29 ust. 2 ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju zawiera m.in. rodzaj projektów podlegających dofinansowaniu, rodzaj podmiotów, które mogą ubiegać się o dofinansowanie, alokację finansową, poziom dofinansowania, maksymalną kwotę dofinansowania projektu, kryteria wyboru projektów, termin rozstrzygnięcia konkursu, wzór wniosku o dofinansowanie projektu, termin, miejsce i sposób składania wniosków, wzór umowy o dofinansowanie projektu.

Z punktu widzenia beneficjenta projektodawcy istotne jest, że w dokumentacji konkursowej określa się, które uchybienia formalne mogą podlegać korektom lub uzupełnieniom, a które skutkują bezpośrednim odrzuceniem wniosku na etapie oceny formalnej.

Ponadto konkurs może mieć charakter otwarty lub zamknięty. W konkursie otwartym nabór i ocena wniosków są prowadzone w sposób ciągły, do wyczerpania określonego limitu środków. W konkursie zamkniętym określa się z góry jeden lub kilka terminów naboru oraz precyzyjnie ustala końcową datę naboru wniosków, włącznie z godziną. Warto dodać, że pomiędzy ogłoszeniem konkursu a ostateczną datą składania wniosków musi upłynąć co najmniej 30 dni.

Istotne znaczenie dla beneficjenta ma tworzenie rezerw finansowych związanych z procedurą odwoławczą oraz negocjacjami. Jest to związane z przywilejem określonym w wytycznych w zakresie procedury odwoławczej, które umożliwiają beneficjentowi złożenie protestu, a następnie wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, zarówno w odniesieniu do oceny formalnej, jak i merytorycznej. Z drugiej strony beneficjent może się spodziewać konieczności negocjowania poszczególnych elementów projektu przed podpisaniem umowy o dofinansowanie, zwłaszcza w zakresie budżetu, harmonogramu oraz określonych zadań w projekcie.

W przypadku projektów konkursowych kluczowe znaczenie ma dobra znajomość oraz właściwa interpretacja kryteriów wyboru projektów PO KL, które decydują o akceptacji projektu przez komisję oceny projektów, asesorów oraz ekspertów oraz o miejscu na liście rankingowej projektów skierowanych do dofinansowania.

Kryteria wyboru projektów

Podstawowy podział polega na wyodrębnieniu w PO KL kryteriów ogólnych i szczegółowych. Kryteria ogólne są wspólne dla całego PO KL i zatwierdzane przez Komitet Monitorujący PO KL na podstawie propozycji instytucji zarządzającej. Kryteria ogólne dzielą się na formalne, merytoryczne i horyzontalne. Kryteria szczegółowe są przyjmowane dla poszczególnych działań i poddziałań PO KL i dzielą się na kryteria dostępu i strategiczne.
  

Obowiązek spełnienia ogólnych kryteriów formalnych dotyczy wszystkich projektów. Ich weryfikacja przebiega na etapie oceny formalnej i ma charakter „0-1". Wśród przykładowych kryteriów formalnych należy wymienić: złożenie wniosku we właściwej instytucji, we wskazanym terminie, w języku polskim, kompletnego wraz z wymaganymi załącznikami, spełniającego wszystkie wymogi techniczne, m.in. odnośnie do generatora wniosków, liczby kopii, podpisów, paraf i pieczęci, zgodności numeru w wersji papierowej i elektronicznej, wypełnienia pól obligatoryjnych tekstowych i numerycznych, niepodlegania wykluczeniu z ustawy o finansach publicznych i inne.

Ogólne kryteria merytoryczne odnoszą się przede wszystkim do treści projektu i są oceniane punktowo na etapie oceny merytorycznej. W szczególności dotyczą:

• uzasadnienia potrzeby realizacji projektu;
• celów projektu;
• sposobu wyboru i zapewnienia udziału w projekcie określonych grup docelowych;
• wartości dodanej projektu;
• adekwatności doboru instrumentów służących realizacji projektu do sytuacji i potrzeb grupy docelowej;
• rezultatów projektu;
• racjonalności harmonogramu działań;
• wiarygodności i doświadczenia w zarządzaniu projektami przez beneficjenta;
• sposobu zarządzania projektem;
• niezbędnych wydatków do realizacji projektu i osiągnięcia zakładanych celów;
• efektywności wydatków i kwalifikowalności wydatków.

Ogólne kryteria horyzontalne są oceniane na etapie oceny merytorycznej i na zasadzie „0-1". Dotyczą one zgodności projektu:

• z właściwymi politykami i zasadami wspólnotowymi oraz prawodawstwem wspólnotowym;
• z prawodawstwem krajowym;
• ze szczegółowym opisem priorytetów PO KL.

Szczegółowe kryteria dostępu są obowiązkowe dla wszystkich projektodawców i podlegają weryfikacji podczas oceny formalnej. Dotyczą przede wszystkim grupy docelowej, obszaru realizacji projektu i lokalizacji biura projektu, wartości projektu, wymaganego wkładu własnego oraz innych warunków dotyczących wnioskodawcy.

Szczegółowe kryteria strategiczne oceniane są na etapie oceny merytorycznej i pozwalają na przyznanie premii punktowej (w wysokości maksymalnie 20 punktów) za spełnienie określonych dodatkowych warunków, zwykle dotyczących grupy docelowej lub określonych form wsparcia. Należy jednak podkreślić, że otrzymanie premii jest uwarunkowane osiągnięciem co najmniej 60 punktów za cały wniosek (na 100 pkt możliwych do otrzymania) oraz przynajmniej 60% w poszczególnych pozycjach oceny merytorycznej, tzn. minimalnych progów pozytywnej oceny projektu, która umożliwia wpisanie go na listę rankingową i ewentualne zakwalifikowanie do współfinansowania w ramach PO KL.

Należy również podkreślić, że ocena projektów konkursowych jest dokonywana w oparciu o kartę oceny formalnej i kartę oceny merytorycznej projektu konkursowego, a interpretacja i obligatoryjność poszczególnych kryteriów są uwarunkowane trybem naboru projektów.

Podsumowując, zasady, tryby i kryteria naboru projektów stanowią niewątpliwie jeden z najistotniejszych elementów systemu wdrażania Europejskiego Funduszu Społecznego w Polsce w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. Ich poznanie i zrozumienie w znaczący sposób może się przyczynić do zwiększenia dostępu do środków unijnych i tym samym poszerzenia grona potencjalnych beneficjentów zarówno w ramach instytucji publicznych, jak i podmiotów prywatnych, w szczególności zaś mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw.

Opracowano na podstawie:

• 1. Zasady dokonywania wyboru projektów w ramach PO KL, MRR, Warszawa 2008 r.
• 2. Przewodnik po kryteriach wyboru projektów w ramach PO KL, MRR, Warszawa 2008 r.
• 3. Szczegółowy opis priorytetów PO KL 2007-2013, MRR, Warszawa 2008 r.
• 1. Ustawa z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (DzU z 2006 r. nr 227, poz. 1658 z późn. zm.)
• 2. System realizacji PO KL 2007-2013, MRR, Warszawa 2007 r.
• 3. Rozporządzenie Rady (WE) nr 1083/2006 z dnia 11 lipca 2006 r. ustanawiające przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego oraz Funduszu Spójności iuchylające rozporządzenie (WE) nr 1260/1999

Agnieszka Dorożyńska oraz Tomasz Dorożyński

eksperci ośrodka Enterprise Europe Network przy Fundacji Rozwoju Przedsiębiorczości w Łodzi

Artykuł został opublikowany w styczniowym Biuletynie Euro Info 2009. Jeżeli zainteresował Cię ten artykuł zapraszamy do prenumeraty.