Prawo

Potrzeba wprowadzania i realizacji „zielonych zamówień publicznych" przez lata była niedostrzegana w ustawodawstwie unijnym oraz przepisach krajowych. Sytuacja uległa zmianie wraz ze zmianą sytuacji ekonomicznej i politycznej na świecie oraz pojawieniem się idei zrównoważonego rozwoju, której realizacja została pod koniec lat 90. uznana za nadrzędny cel UE.

W 2000 roku podczas spotkania liderów UE w Lizbonie ustalono, że Unia powinna do 2010 roku stać się najbardziej konkurencyjną i dynamiczną oraz opartą na wiedzy gospodarką na świecie, mogącą zapewnić zrównoważony wzrost gospodarczy, z większą liczbą i lepszymi miejscami pracy oraz większą spójnością społeczną. Strategia lizbońska, która stała się punktem zwrotnym między innymi w zakresie promowania działań proekologicznych, została w 2001 roku poszerzona o trzeci, ekologiczny filar, co było efektem przyjęcia w Goeteborgu Strategii Zrównoważonego Rozwoju Unii Europejskiej.

Kolejnym krokiem prawnym w zakresie wspierania działań proekologicznych (w tym także w obszarze zamówień publicznych) jest przyjęty przez Radę Unii Europejskiej oraz Parlament Europejski w 2002 roku Szósty wspólnotowy program działań w zakresie środowiska naturalnego (6th Environmental Action Plan „Our Future, Our Choice"), który określił działania na rzecz środowiska na terytorium UE na kolejne dziesięć lat. Ponadto wskazano w nim cztery obszary priorytetowe, które wymagały natychmiastowych działań: zmiana klimatu, przyroda i bioróżnorodność, zarządzanie zasobami oraz środowisko i zdrowie. Wynikiem przyjętego programu są dwie dyrektywy: Dyrektywa 2004/18 Parlamentu Europejskiego oraz Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi oraz Dyrektywa 2004/17 Parlamentu Europejskiego oraz Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień w sektorach gospodarki wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych. Dyrektywy, mimo że mają zastosowanie wyłącznie w przypadku umów w ramach zamówień publicznych, których szacunkowa wartość przewyższa określony poziom, zgodnie z postanowieniem Trybunału Sprawiedliwości WE są stosowane także do umów o wartości poniżej tych progów, w zakresie równego traktowania i przejrzystości oraz wolnego przepływu towarów, kapitału i usług. W celu promowania zrównoważonego rozwoju i wpływania na ochronę środowiska obie dyrektywy dopuszczają możliwość brania pod uwagę aspektów ochrony środowiska przy tworzeniu specyfikacji istotnych warunków zamówienia i specyfikacji technicznych oraz kryteriów oceny ofert.

Spójna z dyrektywami jest w tym zakresie także polska, znowelizowana ustawa z dnia 29 stycznia 2004 roku - Prawo zamówień publicznych, która w art. 30 i 91 wprowadza możliwość korzystania z kryteriów środowiskowych przy opisywaniu przedmiotu zamówienia oraz przy ustalaniu kryteriów oceny ofert. Także Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 maja 2006 r. w sprawie rodzaju dokumentów, jakich może żądać zamawiający od wykonawcy, oraz form, w jakich te dokumenty mogą być składane, przewiduje odpowiedni zestaw dokumentów.

W Polsce potrzeba promowania „zielonych zamówień publicznych" została także wyrażona w II Polityce Ekologicznej Państwa [1], w której stwierdzono, że administracja rządowa i samorządowa będą preferowały produkty przyjazne dla środowiska, a w ramach zamówień publicznych będą brały pod uwagę także wymogi dotyczące ochrony środowiska jako ten czynnik, który może prowadzić do aktywizacji rynku do działań proekologicznych.

Praktyka

Elementy środowiskowe mogą występować praktycznie na każdym etapie prowadzonego postępowania, najczęściej jednak są widoczne w opisie przedmiotu zamówienia oraz w kryteriach oceny ofert.

W opisie przedmiotu zamówienia można stosunkowo łatwo określić preferencje zamawiającego dotyczące elementów związanych z ochroną środowiska. Można np. wskazać, że za zgodne z SIWZ uznaje się te wyroby lub usługi, które mają np. ekoetykiety. Jednakże wykonawcom nie wolno stawiać wymogu, aby mieli określoną ekoetykietę lub aby spełniali warunki określonej etykiety. Za wystarczające zamawiający musi bowiem uznać także inne dowody (raport z testów w ośrodku badawczym, opinia itp.) potwierdzające zgodność produktu lub usługi z Specyfikacją Istotnych Warunków Zamówienia. Wymagania mogą oczywiście dotyczyć jedynie tych aspektów prowadzenia działalności gospodarczej przez wykonawców, które mają bezpośredni związek z przedmiotem zamówienia, tzn. zamawiający może np. wymagać, by do produkcji wyrobów, które zostaną zakupione w ramach zamówienia, używano przyjaznych środowisku surowców lub urządzeń, ale nie może już zweryfikować korzystania przez wykonawcę z ekologicznych urządzeń biurowych, jeśli nie mają one związku z przedmiotem zamówienia. Aspekty proekologiczne mogą być także częścią kryteriów oceny ofert, o ile oczywiście są powiązane z przedmiotem zamówienia, a także są konkretne, obiektywne i możliwe do zmierzenia oraz zgodne z przepisami prawa w zakresie zamówień publicznych.

Przywoływane dyrektywy 2004/17 i 2004/18 zezwalają także na to, by kryteria środowiskowe, poza opisem przedmiotu zamówienia oraz kryteriami oceny ofert, były stosowane do oceny, czy dany wykonawca spełnia warunki udziału w postępowaniu. Ponadto pewne rozwiązania przyjazne środowisku mogą być zawarte w umowach podpisywanych w wyniku przeprowadzenia procedury zamówienia publicznego, której wzór musi być dostępny dla wykonawców wraz z SIWZ. Te klauzule mogą być zawarte chociażby w określeniu sposobu dostarczenia towarów czy ich transportu. Dla przykładu można podać np. wymóg transportu towarów w pojemnikach wielokrotnego użytku i poza godzinami szczytu. Możliwości wprowadzania elementów prośrodowiskowych do zamówień publicznych jest więc całkiem sporo. Wybór najwłaściwszego sposobu realizacji „zielonych zamówień publicznych" zależy od samego zamawiającego i jego specyficznych potrzeb w tym zakresie, a także od brzmienia odpowiednich przepisów prawa.

Co dalej

„Zielone zamówienia publiczne" zarówno w UE, jak i w Polsce mają przed sobą wielką przyszłość. Niestety, ustawodawcy oraz w szczególności sami zamawiający ciągle mają dużo do zrobienia w tym zakresie. Korzystanie z możliwości wprowadzania do dokumentacji kryteriów środowiskowych nadal nie jest szeroko stosowane. Brakuje przede wszystkim wiedzy na temat dopuszczalności stosowania takich kryteriów oraz świadomości korzyści, jakie płyną z realizacji „zielonych zamówień publicznych". Taki stan rzeczy pociąga także za sobą niewystarczające zainteresowanie potencjalnych wykonawców lub dostawców kwestiami związanymi z ochroną środowiska. Należałoby zmienić tę sytuację. Co oczywiste - jest to istotne przede wszystkim ze względów ekologicznych. Nie należy jednak zapominać także o aspekcie ekonomicznym. Coraz mniejszy zasób surowców naturalnych oraz koszty ponoszone na likwidację skutków degradacji środowiska generują olbrzymie koszty, które można obniżać między innymi poprzez realizację „zielonych zamówień publicznych". Potencjalne korzyści dla środowiska, które byłyby możliwe do uzyskania, gdyby wprowadzono „zielone zamówienia publiczne" w UE na szeroką skalę, próbowała także ocenić Komisja Europejska, która współfinansowała projekt badawczy pod nazwą RELIEF. Projekt był finansowany ze środków akcji „Miasto jutra oraz dziedzictwo kulturowe" w ramach Piątego Programu Ramowego  dla Badań i Postępu Technicznego[2]. Z przeprowadzonego badania wynika np., że gdyby wszystkie instytucje publiczne działające na obszarze UE korzystały z komputerów, które są bardziej energooszczędne, emisja CO₂ spadłaby o 830 000 ton, natomiast zastosowanie przez instytucje publiczne oszczędzających wodę toalet i kranów w budynkach przyniosłoby zmniejszenie zużycia wody o 200 mln ton (równowartość 0,6% ogólnego zużycia wody w gospodarstwach domowych na obszarze UE). r

Nie należy także zapominać, że rynek zamówień publicznych dynamicznie się rozwija, co stanowi bardzo dobrą okazję do promowania wśród przedsiębiorców takich gałęzi gospodarki, które dadzą im możliwość wygrywania postępowań o zamówienia publiczne. Jest to zatem stosunkowo prosty sposób zachęcania przedsiębiorców do wytwarzania i dostarczania produktów i usług przyjaznych dla środowiska naturalnego.

Joanna Orłowska

Enterprise Europe Network w Warszawie

e-mail: joanna_orlowska@parp.gov.pl

[1] Dokument dostępny na stronie internetowej Ministerstwa Środowiska: www.mos.gov.pl

[2] Więcej na ten temat na stronie internetowej: http://www.iclei-europe.org/index.php?id=1780