Części zamienne a wzory przemysłowe
Bez wątpienia pożądanym trendem na rynku jest swoboda w produkcji i oferowaniu części zamiennych. Zyskać mogą na tym zarówno konsumenci, jak i przedsiębiorcy sięgający po możliwość zapewnienia alternatywy w stosunku do oryginalnych i z reguły dość kosztownych części. Problem ten uwidacznia się szczególnie na tle sektora motoryzacyjnego, choć dotyka także innych gałęzi gospodarki. Znakomita część produktów i ich elementów składowych bywa chroniona na mocy przepisów prawa własności przemysłowej, odnoszących się do wzorów przemysłowych. Zgodnie z art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 30 czerwca.2000 r. Prawo własności przemysłowej(pwp) - wzorem przemysłowym jest nowa i posiadająca indywidualny charakter postać wytworu lub jego części, nadana mu w szczególności przez cechy linii, konturów, kształtów, kolorystykę, strukturę lub materiał wytworu oraz przez jego ornamentację. Wytworem jest każdy przedmiot wytworzony w sposób przemysłowy lub rzemieślniczy, obejmujący w szczególności opakowanie, symbole graficzne oraz kroje pisma typograficznego, z wyłączeniem programów komputerowych. Uprawnionym przysługuje prawo z rejestracji dotyczące wzoru przemysłowego. O przyznaniu ochrony prawnej wzorowi decydować będą dwie przesłanki: nowatorstwo i indywidualność. 

O nowatorstwie wzoru przemysłowego może być mowa w sytuacji, gdy przed datą jego rejestracji w Urzędzie Patentowym (ewentualnie przed datą, wedle której liczy się pierwszeństwo danego podmiotu do uzyskania praw z rejestracji), identyczny wzór nie został udostępniony publicznie. Nie ma przy tym znaczenia, czy udostępnienie to miało miejsce w postaci stosowania bądź jedynie zaprezentowania na rynku. Co istotne, o identyczności wzorów będzie mowa także, gdy będą one różnić się od siebie jedynie nieistotnymi szczegółami. Innymi słowy, w przypadku gdy przed wystąpieniem o rejestrację części produktu jako wzoru przemysłowego, analogiczny bądź niezwykle podobny towar będzie dostępny na rynku, uzyskanie praw z rejestracji będzie skazane na niepowodzenie. O indywidualności wzoru, zgodnie z art. 104 ust. 1 pwp będzie mowa wtedy, gdy ogólne wrażenie, jakie wywołuje na zorientowanym użytkowniku, różni się od ogólnego wrażenia wywołanego na nim przez wzór publicznie udostępniony przed datą, według której oznacza się pierwszeństwo. Istotne jest to, że prawo rejestracji wzoru przemysłowego nie obejmuje cech wytworu:
1) wynikających wyłącznie z jego funkcji technicznej;
2) które muszą być odtworzone w dokładnej formie i wymiarach w celu umożliwienia
mechanicznego połączenia go lub współdziałania z innym wytworem.

Klauzula napraw

Produkt złożony z kilku (ewentualnie kilkudziesięciu) elementów wiąże się z określonymi rozwiązaniami stricte technicznymi. Oznacza to, że części zamienne muszą uwzględniać założenia producenta oryginału. W przeciwnym wypadku nie będą pełnić swojej roli prawidłowo. Tradycyjnie, to producent produktu gwarantuje klientom części zamienne. Niejednokrotnie dochodzi do tego, że większe profity niesie ze sobą sprzedaż zamiennych elementów, aniżeli oferowanie gotowych towarów. Regulacja określana mianem „klauzuli napraw", stanowi wyłom w monopolu przyznawanym producentom, będącym zarazem uprawnionymi z tytułu rejestracji wzorów przemysłowych. Zgodnie z art. 1061 ustawy prawo własności przemysłowej - obowiązującym od 1 listopada 2007 r. - ochrona z tytułu prawa z rejestracji wzoru nie przysługuje wytworowi, który stanowi część składową wytworu złożonego, używaną do naprawy tego wytworu w taki sposób, by przywrócić mu jego wygląd początkowy. Osoby trzecie mogą korzystać z takich części poprzez ich wytwarzanie, oferowanie, wprowadzanie do obrotu, import, eksport lub używanie wytworu, w którym wzór jest zawarty bądź zastosowany, ewentualnie przechowywanie go. Ułatwienia dotyczą jedynie tych komponentów, które są widoczne. Wewnętrzne składniki produktów, które nie będą prezentować się użytkującym je osobom, nie wchodzą w zakres „klauzuli napraw". Istotne jest to, że wspomniane rozwiązanie nie odnosi się tylko do branży motoryzacyjnej, co oznacza, że może być „rozciągnięte" np. na artykuły gospodarstwa domowego. Zaznaczyć trzeba, że produkowane substytuty mogą różnić się diametralnie jakością od oryginalnych części zamiennych. „Klauzula napraw" nie rozciąga się na okoliczności, takie jak jakość, precyzja wykonania bądź materiał, z którego jest tworzona część zamienna. Nie można wymóc przy tym tego, aby części zamienne oferowane przez konkurentów producenta oryginalnego towaru, cechowały się tak wysoką trwałością, jak ich pierwowzory . Budzi to wątpliwości niektórych z przedsiębiorców, a nadto pojawiają się obawy, iż w ten sposób producenci oryginalnych produktów odczują redukcję przychodów.

Oznaczanie części zamiennych

Nie wszystkie z części zamiennych muszą być objęte ochroną przysługującą wzorom przemysłowym. Na tym tle pojawia się jednak inne zagadnienie. Renomowane produkty są kojarzone przez konsumentów z określonymi znakami towarowymi. Zaznaczyć należy, iż zgodnie z art. 120 ustawy prawo własności przemysłowej, znakiem towarowym może być nawet opakowanie towaru. Jak kształtuje się możliwość sięgania po cudzy znak towarowy, przy promocji części zamiennych? Odpowiedź na tak postawione pytanie przynosi ze sobą art. 156 ust. 1 pkt 3 ustawy, przewidujący możliwość korzystania ze znaku, jeśli jest to konieczne dla wskazania przeznaczenia towaru, w szczególności oferowania części zamiennych, akcesoriów lub usług. Działanie takie będzie dozwolone, gdy w inny sposób nie będzie możliwe zaprezentowanie konsumentom tego rodzaju informacji . Nie wskazano przy tym sposobów korzystania ze znaków - a więc mogą one pojawiać się także w przekazach reklamowych, promocyjnych. W praktyce konieczność sięgania po cudze oznaczenia indywidualizujące może być płynna. Przykładowo jeśli można z powodzeniem opisowo wskazać na typ urządzeń, do których użyteczne mogą być części zamienne, korzystanie ze znaków towarowych innych firm jest zbędne. Art. 156 ust. 1 pkt 3 ustawy prawo własności przemysłowej nie ma bowiem na celu jedynie zwiększania wpływów podmiotów oferujących części zamienne. Korzystanie ze znaku towarowego, w powiązaniu z elementami zamiennymi, dotyczy takich sytuacji, w których jest to uzasadnione potrzebami nabywców towarów oraz pozostawać w zgodzie z uczciwymi praktykami handlowymi. W tym ostatnim przypadku, niedopuszczalne byłoby formułowanie przekazów zawierających cudze znaki towarowe tak, aby zatrzeć w odbiorze konsumentów różnicę pomiędzy oryginalnymi częściami zamiennymi a ich substytutami . 

W sprawie wykorzystywania znaków towarowych w celu wskazania przeznaczenia usługi lub towaru, wypowiedział się Trybunał Sprawiedliwości w wyroku z dnia 17 marca 2005 roku (C-228/03, The Gillette Company, Gillette Group Finland Oy przeciwko LA-Laboratories Ltd Oy) . W rozstrzyganej sprawie, LA-Laboratories Ltd Oy sprzedawało pod własną marką Parason Flexor ostrza do maszynek do golenia, wskazując jednocześnie, iż pasują one do wszystkich maszynek Gillette Sensor. Informacja tego rodzaju pojawiała się na opakowaniu, zaś firma nie posiadała uprawnień pozwalających na korzystanie ze znaku towarowego Gillette.

 

Generalnie rzecz ujmując, Trybunał wskazał, między innymi, iż:
· użycie znaku towarowego przez osobę trzecią, która nie jest jego właścicielem, jest niezbędne do wskazania przeznaczenia towaru sprzedawanego przez tę osobę trzecią, jeżeli stanowi to w praktyce jedyny sposób podania odbiorcom zrozumiałej i kompletnej informacji o jego przeznaczeniu w celu zachowania systemu niezakłóconej konkurencji na rynku tego towaru;
· do sądu krajowego należy dokonanie badania, czy w okolicznościach postępowania przed tym sądem użycie znaku towarowego jest niezbędne, przy czym powinien on wziąć pod uwagę charakter kręgu odbiorców, dla których przeznaczony jest towar sprzedawany przez osobę trzecią;
· analogiczne kryteria oceny dopuszczalności wykorzystywania znaków towarowych dotyczą towarów wykorzystywanych jako części zamienne lub akcesoria oraz innych rodzajów ich możliwego przeznaczenia;
· uwzględnienie interesów uprawnionego z tytułu znaków towarowych przy wykorzystywaniu jego oznaczeń przejawia się w tym, że użycie znaku:
- nie może sprawiać wrażenia istnienia powiązań gospodarczych między stosującym to oznaczenie a podmiotem uprawnionym z tytułu znaku towarowego,
- wykluczona jest dopuszczalność dyskredytacji lub oczerniania znaku w ten sposób,
- nie jest dopuszczalne przedstawianie towaru jako imitacji lub repliki towaru oznaczonego znakiem towarowym, do którego firma nie ma uprawnień;

Posługiwanie się cudzymi numerami katalogowymi

Nikogo nie trzeba przekonywać, że odnalezienie części zamiennej do konkretnego typu urządzenia może wiązać się z trudnościami. Ułatwieniem dla klientów (a także autoryzowanych dystrybutorów) jest posiłkowanie się systemem numeracji części, zawartym w oficjalnych katalogach komponentów zamiennych. Z perspektywy produkujących substytuty do dostępnych na rynku produktów, istotna jest ich jednoznaczna identyfikacja przez konsumentów. Czy możliwe jest wykorzystywanie cudzych oznaczeń katalogowych - bądź to jako jedynych oznaczeń części zamiennych bądź towarzyszących własnym oznaczeniom. Przepisy nie odnoszą się wyraźnie do tej kwestii. Ciekawostką pozostaje, iż w USA doszło nawet do prób wykazywania, że numery katalogowe są objęte ochroną prawa autorskiego (sprawa Southco Inc. v. Kanebridge Corp.). Podstawą żądań pozwu było skopiowanie z katalogu części zamiennych kilkudziesięciu oznaczeń katalogowych. Oddalając powództwo, w wyroku z dnia 03.12.2004 r., sąd wskazał, iż poszczególne numery katalogowe nie mogą być objęte ochroną prawa autorskiego . Nie są oryginalne, a podyktowane strukturą systemu katalogowego. Przenosząc wspomniane uwagi na grunt polskiego prawa, należałoby także z całą stanowczością odrzucić możliwość ochrony na mocy prawa autorskiego samych oznaczeń numerowych, przyporządkowanych do poszczególnych części zamiennych. Ograniczenia w korzystaniu z oznaczeń katalogowych tkwią jednak w przepisach ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 roku o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Pojawia się przede wszystkim obawa, iż w ten sposób dotrze do zatarcia wrażenia, iż części wyprodukowała inna firma niż producent głównego urządzenia. Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, czynem nieuczciwej konkurencji jest takie oznaczenie towarów lub usług albo jego brak, które może wprowadzić klientów w błąd co do pochodzenia, ilości, jakości, składników, sposobu wykonania, przydatności, możliwości zastosowania, naprawy, konserwacji lub innych istotnych cech towarów albo usług, a także zatajenie ryzyka, jakie wiąże się z korzystaniem z nich. Wystarczające w tym zakresie jest tylko przewidywanie wprowadzenia w błąd konsumentów. Najbezpieczniejsze będzie wypracowanie takich oznaczeń, które będą jednoznacznie wskazywać, iż nie mamy do czynienia z oryginalnymi częściami. Brak rzetelnych zapisów może narazić producenta elementów zamiennych na zarzut naruszenia reguł odnoszących się do reklamy porównawczej, której jednym z wyznaczników jest to, że w sposób rzetelny i dający się zweryfikować na podstawie obiektywnych kryteriów porównuje towary lub usługi zaspokajające te same potrzeby lub przeznaczone do tego samego celu.

Krzysztof Gienas

 

Artykuł pochodzi z lutowego Biuletynu Euro Info 2008.