Czy znamy definicję osoby niepełnosprawnej?

Osobą niepełnosprawną jest człowiek m.in. całkowicie lub częściowo niezdolny do pracy. Przez wiele lat w polskim prawie emerytalno-rentowym funkcjonowało pojęcie „inwalidztwa”. Ustawa z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 z późn. zm.) przejęła go z Dekretu z 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, wprowadzającym w powojennej Polsce nowy system rentowy.

Trzy grupy inwalidzkie

Ustawa z 1982 r. przewidywała trzy grupy inwalidztwa:

-        do I grupy zaliczano osoby całkowicie niezdolne do pracy i samodzielnej egzystencji, co w praktyce oznaczało konieczność korzystania przez nie ze stałej pomocy innej osoby,

-        do II grupy zaliczano osoby całkowicie niezdolne do pracy,

-        do III grupy zaliczano osoby częściowo niezdolne do pracy.

Obecnie nowa ustawa emerytalno-rentowa, czyli ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zastąpiła pojęcie „inwalidztwa” nowym określeniem: „niezdolność do pracy”. Mimo to wiele osób wciąż ma ważne orzeczenia dawnych komisji ds. inwalidztwa i zatrudnienia, przesądzające o inwalidztwie I, II lub III grupy.

Zgodnie z nową ustawą emerytalno-rentową (od 1 stycznia 1999 r.) niezdolną do pracy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania tej zdolności po przekwalifikowaniu. Całkowicie niezdolna do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Częściowo niezdolna do pracy jest osoba, która zdolność do pracy, zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji, utraciła w stopniu znacznym.

Trwałą niezdolność do pracy orzeka się natomiast, jeśli badana osoba nie ma szans na odzyskanie zdolności do pracy. Jeśli taka szansa istnieje, to ustala się okresową niezdolność do pracy. Od 1 stycznia 2005 r. niezdolność do pracy orzekana jest tylko okresowo.

Oprócz tych ustaleń występuje też pojęcie niezdolności do samodzielnej egzystencji, czyli konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych.

Ustalono, że osoby zaliczone na podstawie wcześniejszych przepisów do:

-        I grupy inwalidzkiej, obecnie uważa się za całkowicie niezdolne do pracy oraz samodzielnej egzystencji,

-        II grupy inwalidzkiej, obecnie uważa się za całkowicie niezdolne do pracy,

-        III grupy inwalidzkiej, uważa się za częściowo niezdolne do pracy.

Trzy stopnie niepełnosprawności

Następną kategoryzację osób niepełnosprawnych wprowadziła Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Zapisano w niej trzy stopnie niepełnosprawności. Zgodnie z ustawą:

-        znaczny stopień niepełnosprawności przyznaje się osobie z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolnej do pracy albo zdolnej do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej; osobie wymagającej w celu odgrywania ról społecznych stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób, w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji (chodzi o takie naruszenie sprawności organizmu, które uniemożliwia zaspokojenie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, czyli samoobsługę, poruszanie się i komunikację);

-        umiarkowany stopień niepełnosprawności przyznaje się osobie z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolnej do pracy albo zdolnej do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymagającej czasowej lub częściowej pomocy innych osób w celu odgrywania ról społecznych;

-        lekki stopień niepełnosprawności przyznaje się osobie o naruszonej sprawności organizmu, powodującej w sposób istotny obniżenie zdolności do wykonywania pracy, w porównaniu do zdolności, jakie wykazuje osoba o podobnych kwalifikacjach zawodowych z pełną sprawnością psychiczną i fizyczną lub mająca ograniczenia w odgrywaniu ról społecznych. Brak zdolności można kompensować za pomocą wyposażenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze lub środki techniczne.

Uwaga: Przyznanie znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności nie wyklucza możliwości zatrudnienia tej osoby u pracodawcy niezapewniającego warunków pracy chronionej, w przypadku uzyskania pozytywnej opinii Państwowej Inspekcji Pracy o przystosowaniu przez pracodawcę stanowiska pracy do potrzeb osoby niepełnosprawnej.

Należy podkreślić, że orzeczenie lekarza orzecznika ZUS o całkowitej niezdolności do pracy i do samodzielnej egzystencji traktowane jest na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy odpowiada umiarkowanemu stopniowi niepełnosprawności. Orzeczenie zaś o częściowej niezdolności do pracy odpowiada lekkiemu stopniowi niepełnosprawności.

Ograniczenia w podejmowaniu pracy

Mimo że przepisy Ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a także Ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych nie ograniczają możliwości zatrudniania osób niepełnosprawnych, to istnieją pewne ograniczenia, np.: informacja o podjęciu zatrudnienia przez osobę niezdolną do jej wykonywania może mieć wpływ na decyzję lekarza orzecznika ZUS lub innego organu orzekającego, w sytuacji gdy osoba ta ubiega się o przedłużenie okresu niezdolności do pracy lub orzeczenie niepełnosprawności.

Każda sprawa tego typu powinna być rozpatrywana indywidualnie i niekoniecznie może przybrać niekorzystny obrót dla zainteresowanego. Z pewnością np. podjęcie pracy w zawodzie przez kierowcę, który został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy ze względu na wzrok, nie zyska aprobaty organów orzekających. Warto wiedzieć, że osoby pobierające emeryturę lub rentę mają ograniczenia w uzyskaniu dochodów z działalności zarobkowej, a w niektórych przypadkach uzyskiwanie takich dochodów może spowodować zawieszenie świadczeń emerytalnych lub rentowych. Ponadto zarówno osoby niepełnosprawne, jak i ich pracodawcy powinni respektować zalecenia lekarza w sprawie zakazu lub ograniczenia wykonywania pracy. Postępowanie wbrew tym zaleceniom może spowodować pogorszenie stanu zdrowia, a wyjątkowo również negatywne skutki dla pracodawcy.

Uprawnienia pracownicze osób niepełnosprawnych

Ustawa z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. Nr 123, poz. 776 z późn. zm.) zawiera uregulowania szczególne w stosunku do zawartych w kodeksie pracy postanowień, dotyczących czasu pracy, urlopów wypoczynkowych oraz zwolnień z pracy.

Czas pracy

Czas pracy osoby niepełnosprawnej zależy od orzeczenia stopnia niepełnosprawności. Przy lekkim stopniu czas pracy nie może przekraczać 8 godzin na dobę i 40 godzin tygodniowo. W przypadku pracownika mającego znaczny lub umiarkowany stopień niepełnosprawności czas pracy nie może przekraczać 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo. Wskazany wymiar czasu pracy musi być stosowany od następnego dnia po przedstawieniu pracodawcy orzeczenia o niepełnosprawności.

Osoba niepełnosprawna nie może być zatrudniona w porze nocnej i w godzinach nadliczbowych. Zakazu tego nie stosuje się w dwóch przypadkach:

-        w stosunku do osób zatrudnionych przy pilnowaniu

-        w przypadku, gdy na wniosek osoby zatrudnionej lekarz przeprowadzający badanie profilaktyczne lub z powodu jego nieobecności lekarz sprawujący opiekę nad daną osobą wyrazi na to zgodę. Koszt tych badań ponosi pracodawca.

Osoba niepełnosprawna ma prawo do dodatkowej przerwy w pracy, na gimnastykę usprawniającą lub wypoczynek. Czas dodatkowej przerwy wynosi 15 minut jest wliczany do czasu pracy.

Uwaga: Dodatkowa przerwa 15 minut + 15 minut przerwy, wynikające z art. 129 poz. 10 Kodeksu pracy = 30 minut przerwy w pracy.

Stosowanie krótszych norm czasu pracy nie może spowodować obniżenia wysokości wynagrodzenia wypłacanego w stałej miesięcznej wysokości. Godzinowe stawki wynagrodzenia zasadniczego, które odpowiadają zaszeregowaniu wykonywanej pracy, po przejściu na zmienione normy czasu pracy (po orzeczeniu stopnia niepełnosprawności) ulegają podwyższeniu w stosunku, w jakim pozostaje dotychczasowy wymiar czasu pracy do tych norm.

Dodatkowy urlop

Osobom mającym znaczny i umiarkowany stopień niepełnosprawności przysługuje dodatkowy urlop wypoczynkowy wynoszący 10 dni roboczych w roku kalendarzowym. Urlop ten nie będzie przysługiwał, gdy pracownik ma prawo do urlopu wypoczynkowego w wymiarze przekraczającym 26 dni roboczych (np. urlopy dla nauczycieli) lub do urlopu dodatkowego na podstawie odrębnych przepisów (np. urlopy dla sędziów). Gdy wymiar takiego urlopu jest niższy niż 10 dni roboczych, zamiast niego pracownikowi przysługuje urlop dodatkowy w wymiarze wskazanym w ustawie, czyli 10 dni roboczych. Prawo do pierwszego dodatkowego urlopu pracownik niepełnosprawny nabywa po przepracowaniu roku po dniu orzeczenia znacznego lub umiarkowanego stopnia niepełnosprawności.

Płatne zwolnienia z pracy

Pracownicy z orzeczonym znacznym umiarkowanym stopniem niepełnosprawności mają prawo do zwolnienia od pracy z zachowaniem wynagrodzenia, które oblicza się jak ekwiwalent pieniężny za urlop wypoczynkowy:

-        w celu wykonania badań specjalistycznych, zabiegów leczniczych lub usprawniających, a także w celu uzyskania zaopatrzenia ortopedycznego lub jego naprawy, jeżeli czynności te nie mogą być wykonane poza godzinami pracy (np. ze względu na godziny funkcjonowania zakładu opieki zdrowotnej),

-        w wymiarze do 21 dni roboczych w celu uczestniczenia w turnusie rehabilitacyjnym, nie częściej jednak niż raz do roku.

Uwaga: łączny wymiar urlopu dodatkowego (czyli 10 dni) i zwolnienia od pracy w celu uczestniczenia w turnusie rehabilitacyjnym nie mogą przekroczyć 21 dni roboczych. Zwolnienie udzielane jest na podstawie wniosku lekarza o skierowanie na turnus rehabilitacyjny, w którym musi być określony rodzaj i czas trwania turnusu. Podstawą wypłaty wynagrodzenia za czas zwolnienia jest dokument potwierdzający pobyt na turnusie, wystawiony przez organizatora turnusu.

Podstawa prawna: Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych z 27 sierpnia 1997 r. (Dz. U. Nr 123 poz. 776 z późn. zm.) i Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 22 maja 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania zwolnień od pracy osobom o znacznym i umiarkowanym stopniu niepełnosprawności w celu uczestniczenia w turnusie rehabilitacyjnym (Dz. U. Nr 100, poz. 929).

Limit zatrudnienia

Aby zwiększyć udział osób niepełnosprawnych na rynku pracy, pracodawcy zostali zobligowani do zatrudniania osób niepełnosprawnych. Obowiązek taki mają pracodawcy zatrudniający co najmniej 25 pracowników (z wyjątkiem placówek dyplomatycznych).

Uwaga: do ustalonej liczby 25 pracowników nie wlicza się (jeżeli nie są to osoby niepełnosprawne) osób zatrudnionych:

-        na umowę o pracę w celu przygotowania zawodowego,

-        przebywających na urlopach wychowawczych,

-        odbywających zasadniczą służbę wojskową,

-        uczestników Ochotniczych Hufców Pracy,

-        pobierających świadczenia rehabilitacyjne,

-        przebywających na urlopach bezpłatnych.

Obowiązkowy wskaźnik zatrudnienia

Pracodawcy zatrudniający więcej niż 25 osób powinni zatrudniać 6% osób niepełnosprawnych. Za każdy nieobsadzony przez osobę niepełnosprawną etat pracodawca płaci 40,65% przeciętnego wynagrodzenia.

Przykład: zakład pracy ma 100 pracowników, więc pracodawca powinien zatrudniać 6% niepełnosprawnych, czyli 6 osób. Nie zatrudniając żadnej osoby niepełnosprawnej, zapłaci 40,65% przeciętnego wynagrodzenia x 6 osób – miesięcznie. Wpłaty te pracodawcy odprowadzają do Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON). Mimo iż wpłaty są dość dużym obciążeniem finansowym, wielu pracodawców wybiera je, zamiast zatrudnienia osób niepełnosprawnych.

Uwaga: Z wpłat na fundusz celowy PFRON zwolnione są:

-        publiczne i niepubliczne jednostki organizacyjne niedziałające w celu osiągnięcia zysku, w których wyłącznym przedmiotem prowadzonej działalności jest rehabilitacja społeczna i lecznicza, edukacja osób niepełnosprawnych lub opieka nad osobami niepełnosprawnymi,

-        pracodawcy prowadzący zakłady pracy będące w likwidacji,

-        pracodawcy prowadzący zakłady pracy, w których ogłoszono upadłość.

Obniżony wskaźnik

Obniżony wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych ustalono dla:

-        państwowych i samorządowych jednostek organizacyjnych, będących jednostkami budżetowymi, zakładami budżetowymi albo gospodarstwami pomocniczymi instytucji kultury oraz jednostek organizacyjnych, zajmujących się statutowo ochroną dóbr kultury uznanych za pomniki historii – wskaźnik wynosił 3% (w roku 2005), 4% (w roku 2006), a obecnie 5% (w roku 2007) i 6% (w roku 2008 oraz w latach następnych),

-        dla państwowych i niepaństwowych szkół wyższych, publicznych i niepublicznych szkół, zakładów kształcenia nauczycieli oraz placówek opiekuńczo-wychowawczych i resocjalizacyjnych wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych wynosi 1% (w latach 2001-2004) i 2% (w roku 2005 i w latach następnych). Wskaźnik oblicza się jako sumę wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych i podwojonego wskaźnika wychowanków, uczniów, studentów lub słuchaczy uczących się we wspomnianych placówkach,

-        dla pracodawców zatrudniających osoby niepełnosprawne ze schorzeniami szczególnie utrudniającymi wykonywanie pracy.

Stan prawny na dzień 1 stycznia 2007 r.

ANITA SIEMASZKO

Artykuł pochodzi z publikacji Stowarzyszenia Przyjaciół Integracji „ABC... dla niepełnosprawnego pracownika i pracodawcy”

Stowarzyszenie Przyjaciół Integracji

ul. Sapieżyńska 10a, 00-215 Warszawa

tel.: 022 536 01 11, 022 635 13 30

faks: 022 635 11 82

e-mail: integracja@integracja.org

Strona internetowa: www.niepelnosprawni.pl

 

Niniejszy artykuł pochodzi z październikowego numeru Biuletynu Euro Info.

Zasady prenumeraty bezpłatnego biuletynu tutaj