Rozporządzenie (WE) nr 1935/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z 27 października 2004 r. w sprawie materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością definiuje termin „aktywne oraz inteligentne materiały i wyroby do kontaktu z żywnością". Zgodnie z tym rozporządzeniem:

• ·aktywne materiały i wyroby do kontaktu z żywnością oznaczają materiały i wyroby, których zadaniem jest przedłużenie okresu przydatności do sprzedaży lub też zachowanie lub poprawa stanu opakowanej żywności. Z uwagi na ich naturę przewidziano w nich obecność składników, które mogą uwalniać substancje do opakowanej żywności lub jej otoczenia lub też je absorbować;  
• inteligentne materiały i wyroby do kontaktu z żywnością oznaczają materiały i wyroby, które monitorują stan opakowanej żywności lub jej otoczenia.    

Obok ogólnych wymogów ustanowionych w rozporządzeniu (WE) nr 1935/2004, aby bezpiecznie stosować powyższe materiały i wyroby, należy brać pod uwagę rozporządzenie Komisji (WE) nr 450/2009 z 29 maja 2009 r. w sprawie aktywnych i inteligentnych materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością.

Aktywne i inteligentne materiały i wyroby mogą być wprowadzone do obrotu tylko wtedy, gdy odpowiednio i skutecznie wypełniają zamierzony cel stosowania, a także spełniają wymagania ustanowione w przepisach prawnych w tym zakresie.  

Istnieje wiele różnych rodzajów aktywnych i inteligentnych materiałów i wyrobów. Substancje pełniące funkcję aktywną lub inteligentną mogą znajdować się w osobnym pojemniku, np. w małej papierowej saszetce, lub też mogą wchodzić w skład materiału opakowaniowego, np. tworzywa sztucznego butelki plastikowej.  

Zgodnie ze swoją naturą materiały i wyroby zaprojektowane w celu aktywnego zachowywania lub poprawy stanu żywności, nie są substancjami obojętnymi, w przeciwieństwie do tradycyjnych materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Opracowywane są w taki sposób, aby zawierały aktywne składniki, których przeznaczeniem jest stopniowe uwalnianie się do żywności lub absorbowanie substancji w niej zawartych. Należy je odróżnić od materiałów i wyrobów wykorzystywanych tradycyjnie, uwalniających swoje naturalne składniki do środków spożywczych w procesie ich produkcji, tak jak drewniane beczki.  

Opakowanie aktywne zmienia warunki wewnątrz opakowania, aby zachować odpowiednie właściwości produktu przez długi czas. W tego typu opakowaniach najczęściej stosuje się:

• absorbery tlenu, etylenu, CO2, nadmiaru wody i innych substancji negatywnie wpływających na jakość produktu,  
• ·       emitery, które wydzielają do wnętrza opakowania takie substancje, jak: CO2, woda, przeciwutleniacze, substancje konserwujące.  

Mogą to być np. folie wyzwalające niewielkie ilości aktywnych substancji przeciwbakteryjnych, które zabezpieczają powierzchnie niektórych rodzajów żywności, takich jak mięso, ryby, sery, przed niekorzystnymi zmianami mikrobiologicznymi. Zadaniem systemów absorbujących i emitujących jest przedłużenie trwałości opakowanego produktu oraz poprawa jakości i bezpieczeństwa żywności. Substancje wykorzystywane w systemach aktywnych najczęściej stanowią wbudowany składnik materiałów opakowaniowych lub są umieszczane wewnątrz opakowania w postaci saszetek, nalepek i etykiet. Aktywne materiały i wyroby nie mogą powodować zmiany składu ani cech organoleptycznych poprzez ukrywanie zepsucia żywności, co mogłoby wprowadzać w błąd konsumenta co do jakości środka spożywczego.  

Inteligentne systemy opakowaniowe dostarczają użytkownikowi informacji o stanie żywności. Nie powinny uwalniać swoich składników do tej żywności. Mogą być umieszczone na zewnętrznej powierzchni opakowania oraz oddzielone od żywności barierą funkcjonalną, tj. zapobiegającą przemieszczaniu się substancji spoza bariery do żywności.  

Aby umożliwić konsumentowi identyfikację niejadalnych części produktu, aktywne i inteligentne materiały i wyroby lub ich elementy, jeżeli wyglądają na jadalne, są odpowiednio oznakowane poprzez użycie sformułowania „Nie do spożycia" oraz jeżeli jest to techniczne możliwe - przy użyciu symbolu określonego w rozporządzeniu Komisji w sprawie aktywnych i inteligentnych materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Informacje te muszą znajdować się w widocznym miejscu, być czytelne i nieusuwalne. Ze względu na bezpieczeństwo konsumenta informacje te powinny być drukowane czcionką o wysokości znaków co najmniej 3 mm oraz spełniać wymagania odnośnie do znakowania, określone w rozporządzeniu nr 1935/2004.  

Opakowania biodegradowalne

Obecnie, kiedy coraz większe znaczenie przykłada się do ochrony środowiska naturalnego, zmieniają się także wymagania odnośnie do opakowań. Spowodowało to znaczny postęp w produkcji biodegradowalnych materiałów opakowaniowych. Polimerami biodegradowalnymi mogą być polimery naturalne niemodyfikowane oraz polimery otrzymywane poprzez modyfikację polimerów naturalnych metodami biotechnologicznymi oraz na drodze syntezy chemicznej. Stosuje się różne polimery biodegradowalne. Jednym z nich jest skrobia, którą można otrzymywać ze środków spożywczych, takich jak: ziemniaki, kukurydza, ryż, żyto, owies, pszenica, tapioka i groch. Degradacja tworzywa otrzymanego z naturalnych surowców dokonuje się pod wpływem bakterii i grzybów, w wyniku tego dochodzi do rozłożenia polimeru.  

Wybrane zagadnienia prawne Opakowania przeznaczone do kontaktu z żywnością podlegają wymaganiom sanitarno-higienicznym. Podobnie jak w przypadku żywności również w odniesieniu do opakowań obowiązuje zasada odpowiedzialności producenta za przestrzeganie istniejących przepisów w tym zakresie. Wprowadzenie po akcesji do Unii Europejskiej tej zasady zastąpiło istniejący do tej daty system oceny sanitarno-higienicznej materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Oznacza to, że producenci muszą dysponować wynikami niezbędnych badań potrzebnych do wykazania zgodności materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością z istniejącymi regulacjami prawnymi.  

Rozporządzenie Komisji (WE) nr 2023/2006 z 22 grudnia 2006 r. w sprawie Dobrej Praktyki Produkcyjnej w odniesieniu do materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością - ustanawia zasady Dobrej Praktyki Produkcyjnej (GMP) w odniesieniu do grup materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością, których wykaz zawiera załącznik I do rozporządzenia (WE) nr 1935/2004 w sprawie materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością oraz kombinacji tych materiałów i wyrobów lub materiałów i wyrobów pochodzących z recyklingu i wykorzystywanych w produkcji tych materiałów i wyrobów. Wszystkie podmioty działające na rynku powinny mieć skuteczne systemy zarządzania jakością prowadzonych czynności produkcyjnych, dostosowane do ich pozycji w łańcuchu dostaw. Zasady te powinny odnosić się do materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością lub mających już kontakt z żywnością i do tego przeznaczonych, a także do produktów, których kontaktu z żywnością lub przenoszenia ich składników na żywność można zasadnie oczekiwać przy ich normalnym lub przewidywalnym zastosowaniu. Należy ustanowić szczegółowe zasady dotyczące procesów z użyciem farb drukarskich oraz w razie potrzeby - innych procesów. W odniesieniu do farb drukarskich stosowanych na stronie materiału lub wyrobu niemającej kontaktu z żywnością, Dobra Praktyka Produkcyjna powinna w szczególności uniemożliwić przenoszenie substancji na żywność w wyniku odbicia farby (set-off) lub jej przeniesienia przez podłoże.

 Przepisy obowiązujące w Unii Europejskiej, a więc również i w Polsce, wymagają stosowania w procesie produkcji opakowań żywności wyłącznie substancji dozwolonych, zamieszczonych na tzw. listach pozytywnych. Na listach tych wymienione są związki wykorzystywane w procesie produkcji materiałów opakowaniowych. Listy nie zawierają substancji wykorzystywanych do innych celów, np. do przedłużania lub monitorowania trwałości zapakowanego produktu.  

Wykaz substancji, których stosowanie jest dozwolone w procesie wytwarzania lub przetwarzania materiałów i wyrobów:

·       z tworzyw sztucznych - określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z 22 czerwca 2007 r. w sprawie wykazu substancji, których stosowanie jest dozwolone w procesie wytwarzania lub przetwarzania materiałów i wyrobów z tworzyw sztucznych, a także sposobu sprawdzania zgodności tych materiałów i wyrobów z ustalonymi limitami,

·       z innych tworzyw niż tworzywa sztuczne - rozporządzenie Ministra Zdrowia z 15 stycznia 2008 r. w sprawie wykazu substancji, których stosowanie jest dozwolone w procesie wytwarzania lub przetwarzania materiałów i wyrobów z innych tworzyw niż tworzywa sztuczne przeznaczonych do kontaktu z żywnością. Producenci opakowań zobowiązani są do wykonywania badań migracji globalnej i specyficznej dla materiałów opakowaniowych.  

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 22 czerwca 2007 r. w sprawie wykazu substancji, których stosowanie jest dozwolone w procesie wytwarzania lub przetwarzania materiałów i wyrobów z tworzyw sztucznych, a także sposobu sprawdzania zgodności tych materiałów i wyrobów z ustalonymi limitami, przez pojęcia:

• migracji globalnej - należy rozumieć łączną masę wszystkich substancji przenikających z materiału lub wyrobu, w określonych warunkach badania, do żywności lub płynu modelowego imitującego daną żywność;  
• migracji specyficznej - należy rozumieć masę określonej substancji przenikającej z materiału lub wyrobu, w określonych warunkach badania, do żywności lub płynu modelowego imitującego daną żywność.    

Dopuszczalny limit migracji globalnej składników uwalnianych z materiałów i wyrobów z tworzyw sztucznych do środków spożywczych wynosi 60 mg/kg środka spożywczego lub płynu modelowego imitującego żywność. Limit migracji globalnej wynosi 10 mg/dm2 powierzchni materiału lub wyrobu w przypadku:

• ·wyrobów będących pojemnikami lub spełniających funkcje pojemników lub wyrobów, które mogą być napełniane, o pojemności nie mniejszej niż 500 ml i nie większej niż 10 l;
• arkuszy, folii i innych materiałów lub wyrobów, które nie mogą być napełniane lub dla których nie jest możliwe oszacowanie stosunku powierzchni do ilości żywności, jaka ma z nią kontakt.    

Limity migracji specyficznej dla substancji, których stosowanie jest dozwolone w procesie wytwarzania lub przetwarzania materiałów i wyrobów z tworzyw sztucznych określone są w załączniku nr 1 do rozporządzenia Ministra Zdrowia z 22 czerwca 2007.  

Wyżej wymienione rozporządzenie oraz jego nowelizacja podają definicję tworzywa sztucznego oraz wielowarstwowych materiałów lub wyrobów z tworzyw sztucznych. Poprzez tworzywa sztuczne należy rozumieć organiczne związki wielkocząsteczkowe otrzymane w wyniku polimeryzacji, polikondensacji, poliaddycji lub innych podobnych procesów z cząsteczek o małej masie lub poprzez chemiczną przemianę naturalnych makrocząsteczek; do związków wielkocząsteczkowych mogą być dodawane inne substancje. Wielowarstwowe materiały lub wyroby z tworzyw sztucznych oznaczają materiały lub wyroby z tworzyw sztucznych, które składają się z dwóch lub więcej warstw materiałów połączonych spoiwami lub w inny sposób, przy czym każda z tych warstw składa się wyłącznie z tworzywa sztucznego.  

W przypadku materiałów i wyrobów z innych tworzyw niż tworzywa sztuczne, przeznaczonych do kontaktu z żywnością dopuszczalne limity migracji lub zawartości substancji oraz inne ograniczenia i specyfikacje dla substancji lub materiałów i wyrobów oraz sposób sprawdzania zgodności materiałów i wyrobów z ustalonymi limitami migracji określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z 15 stycznia 2008 r. w sprawie wykazu substancji, których stosowanie jest dozwolone w procesie wytwarzania lub przetwarzania materiałów i wyrobów z innych tworzyw niż tworzywa sztuczne przeznaczonych do kontaktu z żywnością.  

Podsumowanie

Opakowanie stanowi integralną część produktu. Jest bardzo ważne: chroni zapakowany produkt przed warunkami zewnętrznymi, wpływa na jakość i bezpieczeństwo zdrowotne, ułatwia transport, przechowywanie i dozowanie produktu. Odgrywa ważną rolę marketingową. Obecnie opakowania żywności zmieniają się dynamicznie. Stają się coraz bardziej funkcjonalne i innowacyjne, w ich produkcji wykorzystuje się aktywne substancje oddziałujące na opakowany produkt, a także biodegradowalne surowce. Z uwagi na wzajemne oddziaływanie zapakowanych produktów z opakowaniami, jakość opakowań odgrywa kluczową rolę dla zachowania bezpieczeństwa produktu oraz zdrowia konsumenta. W związku z tym należy pamiętać o zasadach Dobrej Praktyki Produkcyjnej w odniesieniu do materiałów i wyrobów przeznaczonych do kontaktu z żywnością i przestrzeganiu innych uregulowań prawnych, których celem jest ograniczenie ryzyka zagrożenia zdrowia.  

 dr Iwona Traczyk, mgr Alicja Walkiewicz  

dr Iwona Traczyk, dyrektor ds. Naukowych Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie. Specjalista z zakresu żywności  i żywienia.  

mgr Alicja Walkiewicz, starszy specjalista badawczo-teczniczny Instytutu Żywności i Żywienia w Warszawie  z zakresu żywności i żywienia.  

Artykuł pochodzi z publikacji Obrót żywnością a zdrowie wydanej przez ośrodek Enterprise Europe Network działający przy Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości.  

Wersja elektroniczna publikacji jest dostępna na stronie  www.een.org.pl, a wersją papierową można otrzymać po przesłaniu danych teleadresowych na adres poczty elektronicznej biuletyn_ei (at) parp.gov.pl

Artykuł został opublikowany w numerze majowym Biuletynu Euro  Info 2010.

Jeśli widzisz błąd w artykule, prosimy o mail'a na adres een (at) parp.gov.pl