WPROWADZENIE DO SYSTEMU HACCP
Od przystąpienia Polski do Unii Europejskiej wszystkie firmy zajmujące
się produkcją i dystrybucją żywności muszą stosować system
HACCP. Przed wskazaniem z czego wynika ten obowiązek niezbędne jest
krótkie wyjaśnienie, czym jest system HACCP.
Co oznacza skrót HACCP?
Skrót HACCP pochodzi od określenia w języku angielskim (Hazard Analysis
and Critical Control Points), które tłumaczy się terminem Analiza
Zagrożeń i Krytyczne Punkty Kontroli. Oznacza system organizacji
działania w firmach mających do czynienia z żywnością, służący
zapewnieniu bezpieczeństwa zdrowotnego tej żywności. System HACCP jest
uznawany za najskuteczniejsze narzędzie pozwalające zagwarantować, że
żywność nie ulegnie skażeniu lub zanieczyszczeniu i będzie bezpieczna
dla konsumenta.
Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP
Przed wprowadzeniem w zakładzie systemu HACCP należy wdrożyć zasady
Dobrej Praktyki Produkcyjnej (GMP - Good Manufacturing Practice) oraz
zasady Dobrej Praktyki Higienicznej (GHP - Good Hygiene Practice),
które mają na celu stworzenie warunków do wytworzenia żywności
bezpiecznej pod względem higienicznym. Dotyczą one m.in. pomieszczeń,
maszyn i urządzeń, usuwania odpadów, mycia, zaopatrzenia w wodę,
pozyskiwania surowców, higieny osobistej i szkolenia personelu.
Właśnie wdrażanie zasad GMP/GHP może w niektórych firmach wiązać się z
koniecznością ponoszenia wydatków, np. na przebudowę pomieszczeń lub
wymianę wyposażenia zakładu. W firmie, która funkcjonuje w pełnej
zgodności z zasadami GMP/GHP, wdrażanie systemu HACCP nie powinno
powodować nadmiernych kosztów (mogą one być związane ze szkoleniem
personelu lub zakupem urządzeń pomiarowych).
Podstawowe cechy systemu HACCP
System
HACCP tworzy się indywidualnie dla każdego zakładu (linii produkcyjnej)
uwzględniając specyfikę prowadzonej tam działalności. Za wprowadzenie i
utrzymywanie działania systemu odpowiedzialne jest kierownictwo
zakładu. System ten:
·
polega na identyfikacji występujących zagrożeń żywności (biologicznych,
chemicznych, fizycznych) oraz określeniu metod ich uniknięcia,
·
ma charakter prewencyjny, przenosi ciężar kontroli z końcowego produktu
na poszczególne fazy całego procesu produkcji i dystrybucji,
· może być stosowany na wszystkich etapach tzw.
„łańcucha żywnościowego" (od gospodarstwa rolnego do stołu konsumenta):
podczas produkcji, magazynowania, dystrybucji, dostarczania
konsumentowi w sklepach i restauracjach,
· wymaga udziału całego personelu zakładu oraz zaangażowania kierownictwa.
Zasadniczo
systemu HACCP nie poddaje się żadnej certyfikacji przez zewnętrzną
jednostkę certyfikującą. Nie ma takiego wymogu prawnego, jednakże firma
może poddać swój system dobrowolnej certyfikacji, jeśli chce przez to
osiągnąć jakieś cele, np. marketingowe. Stopniowo powstają dokumenty,
które mogą stanowić podstawę do dobrowolnej certyfikacji
funkcjonującego w zakładzie systemu HACCP przez niezależne jednostki
(np. duńska norma DS 3027).
Istnieje siedem zasad (etapów działania) w ramach systemu HACCP:
Etap 1. Przeprowadzenie analizy zagrożeń:
- identyfikacja mogących potencjalnie wystąpić zagrożeń biologicznych, chemicznych i fizycznych,
- określenie prawdopodobieństwa ich wystąpienia,
- określenie ich istotności dla bezpieczeństwa żywności,
- ustalenie środków zapobiegawczych i kontrolnych.
Etap 2. Ustalenie krytycznych punktów kontrolnych
-
zidentyfikowanie wszystkich miejsc, etapów, procesów, w których
niezbędne jest opanowanie występujących zagrożeń poprzez ich kontrolę.
Etap 3. Ustalenie limitów krytycznych dla każdego z punktów kontrolnych
-
przypisanie każdemu z krytycznych punktów kontrolnych parametrów
określonych przy pomocy specyficznych miar (np. temperatury,
wilgotności, czasu) oraz oznaczenie granic ich tolerancji.
Etap 4. Ustalenie procedur monitorowania krytycznych punktów kontrolnych
- monitorowanie krytycznych punktów kontrolnych w celu sprawdzenia, czy nie są przekraczane limity krytyczne,
- monitorowanie powinno być prowadzone w sposób ciągły (lub ewentualnie regularny),
- każde sprawdzenie powinno być zapisywane.
Etap 5. Ustalenie działań korygujących
-
opracowanie dla każdego krytycznego punktu kontrolnego właściwych
działań korygujących, które należy podjąć, gdy monitorowanie wykaże
przekroczenie limitów krytycznych,
-
działania korygujące muszą dotyczyć zarówno przywrócenia właściwego
funkcjonowania procesu produkcyjnego, jak i sposobu postępowania z
nieprawidłowo wytworzonym produktem,
- każde podjęte działanie powinno być zapisywane.
Etap 6. Ustalenie procedur weryfikacji systemu
-
ustalenie, w jaki sposób będzie sprawdzane skuteczne funkcjonowanie
całego systemu HACCP (np. audyt, badania mikrobiologiczne produktów
końcowych),
- procedury weryfikacji powinny być uruchamiane w regularnych odstępach czasu oraz przy każdej zmianie w procesie produkcyjnym.
Etap 7. Ustalenie dokumentacji
-
ustalenie sposobu sporządzania, przechowywania i nadzorowania
wszystkich dokumentów związanych z systemem (szczególnie procedur i
zapisów).
HACCP w Unii Europejskiej
Wytyczne GMP/GHP oraz stosowania systemu HACCP, które mają najbardziej
powszechny, światowy zasięg opracowano w ramach Kodeksu Żywnościowego
(„Codex Alimentarius") FAO/WHO. Wytyczne te mają charakter dobrowolny,
adresowane są zarówno bezpośrednio do producentów żywności, jak i do
władz państwowych (jako wzorzec dla przepisów krajowych).
Dostępne są na stronie internetowej www.codexalimentarius.net/publications.stm
W Unii Europejskiej podstawowym aktem z zakresu bezpieczeństwa żywności i żywienia jest rozporządzenie nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z 28 stycznia 2002 r. ustanawiające ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności oraz ustanawiające procedury w sprawie bezpieczeństwa żywności.
HACCP w Polsce
Od 1 maja 2004 r. czyli od daty przystąpienia do UE, system prawa żywnościowego w Polsce opiera się o dyrektywy i rozporządzenia unijne. Obecnie większość dyrektyw zastąpiona jest przez rozporządzenia, obowiązujące bezpośrednio we wszystkich państwach członkowskich, co usprawnia funkcjonowanie wewnętrznego rynku żywności. Poza obligatoryjnymi aktami prawa unijnego, państwa członkowskie UE mogą wydawać dodatkowe regulacje wewnętrzne, w zakresie zagadnień specyficznych dla danego państwa podyktowanych potrzebą ochrony zdrowia publicznego (np. obligatoryjne wzbogacenie żywności w określone składniki odżywcze.
Podstawowym krajowym aktem prawnym jest ustawa z 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia, która określa wymagania zdrowotne żywności, wymagania dotyczące przestrzegania zasad higieny oraz zagadnienia urzędowej kontroli żywności. Ustawie towarzyszy szereg rozporządzeń wykonwaczych, dotyczących np. znakowania żywności, składu żywności czy granicznej kontroli sanitarnej.
Anna Hutyra
Aktualizacja: Justyna Kulawik, 01.03.2010