Ustawa o VAT z 2004 r. miała być aktem prawnym wychodzącym naprzeciw oczekiwaniom regulacji wspólnotowych, co było związane ze zbliżającym się wstąpieniem Polski do Unii Europejskiej (1 maja 2004 r.). Głównym założeniem ustawy miała być implementacja najważniejszej wówczas obowiązującej wspólnotowej regulacji dotyczącej VAT, czyli VI dyrektywy Rady z 17 maja 1977 r. w sprawie harmonizacji przepisów państw członkowskich dotyczących podatków obrotowych (77/388/EWG).

Obecnie od 1 stycznia 2007 r. obowiązuje kolejna wspólnotowa regulacja w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej. Nowe regulacje prawne w zakresie podatku od towarów i usług VAT zawiera dyrektywa 2006/112/WE Rady z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej (Dz. Urz. UE. L nr 347, str. 1).  

 

Polska, przystępując do Wspólnoty Europejskiej, została zobowiązana do przyjęcia wspólnotowego systemu dotyczącego podatku VAT. W traktacie akcesyjnym przewidziany został okres dostosowawczy. Pierwotnie Polska mogła stosować dotychczasowe krajowe stawki i zwolnienia w podatku VAT (niezgodnie z regulacją unijnych dyrektyw) do 31 grudnia 2007 .  

 

W ostatnim kwartale 2007 r. unijna Rada ds. Ekonomiczno-Finansowych (ECOFIN) podjęła decyzję o przedłużeniu stosowania derogacji przyznanych Polsce w traktacie akcesyjnym. Ministrowie finansów krajów Unii Europejskiej, mimo początkowego sprzeciwu Niemiec, przedłużyli możliwość stosowania preferencyjnych stawek podatku VAT do końca 2010 roku.

 

Podstawowe stawki VAT w Unii Europejskiej a obowiązujące w Polsce stawki VAT

Dyrektywa 2006/112/WE Rady z dnia 28 listopada 2006 r w art. 93 do 130 oraz w załączniku III określa ramy prawne do stosowania stawek VAT w państwach członkowskich. Państwa członkowskie UE są w zasadzie zobowiązane do stosowania dwóch stawek podatku: podstawowej, w wysokości 15%, oraz stawki zredukowanej, nie mniejszej niż 5%.  

 

W preambule dyrektywy unijny ustawodawca wskazał, że stawka VAT w poszczególnych państwach Wspólnoty powinna być ustalona w wysokości co najmniej 15%. Celem takiego rozwiązania ma być zachowanie równowagi strukturalnej państw Unii oraz uniknięcie zakłócenia konkurencyjności w niektórych sektorach działalności członków UE.  

 

Zaznaczono również, że dopuszczalne jest stosowanie stawek preferencyjnych w VAT, ale należy je wprowadzać na czas określony. Poza tym powinno się dążyć do ujednolicenia w całej Unii systemu zwolnień.  

 

Zgodnie z art. 96 dyrektywy 2006/112/WE, każde z państw Unii ma prawo określić wysokość stawki podstawowej, z tym ograniczeniem, że nie może być ona mniejsza niż 15%. Co ważne, dyrektywa określiła wysokość stawki podatkowej na okres do 31 grudnia 2010 r. Zasadniczo więc Rada Unii Europejskiej będzie mogła zmienić jej wysokość od 1 stycznia 2011 r.

 

Możliwość wprowadzenia stawek obniżonych przewiduje art. 98 dyrektywy. Zgodnie z jego brzmieniem, państwo członkowskie ma możliwość wprowadzenia maksymalnie 2 ulgowych stawek w podatku VAT, które nie mogą być niższe od 5%. W załączniku nr III do dyrektywy wskazano towary i usługi, które mogą zostać objęte ulgową stawką VAT.  

 

Zgodnie z wymienionymi powyżej zasadami dyrektywy, polski ustawodawca w art. 41 ustawy o podatku VAT stosuje podstawową stawkę 22% oraz ulgową w wysokości 7%. Należy przy tym zaznaczyć, że nie są to wszystkie obowiązujące w Polsce stawki podatku od towarów i usług. Zgodnie z wytycznymi dyrektywy, w wewnątrzwspólnotowej dostawie towarów obowiązuje stawka 0% - co nie budzi zastrzeżeń, gdyż taki stan występuje we wszystkich państwach Unii Europejskiej. W ustawie przewidziano także „quasi-stawkę", czyli zwolnienie z opodatkowania. Wykaz usług i towarów objętych tzw. stawką „zw." zawiera m.in. załącznik nr 4 do ustawy o VAT. Różnica pomiędzy zwolnieniem z VAT a stawką 0% ma takie znaczenie, że podatnik sprzedający towary ze stawką 0% ma możliwość odliczenia podatku naliczonego. Podatnik, który sprzedaje towary lub usługi jedynie ze stawką zwolnioną, a przy tym kupuje ze stawkami 22%, 7%, 3% - nie ma możliwości odliczenia VAT naliczonego i tym samym musi zapłacony VAT ująć bezpośrednio w koszty. Podwyższa to bilansowo koszty działalności przedsiębiorcy.

 

Preferencją, która została niejako wywalczona w traktacie akcesyjnym, była możliwość wprowadzenia drugiej stawki ulgowej w wysokości 3%, czyli poniżej minimalnego progu wspólnotowej regulacji VAT. Warto bowiem zaznaczyć, że w Polsce przed 1 maja 2004 r. ta stawka obowiązywała na wiele usług i towarów. Zatem naszemu państwu, szczególnie ze względów ekonomicznych, zależało na utrzymaniu preferencyjnego VAT jak najdłużej. Polska zagwarantowała sobie pierwotnie stosowanie dotychczasowych ulg przez pierwsze trzy lata członkostwa w Unii.   Dzięki rozmowom w 2007 r. oraz pozytywnemu stanowisku unijnego komisarza ds. ceł i podatków, w drodze wyjątku udało się przedłużyć stosowanie stawek obniżonych do 31 grudnia 2010 r. Możliwość stosowania stawki 3% na towary wymienione w załączniku nr 6 do ustawy o VAT z dnia 11 marca 2004 r. ma istotne znaczenie ekonomiczne. Znaczna część wymienionych towarów to nieprzetworzone produkty, takie jak mięso, mleko, ryby oraz warzywa czy ziarna służące do produkcji mąki. Wzrost podatku VAT o co najmniej 2% (by dostosować się do unijnego minimum) oznaczałby wzrost cen zarówno tych produktów, jak i wytworzonych z nich artykułów spożywczych.  

 

Jeszcze większą preferencją podatkową (stawka 0%) do 31 grudnia 2010 r. zostały objęte książki i czasopisma specjalistyczne. Zgodnie z art. 41 ust. 2, towary wskazane w załączniku nr 6 z dniem 31 grudnia 2010 r. zostaną objęte 7-procentową stawką. W tej grupie znajdą się również książki i czasopisma .  

 

Z kolei część produktów i usług, które obecnie korzystają ze stawki obniżonej w wysokości 7 %, zostanie najprawdopodobniej po 1 stycznia 2011 r. objęta stawką podstawową.  

 

W szczególny sposób rozwiązano problem podwyżki stawek m.in. usług remontowych i budowlanych oraz gastronomicznych. W tych dwóch przypadkach stawki nie ulegną zmianie. Jest to spowodowane z jednej strony polityką Unii Europejskiej, która szczególny nacisk kładzie na rozwój budownictwa mieszkaniowego. Z drugiej zaś strony polska ustawa ma szeroko uregulowaną kwestię budownictwa społecznego (w art. 41 ust 12 do 12 c), dlatego będziemy spełniać w dalszym ciągu warunki, by korzystać ze stawki 7%. Istotne jest, że stanowisko to zostało potwierdzone przez Ministerstwo Finansów w komunikacie z dnia 29 marca 2010 r., który opublikowano na stronie www.mf.gov.pl. 

 

Zasady opodatkowania VAT po 31 grudnia 2010 r.

Jak zaznaczono powyżej, Polska miała prawo do przedłużonego stosowania niskich stawek VAT na zasadzie wyjątku, a stanowisko Komisji w 2007 r. (gdy przedłużano niższe stawki) było stanowcze - 31 grudnia 2010 r. ma być ostatnim dniem stosowania ulg w podatku VAT ponad standardy UE.  

 

Nie przewidziano jednak, że państwa Unii Europejskiej dotknie ogólnoświatowy kryzys gospodarczy. Jego wpływ widać przede wszystkim w kasach budżetów poszczególnych krajów Wspólnoty, w tym także Polski.  

 

Dostosowanie stawek VAT do poziomu unijnego będzie miało dwojakie znaczenie. Z jednej strony nie uniknie się podwyżki cen podstawowych produktów żywnościowych - co zdecydowanie negatywnie wpłynie na budżety wielu rodzin. Już dziś można obliczyć, że koszt zakupów żywności dla przeciętnej rodziny wzrośnie o ponad 100 zł miesięcznie. Nie są to wszystkie podwyżki, bowiem należy pamiętać o znacznym wzroście VAT na książki (o 7%). Zatem można ostrożnie oszacować, że przeciętny realny koszt podwyżki VAT to o 10-15% środków mniej w portfelu. Co najważniejsze, konstrukcja podatku powoduje, że jest on obojętny dla kolejnych podmiotów pośredniczących w transakcjach. Rzeczywistym płatnikiem podatku jest ostateczny odbiorca, czyli niemal zawsze konsument. Dlatego też podwyżka stawek VAT wpłynie przede wszystkim na wzrost obciążeń przeciętnego obywatela.  

 

Nie można jednak zapominać, że środki z podatku mają duże znaczenie dla budżetu. Im wyższy procent VAT, tym teoretycznie większy wpływ do budżetu. Zatem państwo może nie być zainteresowane przedłużaniem obowiązywania preferencyjnych stawek.  

 

Jeżeli sama Komisja Europejska, jedyny organ mogący wnieść pod obrady projekt zmian w dyrektywie, nie podejmie decyzji w sprawie przedłużenia stosowania preferencyjnych stawek VAT - Polska będzie musiała je zmienić. Należy pamiętać, że dyrektywy unijne są jednym z podstawowych źródeł prawa wspólnotowego. Za ich niewprowadzenie do krajowego sytemu prawnego bądź ich łamanie grożą sankcje, m.in. wysokie kary finansowe dla członka UE.  

 

Reasumując, dla konsumentów, ale także dla przedsiębiorców byłoby korzystne, by Polska nie musiała dostosowywać się na koniec 2010 r. do wymogów unijnych w zakresie podwyższenia stawek VAT. Obecnie nie wiadomo, jak zostanie rozwiązana ta kwestia - z pewnością decyzja będzie wynikiem pogłębionej analizy wpływu ewentualnych podwyżek stawek dla członków Unii. Nie tylko tych, którzy stosują obniżony VAT, lecz także tych, którzy już dawno dostosowali się do dyrektyw ws. VAT.   

Monika Mazur

aplikant radcowski AUXILIUM SA

 

Artykuł pochodzi z czerwcowego Biuletynu Euro Info 2010.

Jeśli widzisz błąd w artykule, prosimy o e-mail'a na adres een (at) parp.gov.pl