Niedozwolone kodeksy dobrych praktyk

W realiach bieżącego obrotu gospodarczego, coraz większe znaczenie odgrywają samodzielne inicjatywy przedsiębiorców w zakresie wprowadzania zasad postępowania z klientami. Na czoło wysuwają się przy tym różnego rodzaju kodeksy etyczne, zasady postępowania, do których zobligowane są firmy zrzeszane w stowarzyszeniach reklamowych, marketingowych. Za niedozwoloną praktykę, art. 11 ustawy uznaje sytuację, w której tego typu kodeksy zawierają postanowienia sprzeczne z prawem. Może chodzić np. o wskazywanie na konieczność wykorzystywania zakazach form reklamy. Sprzeczność z prawem zapisów kodeksów tworzonych na potrzeby przedsiębiorców dotyczyć będzie jednak przede wszystkim postanowień dotyczących praw konsumentów przysługujących im z mocy prawa [np. obowiązków informacyjnych poprzedzających zawarcie umowy]. Art. 11 ust. 2 wskazuje, iż nieuczciwej praktyki rynkowej dopuszcza się twórca kodeksu dobrych praktyk, którego postanowienia są sprzeczne z prawem. Jednocześnie, w razie wątpliwości, za twórcę kodeksu uważa się każdego przedsiębiorcę odpowiedzialnego za jego przygotowanie i wprowadzenie w życie lub nadzorowanie przestrzegania zapisów kodeksu w praktyce.

System konsorcyjny

Wprowadzenie regulacji odnoszącej się do systemów konsorcyjnych nie jest nowym zabiegiem. Zakaz tworzenia tego rodzaju konstrukcji biznesowych przewidywały bowiem przepisy ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 roku o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. W przypadku omawianego aktu prawnego, art. 10 ustawy nieuczciwą praktyką rynkową jest prowadzenie działalności w formie systemu konsorcyjnego. Jednocześnie, zakazane jest również organizowanie grupy z udziałem konsumentów w celu finansowania zakupu w systemie konsorcyjnym. Art. 2 pkt 10 ustawy, za system konsorcyjny uznaje prowadzenie działalności gospodarczej polegającej na zarządzaniu mieniem gromadzonym w ramach grupy z udziałem konsumentów, utworzonej w celu sfinansowania zakupu produktu na rzecz uczestników grupy. Powodem ograniczenia dopuszczalności tego rodzaju praktyk jest fakt, iż działanie systemów konsorcyjnych w sposób oczywisty narusza uprawnienia konsumentów. Zaznaczyć trzeba, że naruszeniem zakazu będzie także taki system konsorcyjny, w którym tylko część z jego uczestników to konsumenci. W przypadku organizowania systemu konsorcyjnego, ustawa przewiduje także odpowiedzialność karną Dotyczy ona osób zaangażowanych w zarządzanie mieniem systemu, organizujących grupę konsumentów dla celów konsorcjum, a także osób podejmujących takie działania w imieniu lub interesie innego przedsiębiorcy. 

Wskazania praktyczne

1. Zastosowanie przepisów analizowanej ustawy nie odnosi się tylko do sytuacji następujących po zawarciu umowy. Część z praktyk, w tym uznanych bezwzględnie za nieuczciwe [m.in. prezentowanie wadliwych próbek towarów, kryptoreklama, reklama przynęta], dotyczy stosunków pomiędzy przedsiębiorcą, a konsumentem poprzedzających finalizację kontraktu. Dzięki temu uzyskano wyższy poziom ochrony konsumentów przejawiających chęć zakupu towarów lub skorzystania z usług.  

2. Implementowanie zachowań wskazanych w „czarnej liście” dyrektywy, oznacza, że w tym zakresie nie będzie możliwa elastyczność w rozstrzyganiu konkretnych sporów. Skoro praktyki są zakazane bezwzględnie, żadnego znaczenia nie mają okoliczności takie jak krótki czas ich stosowania, skierowanie przekazów komercyjnych do niewielkiej liczby konsumentów. W tym zakresie, faktyczna swoboda w uznaniu, czy mamy do czynienia z zakazanym działaniem przedsiębiorcy została znacznie ograniczona. Założeniem istotnym, z punktu widzenia konsumenta, jest nałożenie obowiązku udowodnienia przez przedsiębiorcę, iż nie doszło do podjęcia praktyki agresywnej lub wprowadzającej w błąd.  

3. Na pierwszy rzut oka, wątpliwości może budzić równolegle obowiązywanie przepisów ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 roku o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Materia obu aktów prawnych pokrywa się bowiem w pewnym zakresie. Zamierzenie takie można jednak łatwo wyjaśnić. Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, reguluje zapobieganie i zwalczanie nieuczciwej konkurencji w działalności gospodarczej, w szczególności produkcji przemysłowej i rolnej, budownictwie, handlu i usługach - w interesie publicznym, przedsiębiorców oraz klientów, a zwłaszcza konsumentów (art. 1 ustawy). Z kolei przedmiotem ustawy z dnia 23 sierpnia 2007 roku o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym jest przede wszystkim zapewnienie wzmocnionej pozycji konsumentów. Interesy konsumentów, choć w znacznym zakresie pokrywają się z interesami konkurentów rynkowych przedsiębiorców, nie muszą być z nimi całkowicie zbieżne. W przypadku drugiej ze wskazanych ustaw, roszczenia wyliczone w pierwszej części artykułu, przysługują konsumentowi. Wystarczy, że jego interes został zagrożony przez nieuczciwe praktyki przedsiębiorców.

4. Ustawa o nieuczciwych praktykach rynkowych przynosi ze sobą szeroką definicję produktu. Nie można utożsamiać go tylko z przedmiotami materialnymi, ale także usługami, nieruchomościami oraz prawami i obowiązkami. Bez znaczenia pozostaje czy chodzi o „tradycyjne” usługi, czy też takie, które są świadczone przez nowoczesne środki komunikacji np. telefonię komórkową, Internet.

5. Szczególną ostrożność należy zachować przy oferowaniu klientom próbek towarów. Nieuczciwą praktyką rynkową pozostaje bowiem przekazywanie „wadliwych” próbek. Za wadliwe należy uznać produkty, które różnią się od towarów zakupionych przez konsumentów. Nie chodzi rzecz jasna o prezentowanie uszkodzonych próbek produktu, bo takie praktyki z oczywistych względów nie leżą w kręgu zainteresowania przedsiębiorców. Zakazane jest jednak przekazywanie „na próbę” towarów o jakości wyższej niż dostępne normalnie na rynku. Wadliwość towaru może dotyczyć więc przede wszystkim jego składu. Z uwagi na szeroką definicję produktu, zawartą w ustawie, wspomniane ograniczenia będą odnosić się także do próbnego korzystania z usług. O wadliwości może być mowa przede wszystkim w sytuacjach, gdy prezentowana konsumentom na próbę usługa jest bardziej atrakcyjna niż oferowana po uiszczeniu stosownej opłaty [pod względem jakości, szybkości połączeń przy usługach internetowych]. Od wspomnianej sytuacji należy odróżnić sytuacje, w których już po zawarciu umowy, przedsiębiorca premiuje klienta np. niższymi cenami za pierwsze miesiące korzystania z usługi. Ustawa nie wpływa bowiem na możliwość przyciągania w ten sposób klientów.

6. Analizowana ustawa nie wyklucza możliwości sponsorowania różnorakich uroczystości przez przedsiębiorców. Warunkiem jest jednak jasne i wyraźne informowanie o tym konsumentów. Za nieuczciwą praktykę rynkową nie można także uznać zachowania określanego mianem „product placement”.

7. W zakresie przekazów komercyjnych kierowanych do szczególnego grona klientów, nacisk położono na dzieci. Choć ze zrozumiałych względów reklama przeznaczona dla dzieci nie została wykluczona z grona dozwolonych praktyk handlowych, obwarowano pewnymi ograniczeniami. Dotyczą one niemożności konstruowania reklam w ten sposób, aby zawierały bezpośrednie wezwanie dzieci do nabycia reklamowych produktów lub do nakłonienia rodziców lub innych osób dorosłych do kupienia im reklamowanych produktów. Na tym tle pojawia się jednak wątpliwość natury praktycznej. Ustawa posiłkuje się bowiem ogólnym pojęciem „dzieci”. Biorąc pod uwagę fakt, iż wspomniane ograniczenie praktyk rynkowych jest powiązane z chęcią uniknięcia sytuacji, w których przedsiębiorcy będą wykorzystywać naiwność kilkuletnich odbiorców reklam, wątpliwe jest, czy zakazana forma reklam odnosi się także do przekazów kierowanych do młodzieży [ np. 15, 16 czy 17-letnich konsumentów]. 

8. Wykluczone jest stosowanie praktyk polegających na informowaniu klienta, iż jeśli nie zakupi oferowanych towarów, przedsiębiorca straci pracę lub będzie pozbawiony środków do życia. Należy przyjąć, iż odnosi się do także do przedstawicieli handlowych, niezależnie czy są oni zatrudnieni na mocy umowy o pracę czy też przykładowo umowy zlecenia. Nie można więc tolerować sytuacji, w których konsumenci będą informowani, że jeśli nie nabędą oferowanych towarów, przedsiębiorca nie wykona nałożonej na niego normy i straci pracę bądź nie uzyska w danym miesiącu wynagrodzenia. Z drugiej strony, racjonalnie rzecz ujmując, zakazane powinny być także sytuacje, w których klient informowany jest, że w razie zaniechania zakupu towarów, to on straci pracę. Zachowania takie należy uznać za przejaw agresywnych praktyk rynkowych, polegających na wywieraniu niedopuszczalnego nacisku na konsumenta.

Na konsekwencje wprowadzenia nowej regulacji nie trzeba będzie z pewnością długo czekać. Istotne jest to, że przedsiębiorcy muszą brać pod uwagę istnienie katalogu zachowań, które będą zakazane bez względu na okoliczności skorzystania z nich. Na nic nie zda się linia obrony przedsiębiorcy, iż praktyki były kierowany tylko na potrzeby rynku lokalnego, czy też nie doprowadziły one do istotnego wzrostu ilości nabywanych towarów i usług.

Krzysztof Gienas