Oprócz Ustawy z dnia 27 lipca 2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie kodeksu cywilnego (Dz. U z 2002 r., nr 141, poz. 1176 z późn. zm.), regulującej szczególne prawa i obowiązki przedsiębiorców w związku z dokonywaniem sprzedaży konsumenckiej[1], bardzo ważnymi dokumentami dotyczącymi obrotu z udziałem konsumentów są:

• Ustawa z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (DzU z 2000 r., nr 22, poz. 271 z późn. zm.),  
• Ustawa z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (DzU z 2007 r., nr 171, poz. 1206 z późn. zm.).  

 

Ustawy te zawierają przepisy prawa zarówno na temat szczególnych rodzajów umów zawieranych z przedsiębiorcami (tj. umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa, zawieranych na odległość), jak i zachowań przedsiębiorców, które mogą zostać uznane za praktyki naruszające prawa konsumentów.

Zastosowanie ustawy o prawach konsumenta

Prawa i obowiązki przedsiębiorców, a przede wszystkim konsumentów, w przypadku umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa oraz na odległość, zostały zawarte w Ustawie z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (DzU z 2000 r., nr 22, poz. 271 z późn. zm.), zwanej dalej „Ustawą o prawach konsumentów" lub „ustawą"). Jej przyjęcie było konsekwencją implementacji dyrektyw unijnych, tj.

• dyrektywy 97/7/WE z dnia 20 maja 1997 r. w sprawie ochrony konsumentów w przypadku umów zawieranych na odległość (Dz. Urz. WE L 144 z 04.06.1997) oraz  
• dyrektywy 85/577/EWG z dnia 20 grudnia 1985 r. w sprawie ochrony konsumentów w odniesieniu do umów zawartych poza lokalem przedsiębiorstwa (Dz. Urz. WE L 372 z 31.12.1985).  

 

W literaturze prawa, jako główną przyczynę uchwalenia tych przepisów podaje się konieczność zapewnienia równowagi pomiędzy konsumentem a przedsiębiorcą oferującym swoje towary i usługi na rynku tzw. B2C (ang. Business-to-consumer). Wprowadzenie takiej równowagi ma nastąpić przez zagwarantowanie konsumentowi, jako słabszej stronie w transakcji, przede wszystkim prawa do uzyskania stosownych informacji oraz do odstąpienia od umowy w krótkim terminie po jej zawarciu bez podania przyczyn[2]. Takie uregulowania są szczególnie ważne w razie zawierania umów poza lokalem przedsiębiorstwa lub na odległość. W takich przypadkach konsument może być nieświadomy, że uczestniczy w procesie zawierania umowy, w którym  nie ma możliwości porównania składanych mu ofert sprzedaży z innymi ofertami na rynku (pod względem ceny, jakości towarów etc.), a nawet (w przypadku umów zawieranych na odległość) nie może zapoznać się z produktem i uzyskać dostatecznych informacji o sprzedawcy.  

 

Ustawa o prawach konsumenta ma zastosowanie tylko do umów zawieranych pomiędzy przedsiębiorcami a konsumentami[3]. Dodatkowo wprowadza również katalog umów, do których nie ma zastosowania.

 

Art. 5 ustawy stanowi, że przepisów o umowach zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa nie stosuje się do umów:

• o charakterze ciągłym lub okresowym, zawieranych na podstawie oferty sprzedaży lub przez odwołanie się do ogłoszeń, reklam, cenników i innych informacji skierowanych do ogółu albo do poszczególnych osób, jeżeli konsument mógł uprzednio zapoznać się z treścią otrzymanej oferty lub informacji pod nieobecność drugiej strony umowy, a zarazem w tej ofercie lub informacji, jak i w umowie zastrzeżono prawo konsumenta do odstąpienia od umowy w terminie 10 dni od dnia jej zawarcia  

Przykład: Dostawca usług internetowych, poprzez swoich akwizytorów zawiera umowy z konsumentami, w ich domu, ale na podstawie warunków (np. wysokość abonamentu) udostępnianych publicznie np. na ulotkach, informując jednocześnie konsumentom o prawie do odstąpienia od umowy).

 

• sprzedaży artykułów spożywczych dostarczanych okresowo przez sprzedawcę do miejsca zamieszkania konsumenta,  

Przykład: Sprzedawca, pomimo posiadania sklepu spożywczego w mieście, posiada „objazdowy" sklepik, który raz w tygodniu oferuje artykuł  spożywcze w okolicznych wsiach.

 

• powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, o wartości przedmiotu umowy do równowartości 10 euro,  

Przykład: W trakcie kiermaszu dywanów w domu kultury, sprzedawca posiadający sklep z chemią gospodarczą oferuje środki czyszczące do dywanów, których cena nie przekracza równowartości 10 euro.

 

• o prace budowlane, dotyczących nieruchomości, z wyłączeniem usług remontowych,  
• ubezpieczenia, w tym o członkostwo w otwartych funduszach emerytalnych, oraz reasekuracji,  
• dotyczących papierów wartościowych oraz jednostek uczestnictwa w funduszach powierniczych i inwestycyjnych (usługi inwestycyjne).    

 

Natomiast art. 16 ustawy wyłącza stosowanie przepisów o umowach zawieranych na odległość, jeżeli są one umowami:

• z wykorzystaniem automatów sprzedających,  
• z wykorzystaniem innych automatów umieszczonych w miejscach prowadzenia handlu,
• zawartymi z operatorami telekomunikacji przy wykorzystaniu publicznych automatów telefonicznych,  
• dotyczącymi nieruchomości, z wyjątkiem najmu,  
• sprzedaży z licytacji.  

Umowy zawierane poza lokalem przedsiębiorstwa 

Aby zdefiniować pojęcie umowy zawieranej poza lokalem przedsiębiorstwa, niezbędne jest przybliżenie terminu „lokal przedsiębiorstwa". Ustawa zawiera taką definicję. Zgodnie z art. 1 ust 2 ustawy, przez lokal przedsiębiorstwa rozumie się miejsce przeznaczone do obsługiwania publiczności i oznaczone zgodnie z przepisami o działalności gospodarczej. Tym samym, jeżeli umowa pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem zawierana jest poza takim miejscem, a jej rodzaj nie został wymieniony w art. 5 ustawy, to zastosowanie będą miały przepisy art. 1-5 ustawy o prawach konsumenta[4].  

 

W razie zawierania takiej umowy na przedsiębiorcy spoczywa szereg obowiązków, głównie o charakterze informacyjnym. Przede wszystkim osoba, która proponuje konsumentowi zawarcie umowy poza lokalem przedsiębiorstwa, powinna najpierw okazać dokument potwierdzający prowadzenie działalności gospodarczej oraz - w przypadku osób fizycznych będących przedsiębiorcami - dokument tożsamości. W sytuacji, gdy umowa poza lokalem przedsiębiorstwa zawierana jest w imieniu przedsiębiorcy, osoba działająca w jego imieniu zobowiązana jest dodatkowo okazać swoje upoważnienie.  

 

Najważniejsze jest jednak to, aby przedsiębiorca poinformował konsumenta o przysługującym mu prawie odstąpienia od umowy bez podania przyczyn, przez złożenie stosownego oświadczenia na piśmie w terminie 10 dni od jej zawarcia. Informacja ta powinna zostać przekazana na piśmie, a co więcej, przedsiębiorca, zgodnie z przepisami ustawy, winien dołączyć do niej wzór oświadczenia o odstąpieniu, z oznaczeniem swojego imienia i nazwiska (nazwy) oraz adresem zamieszkania (siedziby). Po zawarciu umowy przedsiębiorca jest zobowiązany do przekazania konsumentowi pisemnego potwierdzenia jej zawarcia, w którym należy oznaczyć datę i rodzaj umowy (np. umowa sprzedaży zawarta poza lokalem), a także przedmiot świadczenia (np. przeniesienie własności zestawu garnków) i cenę. Dla zabezpieczenia swoich interesów przedsiębiorca powinien natomiast zażądać od konsumenta poświadczenia na piśmie, że został on poinformowany o prawie odstąpienia i że otrzymał wzór oświadczenia o odstąpieniu od umowy.

 

Brak dopełnienia powyższych obowiązków traktowany jest jako nienależyte wykonanie umowy. Niemniej jednak przedsiębiorcy najdotkliwiej odczuwają prawo odstąpienia od umowy. Zostało ono zagwarantowane konsumentowi w art. 2 ustawy. Konsument, który zawarł umowę poza lokalem przedsiębiorstwa, nie musi nawet podawać przyczyn odstąpienia. Wystarczy, że w terminie 10 dni od zawarcia umowy wyśle stosowne oświadczenie do przedsiębiorcy. Termin 10 dni, jak już zostało wspomniane, może zostać wydłużony, np. jeśli przedsiębiorca nie dopełnił obowiązków informacyjnych, Dopiero bowiem poinformowanie konsumenta na piśmie o prawie odstąpienia od umowy powoduje rozpoczęcie biegu tych 10 dni. Konsument nie może jednak odstąpić z tego powodu od umowy po upływie trzech miesięcy od jej wykonania.  

Umowy zawierane na odległość

Obok umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa jest to drugi szczególny rodzaj umów regulowany w ustawie o prawach konsumenta. Dotyczą one umów zawieranych pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem bez jednoczesnej obecności obu stron. Wykorzystywane są tutaj środki porozumiewania się na odległość, w szczególności teksty drukowane (np. formularze, listy seryjne, katalogi, reklamy prasowe), środki komunikacji telefonicznej (telefon, wideofon, telefaks), środki komunikacji radiowej i telewizyjnej (radio, telewizja, wideotekst) oraz przede wszystkim internet (poczta elektroniczna)[5]. Szczególny sposób zawierania tych umów powoduje, że wyjątkowe obowiązki informacyjne zostały nałożone na przedsiębiorcę.  

 

W pierwszej kolejności należy wskazać, że skorzystanie przez przedsiębiorcę z możliwości porozumiewania się na odległość w celu złożenia propozycji zawarcia umowy z konsumentem musi odbyć się za zgodą samego konsumenta i tylko i wyłącznie na koszt przedsiębiorcy. Takie rozwiązanie jest wynikiem przyjęcia przez polskiego ustawodawcę zasady opt in, która wymaga uzyskania zgody konsumenta na użycie wobec niego środka porozumiewania się na odległość[6].  

 

Po drugie, w przypadku tego typu umów, część informacji przedsiębiorca musi przekazać już w fazie przedkontraktowej. Są to dane szczegółowo wyliczone w art. 9 ustawy, które powinny być sformułowane w sposób jednoznaczny i zrozumiały. Dotyczą one między innymi osoby przedsiębiorcy, właściwości usługi, przedmiotu świadczenia, ceny lub wynagrodzenia oraz sposobów zapłaty, kosztów, terminów i sposobów dostawy, miejsca i sposobu składania reklamacji, prawa odstąpienia oraz wypowiedzenia umowy.  

 

Co więcej, tak jak w przypadku umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa ustawodawca przyznał konsumentowi prawo do odstąpienia od umowy bez podania przyczyn, w terminie 10 dni od wydania rzeczy (w przypadku dostawy bądź sprzedaży) lub zawarcia umowy (w przypadku świadczenia usług). Jednocześnie przedsiębiorca ma obowiązek poinformować konsumenta o przysługującym mu prawie. Brak dopełnienia tego obowiązku powoduje takie same konsekwencje jak w przypadku umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa. Różnica pomiędzy tymi umowami jest jednak taka, że ustawodawca zdecydował się ograniczyć prawo odstąpienia od niektórych umów zawieranych na odległość. Katalog tych umów zawarty jest w art. 10 ust. 3 ustawy.  

 

Dodatkowo, oprócz obowiązków informacyjnych, na przedsiębiorcy ciąży także obowiązek wykonania umowy w terminie 30 dni od złożenia przez konsumenta oświadczenia woli o jej zawarciu. Termin ten za zgodą stron może być zmieniony. W sytuacji gdy przedsiębiorca nie jest w stanie wykonać umowy, powinien poinformować o tym konsumenta i zwrócić mu całą otrzymaną od niego sumę.  

 

Przedsiębiorcy zawierający umowy zarówno na odległość, jak i poza lokalem przedsiębiorstwa nie mogą żądać także zapłaty jakichkolwiek sum tytułem odstępnego. Co więcej, w przypadku umów zawieranych na odległość wyłącza się możliwość nałożenia na konsumenta obowiązku przedpłaty, za wyjątkiem sytuacji, gdy jest to jeden z wielu sposobów zapłaty za towar obok do zapłaty ceny po dostarczeniu towaru lub wykonaniu usługi.  

Nieuczciwe praktyki rynkowe 

Nieuczciwymi praktykami rynkowymi zajęto się dopiero w połowie 2007 roku. Problematykę tę reguluje Ustawa z dnia 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (DzU 2007, nr 171, poz.1206). Ustawa ta implementuje zasady wprowadzone na terenie całej Unii Europejskiej, które zostały określone przez dyrektywę 2005/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. dotyczącą nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym (tzw. dyrektywa o nieuczciwych praktykach handlowych).  

 

Głównym założeniem tej ustawy jest przeciwdziałanie nieuczciwym praktykom w relacjach między przedsiębiorcą a konsumentem. Ustawa wprowadza pojęcie praktyk rynkowych oraz nieuczciwych praktyk rynkowych.  

 

Zgodnie z przepisami, za praktykę rynkową uważa się nie tylko działanie lub zaniechanie przedsiębiorcy, sposób postępowania bezpośrednio związany z promocją lub nabyciem produktu, lecz także oświadczenie lub informację handlową, w szczególności reklamę i marketing. Tak zdefiniowana praktyka rynkowa stosowana przez przedsiębiorców będzie mogła być uznana za nieuczciwą, jeżeli spełnione zostaną dwie przesłanki:

• po pierwsze, praktyka będzie sprzeczna z wymogami dobrych obyczajów w obrocie konsumenckim,  
• po drugie, w istotny sposób zniekształci lub będzie mogła zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta przed zawarciem umowy dotyczącej produktu, w trakcie jej zawierania lub już po jej zawarciu.    

Będą to więc przede wszystkim działania lub zaniechania, które wprowadzają w błąd konsumenta lub które pomijają istotne informacje potrzebne mu do podjęcia decyzji, jeżeli w ich konsekwencji zdecyduje się nabyć dany produkt, czego w innej sytuacji by nie zrobił (np. podawanie nieprawdziwych informacji o cechach produktu, jego rodzaju lub dostępności itp.).

 

Przykład: Sprzedawca akcesoriów do telefonów komórkowych prowadzi w dużych miastach akcję marketingową. Podczas niej hostessy podchodzą do kierowców, którzy stojąc na światłach, rozmawiają przez telefony komórkowe bez zestawów głośnomówiących czy też słuchawkowych. Hostessy wręczają takim kierowcom „mandaty", które są voucherami na „bezpłatny montaż" zestawu w samochodzie. Kierowca nie jest jednak informowany, że aby można było skorzystać z oferty, najpierw należy zakupić zestaw u danego producenta, a jego cena znacznie przewyższa inne oferty na rynku. Nawet jeśli nie dojdzie do zawarcia umowy sprzedaży, takie działanie może zostać uznane za nieuczciwą praktykę rynkową, gdyż kierowcy mogą odnieść mylne wrażenie, że są to promocyjne warunki transakcji.  

 

Nieuczciwe są także tzw. zachowania agresywne, czyli takie, które przez niedopuszczalny nacisk ograniczają lub mogą ograniczyć swobodę wyboru konsumenta w trakcie podejmowania przez niego decyzji w sprawie zawarcia umowy. Finalnie, pod wpływem takiego zachowania przedsiębiorcy, konsument zawiera umowę.   Ustawodawca wprowadził tzw. czarną listę praktyk rynkowych, które są nieuczciwe w każdych okolicznościach, a ich stosowanie jest zakazane. Zawarta ona została w art. 9 tejże ustawy.  

Odpowiedzialność za stosowanie nieuczciwych praktyk rynkowych

Ustawa wprowadza zarówno odpowiedzialność cywilną za stosowanie nieuczciwych praktyk, jak i odpowiedzialność karną.  

 

W zakresie odpowiedzialności cywilnej sankcjami za stosowanie niedozwolonej praktyki są:

• obowiązek zaniechania tej praktyki;  
• obowiązek usunięcia jej skutków;  
• obowiązek złożenia jednokrotnego lub wielokrotnego oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie np. publikacja w dziennikach o zasięgu ogólnokrajowym oświadczenia o stosowaniu przez konkretnego przedsiębiorcę nieuczciwej praktyki ii opisanie na czym ona polega.  
• obowiązek naprawienia wyrządzonej szkody na zasadach ogólnych, tj. zgodnie z kodeksem cywilnym;
• obowiązek zapłaty odpowiedniej sumy na określony cel społeczny związany ze wspieraniem kultury polskiej, ochroną dziedzictwa narodowego lub ochroną konsumentów.  

 

Dodatkowo podkreślenia wymaga, że to przedsiębiorca, bez względu na okoliczności, będzie musiał udowodnić, że nie stosował w danym przypadku nieuczciwej praktyki rynkowej.

Podsumowanie 

Brak świadomości przedsiębiorców o ciążących na nich obowiązkach powoduje, że niejednokrotnie ponoszą niepotrzebne koszty w prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej. Można tego uniknąć, przygotowując odpowiednie umowy i wprowadzając odpowiednie mechanizmy postępowania.     

Mateusz Mrzygłód

radca prawny w Kancelarii BSO Prawo & Podatki we Wrocławiu  

 

[1] Sprzedaż konsumencka została szczegółowo opisana w biuletynie Euro Info numer lipiec-sierpień (120) 2010.

[2] Jagielska M., „Umowy zawierane poza lokalem przedsiębiorstwa i na odległość"; „Monitor Prawniczy" nr 9/2000.

[3] Definicja „konsumenta" została szczegółowo opisana w biuletynie Euro Info numer lipiec-sierpień (120) 2010, natomiast za „przedsiębiorcę" uważa się osobę fizyczną, osobę prawną i jednostkę organizacyjną niebędącą osobą prawną - której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną - wykonującą we własnym imieniu działalność gospodarczą.

[4] Przykładem umów zawieranych poza lokalem przedsiębiorstwa są umowy zawierane w domu, w miejscu pracy, na wycieczce, na pielgrzymce, w lokalach gastronomicznych, na ulicy, na targach/kiermaszach odbywających się w wynajętych na kilka godzin przez przedsiębiorców pomieszczeniach, w domach kultury etc.

[5] Jagielska M., „Umowy...".

[6] Doering A., „Ochrona praw konsumentów przy zawieraniu umów poza lokalem przedsiębiorstwa oraz na odległość z uwzględnieniem specyfiki handlu elektronicznego", „Monitor Prawniczy" - dodatek do numeru 8/2010.

 

Jeśli widzisz błąd w artykule, prosimy o e-mail'a na adres een (at) parp.gov.pl  

 

Artykuł pochodzi z wrześniowego Biuletynu Euro Info 2010.