Sprzeczność danego postanowienia umowy z dobrymi obyczajami handlowymi ocenia się, biorąc pod uwagę szereg okoliczności, m.in.: inne postawienia umowy, rodzaj rzeczy lub usługi, które stanowią przedmiot tej umowy, oraz wszelkie okoliczność towarzyszące jej zawarciu.

W kodeksie cywilnym znajduje się przykładowa lista niedozwolonych postanowień umownych. Za niedozwolone uznaje się takie postanowienia, które:

• wyłączają lub ograniczają odpowiedzialność przedsiębiorcy za uszkodzenie ciała lub śmierć konsumenta, a także za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania (chodzi o wszelkie sformułowania typu: "Sprzedawca nie ponosi odpowiedzialności za wady sprzedawanej rzeczy..." czy "W razie wypadku spowodowanego zgodnym z instrukcją używaniem produktu producent nie ponosi odpowiedzialności..."),
   
• wyłączają lub istotnie ograniczają potrącenie wierzytelności konsumenta z wierzytelnościami przedsiębiorcy (konsument może być wierzycielem producenta na przykład z tytułu odpowiedzialności za wadę rzeczy),
   
• postanowienia, z którymi konsument nie miał możliwości zapoznać się przed zawarciem umowy (na przykład postanowienia spisane w regulaminie, którego konsument nie miał czasu przeczytać),
   
• zezwalają przedsiębiorcy, bez zgody konsumenta, na przeniesienie praw i przekazanie obowiązków wynikających z umowy na innego przedsiębiorcę (na przykład telewizja kablowa przekazuje "swoich" klientów innej sieci bez umożliwienia im odstąpienia od umowy),
   
• uzależniają zawarcie umowy od przyrzeczenia przez konsumenta zawierania w przyszłości dalszych umów podobnego rodzaju lub od zawarcia innej umowy nie mającej bezpośredniego związku z poprzednią umową, zawierającą oceniane postanowienie (chodzi tu o tzw. umowy wiązane, np. warunkiem kupna danego przedmiotu jest zaprenumerowanie czasopisma),
   
• przyznają przedsiębiorcy uprawnienia do dokonywania wiążącej interpretacji umowy lub jej jednostronnej zmiany bez ważnej przyczyny w niej wskazanej (np. przedsiębiorca dostarcza konsumentowi inny produkt niż ten, który konsument zamówił, uzasadniając, że zamówiony produkt się skończył),
   
• przyznają tylko przedsiębiorcy uprawnienie do stwierdzania zgodności świadczenia z umową (postanowienia takie pozbawiają konsumenta de facto możliwości dochodzenia uprawnień z tytułu gwarancji i rękojmi),
   
• wyłączają obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za świadczenie niespełnione w całości lub w części, jeżeli konsument zrezygnuje z zawarcia umowy lub jej wykonania (chodzi tu o wszelkie postanowienia, które powodują przepadek przedpłat w przypadku odstąpienia od umowy),
   
• przewidują utratę przez konsumenta prawa żądania zwrotu świadczenia spełnionego wcześniej niż świadczenie kontrahenta, gdy strony wypowiadają, rozwiązują umowę lub odstępują od niej,
   
• pozbawiają konsumenta uprawnienia do rozwiązania umowy, odstąpienia od niej lub jej wypowiedzenia (takie postanowienie jest zakazane, jeżeli prawo do odstąpienia od umowy zachowuje przedsiębiorca),
   
• zastrzegają dla przedsiębiorcy uprawnienie wypowiedzenia umowy zawartej na czas nieoznaczony, bez wskazania ważnych przyczyn i stosownego terminu wypowiedzenia,
   
• nakładają na konsumenta obowiązek zapłaty ustalonej sumy tytułem odstępnego na wypadek rezygnacji z zawarcia lub wykonania umowy, a także gdy konsument nie wykonał zobowiązania lub odstąpił od umowy,
   
• przewidują rażąco krótki termin na złożenie oświadczenia o odstąpieniu od umowy,
   
• przewidują wyłącznie dla przedsiębiorcy uprawnienie do zmiany (bez ważnych przyczyn) istotnych cech świadczenia, jakie ma wykonać,
   
• przewidują uprawnienie przedsiębiorcy do określenia lub podwyższenia ceny wynagrodzenia po zawarciu umowy bez przyznania konsumentowi prawa do odstąpienia od umowy,
   
• uzależniają odpowiedzialność przedsiębiorcy od wykonania zobowiązań przez osoby, za pośrednictwem których jest zawierana umowa lub przy których pomocy wykonuje on swoje zobowiązanie (przedsiębiorca zawierający umowę z konsumentem jest odpowiedzialny za działania swoich podwykonawców i pośredników, z których usług korzysta),
   
• przewidują obowiązek wykonania zobowiązania przez konsumenta mimo niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez jego kontrahenta,
   
• wyłączają jurysdykcję sądów polskich lub poddają sprawę pod rozstrzygnięcie sądu polubownego polskiego lub zagranicznego albo innego organu, a także narzucają rozpoznanie sprawy przez sąd, który wedle ustawy nie jest właściwy (postanowienia takie utrudniają lub uniemożliwiają dochodzenie przez konsumenta swoich praw przed sądem).

Warto jeszcze raz podkreślić, że zaprezentowany wyżej katalog (zawarty w art. 385³ Kodeksu cywilnego) nie jest spisem zakazanych postanowień umownych. Klauzule wymienione na liście mogą się znaleźć w umowach zawieranych z konsumentami, pod warunkiem jednak, że zostaną z nimi indywidualnie uzgodnione. Nie jest to również spis zamknięty. Nie ma kompletnego zestawienia niedozwolonych postanowień umownych. Przedsiębiorca pragnący sprawdzić, czy klauzula, którą zamierza umieścić w umowie konsumenckiej, nie została uznana za niedozwoloną, powinien śledzić orzecznictwo Sądu Ochrony Konkurencji i konsumentów. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów prowadzi, na podstawie wyroków wydanych przez ten sąd, rejestr postanowień wzorców umowy, uznanych za niedozwolone.

Rejestr ten dostępny jest na stronie internetowej Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

http://www.uokik.gov.pl/pl/ochrona_konsumentow/niedozwolone_klauzule/rejestr_klauzul_niedozwolonych/