Zagadnienie to posiada ogromne znaczenie bowiem w większości przypadków stosunki (m.in. zawieranie umowy) nawiązywane przy użyciu elektronicznych nośników informacji, w szczególności sieci elektronicznej, powiązane są z obszarem prawnym więcej niż jednego państwa. W przypadku kiedy dojdzie do konfliktu usługodawcy z usługobiorcą, którzy mają siedziby/miejsca pobytu/miejsca zamieszkania w dwóch różnych państwach zaczynają powstawać podstawowe pytania o to jakie prawo należy zastosować do rozstrzygnięcia sporu oraz o to gdzie i jak strony spór będą rozstrzygać; czy może dokonały jakiegoś wyboru w tej kwestii, czy też pozostawiły to pod rozstrzygnięcie odpowiedniego systemu prawa. Nie są to kwestie banalne bowiem z nimi tzn. m.in. z miejscem i sposobem rozstrzygania sporu wiąże się kwestia bariery językowej, kwestia uznania orzeczenia oraz jego wykonywania, przewlekłość postępowania, czy też związane z tym zwiększone koszty postępowania.

Podstawowe zasady - prawo do dokonania wyboru

Strony posiadają prawo do określenia w jaki sposób w razie zaistnienia konfliktu nastąpi jego rozwiązanie. Od podjętej przez strony w tej kwestii decyzji zależeć będzie m.in. szybkość rozstrzygnięcia ewentualnego sporu oraz poniesienia ewentualnych wydatków w tym zakresie.

Strony mogą wybrać między sądem, a jedną z metod alternatywnego rozstrzygania sporów, które pozwalają stronom na ponowne nawiązanie dialogu w celu znalezienia rozwiązania sporu bez konieczności podejmowania konfrontacji. Wybierając tę druga opcję mogą zadecydować czy chcą do ugody dążyć w postępowaniu:

-         arbitrażowym - w tym celu dokonują wyboru arbitra;
-         mediacyjnym (bądź wręcz dzięki mediacji on-line) - w tym celu dokonują wyboru mediatora.

Strony mogą dokonać wyboru przed i w trakcie sporu:

-         zanim spór się rozpocznie np. na etapie podpisywania umowy - strony mają prawo wybrać sąd państwa, który miałby rozstrzygać ewentualne (przyszłe) spory. Dopuszczalne jest zawarcie przez strony w wiążącej je umowie klauzuli przewidującej, że wszelkie spory mogące wyniknąć w przyszłości z ich umowy będą rozstrzygane przez sąd polubowny;

-         w trakcie istniejącego sporu - istnieje możliwość zawarcia specjalnej odrębnej umowy o poddanie sporu już istniejącego pomiędzy stronami (tzw. kompromis) lub sporów mogących pomiędzy nimi wyniknąć na tle już istniejącej albo mogącej zaistnieć współpracy gospodarczej.

Wybór mediacji

Mediacja to forma pozaprocesowego rozstrzygania sporów, mająca na celu znalezienie ugodowego i zadowalającego obie strony rozwiązania konfliktu przy pomocy mediatora. Mediator to osoba wybrana przez zainteresowane strony, bezstronna i neutralna wobec problemu, zobowiązana do przestrzegania poufnego charakteru postępowania mediacyjnego i akceptowana przez strony mediacji. Zadaniem mediatora jest pomoc w prowadzeniu negocjacji i doprowadzenie do kompromisowego rozwiązania konfliktu.

Mediacja klasyczna, odbywa się z udziałem osoby trzeciej (mediatora), i ma doprowadzić do pojednania stron (zawarcia ugody).

Hybrydą mediacji i arbitrażu jest med-arb - postępowanie dzieli się wówczas na dwa etapy. Etap pierwszy - to klasyczna mediacja. Mediator spotyka się oddzielnie ze stronami i proponuje rozwiązania. Jeżeli nie doprowadzi to do ugody, następuje etap drugi. W jego trakcie mediator przeistacza się w arbitra i rozstrzyga spór.

Mini-trial - ma miejsce w przypadku kiedy w razie powstania sporu między stronami, aby go usunąć, dochodzi do spotkania stron, ich prawników i neutralnych ekspertów w celu wszechstronnego przedyskutowania i wzajemnego wyjaśnienia swych stanowisk, ułatwienia zrozumienia argumentacji strony przeciwnej oraz uświadomienia konsekwencji odrzucenia stanowiska zajmowanego przez stronę przeciwną i w końcu znalezienia przez strony rozwiązania kompromisowego.

Podstawę mediacji może stanowić:

-         umowa o mediację,
-         wniosek jednej ze stron o przeprowadzenie mediacji
-         skierowanie stron do mediacji przez sąd.

W drodze mediacji można rozstrzygnąć spór cywilnoprawny poprzez zawarcie ugody przed mediatorem.

Ugoda taka ma moc prawną ugody sądowej po zatwierdzeniu jej przez sąd. Warto wspomnieć, że wszczęcie postępowania mediacyjnego przerywać będzie bieg przedawnienia roszczenia.

Wybór osoby mediatora należy do stron sporu. Wyjątek od tej zasady ma miejsce jedynie w przypadku gdy do mediacji kierować strony będzie sąd. W tych sprawach sąd, dla przyspieszenia postępowania będzie mógł wyznaczyć mediatora.

Warto wspomnieć, iż coraz częściej proponowane jest wykorzystanie nowych technologii do zmniejszenia kosztów rozstrzygania sporów. Przykładowo powstało tzw. Mediation Room czyli Forum Mediacyjne, w którym spotykają się osoby zainteresowane rozwiązywaniem sporów przy jak najmniejszym zaangażowaniu kosztów, czasu i pieniędzy i przy jak najmniejszej stracie dla swojego biznesu lub osobistych związków, celem uniknięcia kosztownych procesów sądowych lub arbitrażowych

Wybór arbitrażu

Arbitraż to tryb rozstrzygania spraw cywilnych (gospodarczych) przez arbitrów, stosownie do zasad na wybór, których strony mają bezpośredni lub pośredni wpływ. Możliwość rozstrzygnięcia sporu majątkowego przez sąd arbitrażowy (powołania arbitrów i ukonstytuowania się sądu arbitrażowego), może zaistnieć tylko w sytuacji, gdy strony stosunku prawnego wyrażą na to zgodę w formie zawarcia umowy zwanej zapisem na sąd polubowny. Ustawodawstwo każdego z państw, posiadających regulacje dotyczące sądownictwa polubownego, określa dziedziny, w jakich spory mogą być rozstrzygane w drodze arbitrażu.

Zapis na sąd polubowny powinien zawierać dokładne oznaczenie przedmiotu sporu albo stosunku prawnego, z którego spór wynikł lub może wyniknąć w przyszłości. Rozstrzyganie sporu w drodze arbitrażu związane jest z uprzednim podpisaniem odpowiedniej umowy o arbitraż.

W klauzuli arbitrażowej strony wskazują organ powołany do rozstrzygania sporów. Dokonując wyboru należy mieć świadomość tego, że międzynarodowy arbitraż handlowy funkcjonuje jako:

·         arbitraż ad hoc - strony wybierają arbitrów w sposób dowolny na użytek danej sprawy oraz ustalają zasady postępowania. Jeżeli strony nie ustalą zasad postępowania zasady zostaną określone przez arbitrów. Typowym rozwiązaniem jest powołanie przez każdą ze stron jednego arbitra, którzy następnie dokonają wyboru tzw. superarbitra; bądź

·         arbitraż instytucjonalny - strony powierzają rozstrzygnięcie sprawy stałej instytucji arbitrażowej, której regulamin wskazuje sposób powoływania arbitrów z reguły z listy arbitrów, którą dana instytucja prowadzi. Arbitraż instytucjonalny różni się od jednorazowego (ad hoc) tym, że posiada stałą organizację. Takich sądów jest wiele zarówno przy organizacjach o charakterze międzynarodowym jak i krajowym. Najbardziej znanymi są: Sąd Arbitrażowy Międzynarodowej Izby Handlowej w Paryżu, Londyński Sąd Arbitrażu Międzynarodowego oraz Sąd Arbitrażowy Federalnej Izby Gospodarczej w Wiedniu.

Strony w klauzuli arbitrażowej wskazują także procedurę rozpatrywania sporu. Większość ustawodawstw krajowych wprowadza do swoich kodeksów postępowania cywilnego przepisy regulujące tryb postępowania przed sądami polubownymi. Najczęściej są to jednak przepisy względnie obowiązujące, co oznacza, że strony mogą samodzielnie ustalić tryb postępowania. Czyniąc to powinny jednak przestrzegać pewnych podstawowych reguł wymiaru sprawiedliwości takich jak zasada równości stron, prawo przedstawienia stanowiska i żądań obu stron.

Strony mogą także dokonać wyboru prawa oraz mogą wręcz postanowić, iż arbitraż będzie orzekał nie na podstawie obowiązującego prawa, przy uwzględnieniu zasad słuszności. Nie wszystkie systemy prawne dopuszczają jednak takie rozwiązanie.

Od zapadłego wyroku sądu arbitrażowego nie przysługuje odwołanie. Aby wyrok sądu arbitrażowego uzyskał moc prawną równą wyrokowi sądu powszechnego tenże musi stwierdzić wykonalność takiego wyroku. Polega to na tym, że sąd powszechny bada czy orzeczenie sądu arbitrażowego, czy też ugoda przed nim zawarta nie uchybiają praworządności lub zasadom współżycia społecznego w Polsce. Jeżeli tak by się stało, sąd państwowy odmówi wydania postanowienia stwierdzającego wykonalność wyroku, czego konsekwencją jest brak jakiejkolwiek mocy prawnej takiego orzeczenia. Możliwe jest złożenie przez stronę do sądu powszechnego skargi o uchylenie wyroku sądu polubownego.

Wybór sądu (umowa dotycząca jurysdykcji)

Jeżeli strony, z których przynajmniej jedna ma miejsce zamieszkania na terytorium Państwa Członkowskiego, uzgodniły, że sąd lub sądy Państwa Członkowskiego powinny rozstrzygać spór już wynikły albo spór przyszły mogący wyniknąć z określonego stosunku prawnego, to sąd lub sądy tego Państwa Członkowskiego mają jurysdykcję czyli sąd ma podstawę do tego aby rozpocząć rozstrzyganie sporu.

Umowa określająca wybór sądu, który miałby rozstrzygać ewentualne spory może polegać na:

-         poddaniu sprawy sądowi, który ustawowo nie jest miejscowo właściwy, albo
-         ograniczeniu prawa wyboru powoda pomiędzy kilkoma sądami właściwymi.

Taka umowa dotycząca jurysdykcji musi być zawarta:

a)    w formie pisemnej lub ustnej potwierdzonej na piśmie, lub
b)    w formie, która odpowiada praktyce przyjętej między stronami, lub
c)    w handlu międzynarodowym w formie odpowiadającej zwyczajowi handlowemu, który strony znały lub musiały znać i który strony umów tego rodzaju w określonej dziedzinie handlu powszechnie znają i stale przestrzegają.

Najbezpieczniej jest jeżeli umowa taka jest, zawarta na piśmie, nie jest jednak konieczne sporządzenie jej w odrębnym akcie, wystarcza samo zamieszczenie tzw. klauzuli prorogacyjnej w treści umowy. Elektroniczne przekazy umożliwiające trwały zapis umowy są zrównane z formą pisemną.

Wnosząc sprawę do sądu powinniśmy być świadomi, ze dołączenie dokumentu stwierdzającego umowę prorogacyjną do pozwu nie jest warunkiem formalnym pozwu, jednakże przewodniczący może zarządzić przedstawienie tego dokumentu.

Brak wyboru

W sytuacji braku wyboru prawa przez strony w grę wchodzi Rozporządzenie 44/2001/WE  o jurysdykcji oraz o uznawaniu i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych.

Wyjątki od zasady swobody wyboru dotyczą następujących spraw:

-         ubezpieczenia,
-         umowy zawierane pomiędzy konsumentami,
-         sprawy z zakresu prawa pracy,
-         sprawy podlegających jurysdykcji wyłącznej.

Generalną zasadą jest założenie, że osoby mające miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego UE mogą być pozywane, niezależnie od ich obywatelstwa, przed sądy tego państwa. Czyli jeśli mamy miejsce zamieszkania np. w Belgii to możemy zostać pozwani do sądu belgijskiego. Zatem rozstrzygającą kwestią jest miejsce zamieszkania lub siedziba pozwanego, a nie obywatelstwo.

W zakresie umów lub roszczeń wynikających z umów dla osób, które mają miejsce zamieszkania na terytorium Państwa Członkowskiego, wskazano, że mogą być one pozwane w innym Państwie Członkowskim - jako sąd miejsca, gdzie zobowiązanie zostało wykonane albo miało być wykonane (art. 5 Rozporządzenia). Czyli np. jeżeli mamy miejsce zamieszkania w Belgii, a usługa została wykonana w Niemczech, to możemy zostać pozwani do sądu niemieckiego.

W tym miejscu mogą się pojawić problemy związane ze wskazaniem miejsca wykonania umowy przy użyciu elektronicznych środków komunikacji. Rozporządzenie 44/2001 jako miejsce wykonania umowy określa miejsce w Państwie Członkowskim, w którym rzeczy te zgodnie z umową zostały dostarczone albo miały zostać dostarczone (w przypadku sprzedaży rzeczy ruchomych) lub miejsce w Państwie Członkowskim, w którym usługi zgodnie z umową były świadczone albo miały być świadczone (w przypadku świadczenia usług).

Powyższe definicje są trudne do zastosowania w przypadku zakupu produktów cyfrowych (np. oprogramowania ściąganego bezpośrednio ze stron www) kiedy w umowie nie jest wskazanie miejsce dostarczenia, a także w przypadku usług świadczonych przy użyciu elektronicznych środków komunikacji. W przypadku oprogramowania w prawie polskim za miejsce dostarczenia powinno przyjmować się, na podstawie art. 454 k.c., miejsce ściągnięcia oprogramowania. A zatem warto w umowie wskazać wyraźnie jakie jest miejsce wykonania umowy (dostarczenia rzeczy czy usług), bowiem może to znacznie ułatwić wskazanie miejsca rozstrzygnięcia ewentualnego sporu.

Ochrona konsumenta

Przepisy Rozporządzenia 44/2001 określają tzw. minimum ochrony konsumenta (uwzględniając możliwości konsumenta np. w zakresie znajomości języka czy możliwości pokrycia kosztów dojazdów na rozprawy).

Zgodnie z nimi konsument może wytoczyć powództwo przeciwko swemu kontrahentowi:

-         albo przed sąd Państwa Członkowskiego, na którego terytorium kontrahent ma miejsce zamieszkania,
-         albo przed sąd miejsca, w którym to konsument ma miejsce zamieszkania.

Nawet jeśli kontrahent konsumenta nie ma miejsca zamieszkania na terytorium Państwa Członkowskiego, ale posiada filię, agencję lub inny oddział w Państwie Członkowskim, to będzie on traktowany w sporach dotyczących ich działalności, tak jak gdyby miał miejsce zamieszkania na terytorium tego Państwa. Z kolei kontrahent konsumenta może wytoczyć powództwo przeciwko konsumentowi tylko przed sąd Państwa Członkowskiego, na którego terytorium konsument ma miejsce zamieszkania.

Konsument i jego kontrahent od powyższych reguł mogą odstąpić tylko na podstawie umowy jeżeli:

-        umowa została zawarta po powstaniu sporu; lub
-        przyznaje ona konsumentowi uprawnienie do wytaczania powództwa przed sądy inne niż wymienione w niniejszej sekcji; lub-  została ona zawarta między konsumentem a jego kontrahentem, którzy w chwili zawarcia umowy mają miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu w tym samym Państwie Członkowskim, a umowa ta uzasadnia jurysdykcję sądów tego Państwa Członkowskiego, chyba że taka umowa nie jest dopuszczalna według prawa tego Państwa Członkowskiego.

Wnioski

Reasumując bardzo ważnym zapisem w umowie o świadczenie usług drogą elektroniczną jest artykuł regulujący kwestie tego gdzie i jak będziemy rozstrzygać nasze spory. Jako strona umowy mamy prawo do podjęcia decyzji czy spór rozstrzygnie sąd, czy może mediator lub arbiter. Co więcej możemy określić niektóre zasady prowadzenia rozstrzygnięć i ewentualnie dokonać wyboru osoby prowadzącej sprawę.

Jeśli jesteśmy konsumentem obejmują nas szczególne przepisy ochronne.

Jeśli nie dokonaliśmy wyboru a wdaliśmy się w spór mamy w niektórych przypadkach jeszcze szansę na określenie sposoby rozstrzygania sporu. Jeśli i ta alternatywa została wyczerpana i wyboru nie dokonano musimy poddać się zasadom prawa, które określi gdzie i jak spór zostanie rozstrzygnięty uwzględniając takie czynniki jak miejsce zamieszkania/siedziba czy miejsce wykonania umowy.

Autor: Agnieszka Krochmal-Węgrzyn
Stan prawny na 30.03.2009