Świadczenie usług drogą elektroniczną - mam zagranicznego kontrahenta
2010-04-01 przez Justyna Kulawik
Niniejsze opracowanie ma na celu poinformowanie Państwa jakimi zasadami należy się kierować w przypadku kiedy usługodawca lub usługobiorca (definicje usługodawcy i usługobiorcy znajdą Państwo w artykule zatytułowanym „Ustawa o świadczeniu usług drogą elektroniczną - czy ta regulacja mnie dotyczy?") nie posiadają miejsca zamieszkania/siedziby w tym samym państwie.
Poniższy tekst wskaże jakie zagadnienia w takiej sytuacji są
istotne i jakich przepisów powinniśmy być świadomi. W wielu przypadkach bowiem
umowy jakie zawieramy w związku z użyciem elektronicznych nośników informacji,
w szczególności internetu, powiązane są z obszarem prawnym więcej niż jednego
państwa. Czyje przepisy są ważniejsze? Które regulacje należy stosować? Czy prowadząc
działalność w internecie musimy znać przepisy wszystkich państw, z których
potencjalnie mogą pochodzić nasi klienci? Czy np. jako usługodawcy mamy
obowiązek zamieszczać na swoich witrynach internetowych informacje, o których
mówią przepisy innych państw? W wielu przypadkach może dojść do sytuacji, w
której jedna ze stron nie będzie świadoma, gdzie w rzeczywistości znajduje się
jej kontrahent. Co zrobić kiedy już po podpisaniu umowy uświadomimy sobie, że
nasz kontrahent nie jest Polakiem i/lub nie zamieszkuje w Polsce i/lub nie
posiada siedziby w Polsce? Jednocześnie, tekst koncentruje się na ogólnych
zagadnieniach dotyczących międzynarodowego obrotu prawnego w internecie -
zagadnienia zwiÄ…zane z relacjami z zagranicznymi klientami-konsumentami opisane
są w odrębnym artykule „Obsługa klientów zagranicznych w kontraktach
elektronicznych", dostępnym na stronach EEN w dziale „Internet i handel
Elektroniczny".
Podstawowe zasady
W związku z powyższymi pytaniami, do jednej z ważniejszych kwestii należy określenie w umowie z kontrahentem prawa właściwego dla tej umowy. Dlaczego? Otóż, ponieważ wszelka nasza działalność gospodarcza podlega przepisom prawa, najpierw musimy wiedzieć przepisy którego państwa zastosować do zawierania umowy lub do którego sądu (w którym państwie) sprawę możemy skierować w przypadku sporu (o kwestiach związanych ze złożeniem pozwu do odpowiedniego sądy lub oddaniu sporu pod rozstrzygnięcie w trybie arbitrażu lub mediacji informuje artykuł zatytułowany "Umowna regulacja dotycząca sporów jako istotny element umowy o świadczenie usług drogą elektroniczną"). Co więcej powinniśmy być świadomi, iż nasz wybór dotyczący prawa tzn. określenie systemu prawnego właściwego dla danej umowy ma ogromne znaczenie, bowiem od wyboru systemu zależy np. zakres uprawnień stron dotyczących zabezpieczania roszczeń, ocena ważności umowy itp.
Swoboda wyboru prawa
Generalną zasadą uznawaną w ramach międzynarodowych stosunków prawnych - w naszym przypadku kiedy to usługobiorca i usługodawca nie posiadają miejsca zamieszkania/siedziby w tym samym państwie - jest zasada swobody wyboru prawa właściwego. Zatem także przy zawieraniu umowy za pośrednictwem Internetu strony pochodzące z różnych państw mogą same zdecydować się na wskazanie prawa właściwego, unikając niejako późniejszych ewentualnych komplikacji. Według najnowszych przepisów prawa międzynarodowego prywatnego, ta swoboda jest w pewnych okolicznościach ograniczona, o czym mowa będzie w dalszych częściach tekstu.
Sposób dokonania wyboru (wyraźny i w formie pisemnej)
Wybór prawa powinien być wyraźny i z dostateczną pewnością wynikać z postanowień umowy lub okoliczności sprawy. Oznacza to iż wskazania takiego musimy dokonać np. poprzez sporządzenie wyraźnej klauzuli. Chociaż nie istnieje wymóg zachowania formy pisemnej dla klauzuli wyboru prawa, aby uniknąć nieporozumień powinna ona zostać zawarta w samej umowie z kontrahentem, w regulaminie świadczenia usługi lub (rzadziej) w odrębnej umowie na piśmie, niezależnej od umowy głównej.
Zmiany w prawie (Prawo Prywatne Międzynarodowe i Rzym I) - wyjaśnienie
W niniejszym miejscu należy wyjaśnić kilka kwestii w związku z zasadniczymi zmianami jakie mają miejsce w związku z opisywaną tu tematyką. Jeszcze przed 2008 rokiem problemy związane z określeniem prawa właściwego dla umów regulowały przepisy ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. Prawo prywatne międzynarodowe. 22 stycznia 2008 roku weszła w życie w Polsce Konwencja Rzymska o prawie właściwym dla zobowiązań umownych z 1980 roku, jednakże w momencie gdy ta wiekowa już konwencja wchodziła w życie, w Unii Europejskiej zaawansowane były prace nad dwoma dużymi i bardzo ważnymi rozporządzeniami unijnymi:
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (tzw. "Rzym I" - wejdzie w życie 17 grudnia 2009 roku)
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 864/2007 z dnia 11 lipca 2007 r. o prawie właściwym dla zobowiązań pozaumownych (tzw. "Rzym II" - weszło w życie 11 stycznia 2009 roku)
Co więcej w związku z powyższym powstał nowy projekt ustawy Prawo prywatne międzynarodowe. Na tym nie koniec zamieszania, gdyż wszystkie te akty mają różne daty wejścia w życie: Konwencja Rzymska weszła w życie 22 stycznia 2008, Rozporządzenie „Rzym II" 11 stycznia 2009, a rozporządzenie „Rzym I" 17 grudnia 2009. Ma to konsekwencje w przypadku sporów powstałych przed wyżej wymienionymi datami lub dla umów wtedy zawartych. Obecnie w polskim prawie funkcjonują jednocześnie ustawa prawo prywatne międzynarodowe oraz rozporządzenia unijne (regulujące łącznie te same kwestie), jednakże zgodnie z prawem unijnym rozporządzenia mają pierwszeństwo, a ustawę stosować się będzie tylko w przypadkach, które nie zostały uregulowane w rozporządzeniach. Dodatkowo warto mieć na uwadze istnienie regulacji międzynarodowych takich jak UNCITRAL, które mogą mieć znaczenie w szczególności do kontaktów z kontrahentami spoza Unii Europejskiej.
W niniejszym opracowaniu skoncentrujemy się na kontaktach międzynarodowych objętych rozporządzeniami unijnymi oraz polską ustawą, gdyż w większości przypadków to właśnie te dwa akty będą regulowały stosunki między polskimi przedsiębiorcami a zagranicznymi kontrahentami.
Kiedy stosujemy rozporzÄ…dzenie, a kiedy ustawÄ™?
Nie licząc przypadków, w których ze względu na umowy międzynarodowe lub ze względu na czas zawarcia umowy lub wystąpienia zdarzenia będziemy stosować inne przepisy, przeważnie wybierać będziemy między polską ustawą a rozporządzeniami unijnymi. Co do zasady w większości przypadków zobowiązań umownych stosować będziemy rozporządzenie Rzym I niezależnie od tego, czy nasz kontrahent pochodzi z Unii Europejskiej, czy nie (samo rozporządzenie nie wyklucza wskazania prawa państwa nie będącego członkiem UE). Rozporządzenie zawiera jednak szereg wyjątków, których nie reguluje w ogóle - i wtedy zastosowanie będzie miała ustawa prawo prywatne międzynarodowe. Do tych wyjątków należą:
- stan cywilny oraz zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych osób fizycznych, z wyjątkiem sytuacji, w której przy dwóch kontrahentach z tego samego kraju, jeden z nich posiada zdolność do czynności prawnych w tym kraju, ale nie posiada jej w innym;
- zobowiązania wynikające ze stosunków rodzinnych;
- zobowiązania wynikające z małżeńskich (i stosunków o podobnym charakterze do małżeńskich) ustrojów majątkowych;
- zagadnienia zwiÄ…zane z prawem spadkowym;
- zobowiązania wynikające z weksli, czeków, weskli własnych oraz innych zbywalnych papierów wartościowych w zakresie, w jakim zobowiązania z tych papierów wartościowych wynikają z ich zbywalności;
- zapisy na sąd polubowny i umowy o właściwość sądu;
- kwestie z zakresu prawa spółek;
- kwestie regulacji zaciągania zobowiązań przez pełnomocników i prokurentów;
- tworzenie „trustów" oraz stosunki prawne pomiędzy założycielami, powiernikami i beneficjentami;
- zobowiązania wynikające z kontaktów handlowych mających miejsce przed zawarciem umowy;
- umowy ubezpieczenia wynikające z operacji przeprowadzanych przez organizacje nie będące zakładami, o których mowa w art. 2 dyrektywy 2002/83/WE dotyczącej ubezpieczeń na życie, których przedmiotem jest zapewnienie pracownikom lub osobom pracującym na własny rachunek, należącym do zakładu lub grupy zakładów, lub do określonej grupy lub grup zawodowych, świadczeń w przypadku śmierci lub dożycia określonego wieku, przerwania lub ograniczenia działalności, choroby zawodowej lub wypadku przy pracy.
W powyższych przypadkach, w zakresie nieuregulowanym rozporządzeniem Rzym II o prawie właściwym dla zobowiązań pozaumownych, stosowana będzie ustawa prawo międzynarodowe publiczne.
Ustawa prawo prywatne międzynarodowe - powiązanie wyboru prawa z okolicznościami zawarcia umowy (np. miejscem)
Zgodnie z przepisami polskiego międzynarodowego prawa prywatnego (art.25) strony mogą poddać swe stosunki w zakresie zobowiązań umownych wybranemu przez siebie prawu, jeżeli pozostaje ono w związku z zobowiązaniem (nie dotyczy to zobowiązań dotyczących nieruchomości, które podlegają prawu państwa, w którym nieruchomość jest położona). Prawem „pozostającym w związku z zobowiązaniem" będzie z pewnością system prawny obowiązujący w miejscu zamieszkania każdej ze stron.
Co to oznacza? Przyjmuje się, że czynnikami, które określają powiązanie stosunku zobowiązaniowego (czyli np. umowy między usługodawca a usługobiorcą) z wybranym prawem mogą być:
- obywatelstwo,
- miejsce zamieszkania lub siedziba jednego z kontrahentów,
- miejsce zawarcia umowy,
- miejsce wykonania umowy.
Z uwagi na specyfikę umów zawieranych przy użyciu elektronicznych środków komunikacji praktycznie wyklucza się takie czynniki jak miejsce zawarcia umowy (najczęściej zawieramy bowiem umowę przez internet klikając na odpowiednią ikonę będąc w dowolnym miejscu na ziemi oraz używając do identyfikacji i potwierdzania autentyczności tzw. podpisu elektronicznego) czy, w przypadku produktów cyfrowych, miejsce wykonania umowy (np. przechowywanie danych na serwerze).
Polskie przepisy ustawy prawo prywatne międzynarodowe nie dokonują ograniczeń także w zakresie swobody wyboru kilku systemów prawnych czy czasu określenia wyboru prawa. Strony mogą poddać zarówno całą umowę jak również jedynie jej część pod regulację danego systemu prawnego. Wyboru prawa mogą dokonać w momencie podpisywania umowy (wprowadzając klauzulę do umowy) lub po podpisaniu umowy, podpisując odrębną umowę dotyczącą wyboru prawa. Strony mają także możliwość dokonania zmiany wybranego systemu prawnego. Jak widać polska ustawa daje stronom bardzo szeroka swobodę w tym zakresie.
RozporzÄ…dzenie nr 593/2008 (Rzym I) - swoboda wyboru prawa
Rozporządzenie podtrzymuje jako fundamentalną zasadę swobodę wyboru przez strony prawa właściwego. Wolność w zakresie wyboru prawa jest większa, bowiem strony mogą wybrać jakiekolwiek przepisy prawne, nawet takie które nie wykazują żadnego obiektywnego związku z umową, także prawo państwa nie będącego członkiem UE. Tak jak dotychczas wybór prawa ma być dokonany wyraźnie lub w sposób jednoznaczny ma wynikać z postanowień umowy lub okoliczności sprawy. Strony mogą dokonać wyboru prawa właściwego dla całej umowy lub tylko dla jej części. Strony mogą w każdym czasie umówić się, że umowa podlega prawu innemu niż to, które dla tej umowy było uprzednio właściwe na podstawie wcześniejszego wyboru dokonanego zgodnie z niniejszym artykułem lub na podstawie innych przepisów rozporządzenia.
Brak wyboru prawa
Nieco inaczej kształtuje się sytuacja w przypadku, gdy strony nie dokonały umownego wyboru prawa właściwego. W takiej sytuacji to przepisy same z siebie decydują o tym, w którym państwie uregulowana zostanie dana umowa, czy też dane zdarzenie lub działanie. W przypadku kontrahentów pochodzących z różnych krajów, Polska ustawa wymienia konkretne umowy (takie jak sprzedaży, zlecenia, o dzieło itd.), wiążąc je z systemem prawnym strony świadczącej (czyli sprzedawcy, zleceniobiorcy, wykonawcy), za wyjątkiem kilku określonych sytuacji (np. w przypadku obrotu nieruchomościami właściwe jest prawo państwa umiejscowienia nieruchomości. W przypadku przenoszenia praw autorskich - prawo państwa pochodzenia nabywcy). W przypadku innych zobowiązań decyduje miejsce zawarcia umowy (co, w przypadku Internetu, może rodzić wątpliwości). Rozporządzenie Rzym I z kolei, w zakresie jaki reguluje, w braku wyboru prawa co do zasady wiąże stosunek umowny z państwem, w którym stałe miejsce pobytu lub siedzibę ma sprzedawca lub świadczący usługę. Również w przypadku rozporządzenia wprowadzone jest kilka wyjątków - dotyczących obrotu nieruchomościami, umów dystrybucji, licytacji odbywających się w możliwym do określenia miejscu, umów franszyzy itd.
Relacje z klientami
Jednym z najważniejszych zagadnień związanych z obrotem międzynarodowym jest sprawa relacji z klientami indywidualnymi - konsumentami. Jak już wspomniane zostało na wstępie, ze względu na to, że temat jest bardzo rozbudowany, zasługuje on na oddzielne potraktowanie - stąd w tym miejscu odsyłam do artykułu „Obsługa klientów zagranicznych w kontraktach elektronicznych", jaki również jest dostępny na stronach EEN w dziale „Internet i handel Elektroniczny".
Inne regulacje dla usługodawców - Ustawa o świadczeniu usług drogą elektroniczną, Dyrektywa o handlu elektronicznym, Dyrektywa w sprawie usług na rynku wewnętrznym
Dyrektywa o handlu elektronicznym 2000/31/WE wprowadza dodatkowo tzw. „zasadę państwa pochodzenia". Polega ona na tym, że w ramach prowadzenia działalności na rynku wspólnotowym, działalność e-usługodawców uregulowana jest przepisami państwa, w którym usługodawca ma swoją siedzibę. Oznacza to więc, że państwa przyjmujące usługi nie ograniczać działalności usługodawców w internecie, którzy podlegają kontroli państwa, z którego prowadzą działalność. Jest to ukłon w stronę przedsiębiorców, pozwalający im na prowadzenie działalności według przepisów, które są im znane. Zasada państwa pochodzenia dotyczy zagadnień publicznoprawnych, tak więc obejmuje zagadnienia z zakresu prawa administracyjnego, karnego etc. Spod zakresu tej zasady są wyłączone jednakże pewne zagadnienia: ochrona praw autorskich i praw pokrewnych, emisja pieniądze elektronicznego przez instytucje wskazane w ustawie o elektronicznych instrumentach płatniczych, wykonywania na terytorium Polski działalności ubezpieczeń przez zagraniczne zakłady ubezpieczeń, udostępniania na terytorium Polski informacji reklamowych przez fundusze inwestycyjne, umowy z udziałem konsumentów w zakresie, w jakim ochronę praw konsumentów zapewniają przepisy odrębne oraz warunki dopuszczalności przesyłania niezamówionych informacji handlowych za pośrednictwem poczty elektronicznej. Zasada państwa pochodzenia nie ma wpływu również na swobodę stron w zakresie wyboru prawa właściwego dla zobowiązań umownych oraz na przepisy o formie czynności prawnych związanej z obrotem nieruchomościami. Ograniczenia mogą być wprowadzone przez państwa wyłącznie w wyjątkowych przypadkach i po spełnieniu warunków określonych w ustawie implementującej dyrektywę. Swoboda świadczenia usług drogą elektroniczną może więc zostać ograniczona, jeżeli jest to niezbędne ze względu na ochronę zdrowia, obronność, bezpieczeństwo państwa lub bezpieczeństwo publiczne (nastąpić to może odrębnymi przepisami). Swobodę świadczenia usług chroni również dyrektywa usługowa 2006/123/WE implementowana przez ustawę o świadczeniu usług na terenie RP. Przepisy te wprowadzają również zakaz dyskryminacji usługobiorców w przypadku świadczenia usług, nie jest to jednak interpretowane jako zakaz odmawiania świadczenia e-usług na terenie określonych krajów, mimo ich potencjalnej dostępności.
Siedziba a miejsce zwykłego pobytu a miejsce zamieszkania (istotne znaczenie dla określenia wyznaczenia prawa, sądu i np. podatku)
Takie zwroty jak siedziba a miejsce zwykłego pobytu, czy miejsce zamieszkania mają znacznie nie tylko w związku z ustaleniem jurysdykcji czy prawa właściwego, ale także używane są przykładowo w zakresie wyznaczania opodatkowania podatkiem od towarów i usług. Z tego względu zostaną one zdefiniowane poniżej.
Podatek VAT (opodatkowania usług w miejscu ich konsumpcji)
Przykładowo aktualnie prowadzone są prace nad nowelizacją Dyrektywy Rady 2008/8/WE. Celem fundamentalnej zmiany, jaką jest modyfikacja ogólnej zasady dotyczącej miejsca świadczenia usług w transakcjach między podatnikami VAT z miejsca siedziby usługodawcy na miejsce siedziby usługobiorcy, jest usprawnienie funkcjonowania rynku wewnętrznego poprzez modernizację i uproszczenie działania wspólnego systemu VAT. Proponowane zmiany w odniesieniu do miejsca świadczenia usług wprowadzają rozwiązania zmierzające do opodatkowania usług w miejscu ich konsumpcji.
Rzeczywista siedziba
Rzeczywista siedziba to faktyczna, trwała siedziba organów kierujących dana osobą prawną. W razie powiązania tych organów z różnymi państwami decydować powinno kryterium intensywności związku (miejsce, w którym działania organów są najbardziej znaczące lub w którym dyrekcja podejmująca decyzje ma największy wpływ).
Miejsce zamieszkania (RozporzÄ…dzenie nr 44/2001).
Spółki i osoby prawne mają swoje miejsce zamieszkania w miejscu, w którym znajduje się (art. 60):
- ich statutowa siedziba, lub
- ich główny organ zarządzający, lub
- ich główne przedsiębiorstwo.
Miejsce stałego pobytu
Miejscem stałego pobytu jest miejsce, gdzie ześrodkowane są życiowe interesy osoby od jakiegoś czasu. Uwzględnić należy obiektywnie istniejący, dający się ustalić stan faktyczny, który odznacza się znacznym stopniem trwałości. Istotna jest więź pomiędzy osobą, a miejscem o które chodzi.
Miejsce zwykłego pobytu (Rozporządzenie nr 593/2008)
Miejsce zwykłego pobytu spółek i innych podmiotów, posiadających osobowość prawną lub jej nieposiadających, uznaje się miejsce siedziby ich głównego organu zarządzającego. Za miejsce zwykłego pobytu osoby fizycznej, działającej w ramach prowadzonej przez nią działalności gospodarczej, uznaje się miejsce głównego przedsiębiorstwa. W razie zawarcia umowy w ramach działalności filii, agencji lub innego oddziału lub gdy na mocy umowy spełnienie świadczenia należy do obowiązków takiej filii, agencji lub oddziału, za miejsce zwykłego pobytu uznaje się miejsce siedziby tej filii, agencji lub oddziału. Jako chwilę właściwą dla ustalenia miejsca zwykłego pobytu przyjmuje się chwilę zawarcia umowy.
Miejsce zamieszkania a miejsce pobytu a miejsce zameldowania
Od miejsca zamieszkania należy odróżnić miejsce pobytu. Zwykły pobyt bowiem (siedziba rzeczywista) oznacza miejsce, w którym ześrodkowane są życiowe interesy osoby fizycznej. Odmiennie niż przy pobycie prostym, w przypadku pobytu zwykłego nie może to być jedynie chwilowe przebywanie na danym terytorium.
Pamiętać także należy o różnicy między pojęciem miejsca zamieszkania jako pojęciem cywilistycznym a pojęciem zameldowania w miejscu pobytu stałego lub czasowego jako czynnością z zakresu prawa administracyjnego. Miejscem zamieszkania może być wyłącznie miejscowość, nie jest miejscem zamieszkania konkretny adres (ulica, numer domu), pod którym mieszka dana osoba. Istotny jest natomiast zarówno fakt fizycznego przebywania w danej miejscowości jak i wola przebywania w niej. Dane miejsce nie traci przymiotu miejsca zamieszkania wskutek dłuższego lub krótszego oddalenia się z niego, pod warunkiem, że osoba nie traci rzeczywistego związku z miejscem.
Siedziba/miejsce zamieszkania a położenie serwerów
W przypadku zawierania umowy w Internecie nie ma znaczenia to, na jakim serwerze znajduje się strona www lub skrzynka e-mail każdej ze stron. Warto przypomnieć, że zakładanie skrzynek e-mailowych nie jest w żadnym przypadku uzależnione od obywatelstwa lub miejsca zamieszkania ich dysponenta. Nie ma też żadnych przeszkód, aby Jan Kowalski posiadał skrzynkę poczty elektronicznej o nazwie smith@hotbot.com. Nawet jeśli są one zarządzane przez zagraniczne firmy (np. jedna ze stron korzysta ze skrzynki poczty elektronicznej portalu Yahoo) nie będzie to miało jakiegokolwiek wpływu na wskazanie prawa właściwego.
Podobnie fakt, iż w chwili zawarcia umowy strony nie przebywają w Polsce (np. Jan Kowalski zawiera umowę za pośrednictwem Internetu będąc na wycieczce we Włoszech) z punktu widzenia omawianego przepisu nie będzie miał żadnego znaczenia.
Miejsce siedziby usługodawcy powinno być ustalone zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, zgodnie z którym pojęcie siedziby mieści w sobie faktyczne prowadzenie działalności gospodarczej przez czas nieokreślony z wykorzystaniem stałej siedziby; wymóg ten jest również spełniany, jeśli przedsiębiorstwo utworzone jest na czas określony. W przypadku gdy usługodawca posiada kilka miejsc siedziby, ważne jest, aby określić, z którego miejsca siedziby dana usługa jest świadczona. W przypadku gdy trudno jest ustalić, które z kilku miejsc siedziby jest miejscem, z którego świadczona jest dana usługa, miejscem siedziby jest to, w którym usługodawca ma centrum swojej działalności w odniesieniu do tej konkretnej usługi.
Miejscem siedziby przedsiębiorstwa świadczącego usługi za pośrednictwem internetowej witryny www nie jest miejsce, gdzie znajdują się środki techniczne obsługujące jego witrynę www ani miejsce, z którego witryna www jest dostępna, lecz miejsce, gdzie wykonuje on swoją działalność gospodarczą.
Wnioski
Podsumowując (1) w umowie, którą podpisujemy z zagranicznym kontrahentem należy sprawdzić czy został sprecyzowany zapis dotyczący tego jakie prawo jest stosowane w naszym przypadku; (2) klauzula taka powinna być wyraźna np. do postanowień niniejszej umowy stosuje się prawo polskie; (3) możemy negocjować z kontrahentem wybór prawa - powinno ono jednak być w jakiś sposób powiązane z „nami i lub z nasza umową";
Autor: Agnieszka Krochmal-Wegrzyn
Zaktualizowano: Bartosz Jankowski, EEN Warszawa
1.06.2010
Podstawowe zasady
W związku z powyższymi pytaniami, do jednej z ważniejszych kwestii należy określenie w umowie z kontrahentem prawa właściwego dla tej umowy. Dlaczego? Otóż, ponieważ wszelka nasza działalność gospodarcza podlega przepisom prawa, najpierw musimy wiedzieć przepisy którego państwa zastosować do zawierania umowy lub do którego sądu (w którym państwie) sprawę możemy skierować w przypadku sporu (o kwestiach związanych ze złożeniem pozwu do odpowiedniego sądy lub oddaniu sporu pod rozstrzygnięcie w trybie arbitrażu lub mediacji informuje artykuł zatytułowany "Umowna regulacja dotycząca sporów jako istotny element umowy o świadczenie usług drogą elektroniczną"). Co więcej powinniśmy być świadomi, iż nasz wybór dotyczący prawa tzn. określenie systemu prawnego właściwego dla danej umowy ma ogromne znaczenie, bowiem od wyboru systemu zależy np. zakres uprawnień stron dotyczących zabezpieczania roszczeń, ocena ważności umowy itp.
Swoboda wyboru prawa
Generalną zasadą uznawaną w ramach międzynarodowych stosunków prawnych - w naszym przypadku kiedy to usługobiorca i usługodawca nie posiadają miejsca zamieszkania/siedziby w tym samym państwie - jest zasada swobody wyboru prawa właściwego. Zatem także przy zawieraniu umowy za pośrednictwem Internetu strony pochodzące z różnych państw mogą same zdecydować się na wskazanie prawa właściwego, unikając niejako późniejszych ewentualnych komplikacji. Według najnowszych przepisów prawa międzynarodowego prywatnego, ta swoboda jest w pewnych okolicznościach ograniczona, o czym mowa będzie w dalszych częściach tekstu.
Sposób dokonania wyboru (wyraźny i w formie pisemnej)
Wybór prawa powinien być wyraźny i z dostateczną pewnością wynikać z postanowień umowy lub okoliczności sprawy. Oznacza to iż wskazania takiego musimy dokonać np. poprzez sporządzenie wyraźnej klauzuli. Chociaż nie istnieje wymóg zachowania formy pisemnej dla klauzuli wyboru prawa, aby uniknąć nieporozumień powinna ona zostać zawarta w samej umowie z kontrahentem, w regulaminie świadczenia usługi lub (rzadziej) w odrębnej umowie na piśmie, niezależnej od umowy głównej.
Zmiany w prawie (Prawo Prywatne Międzynarodowe i Rzym I) - wyjaśnienie
W niniejszym miejscu należy wyjaśnić kilka kwestii w związku z zasadniczymi zmianami jakie mają miejsce w związku z opisywaną tu tematyką. Jeszcze przed 2008 rokiem problemy związane z określeniem prawa właściwego dla umów regulowały przepisy ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. Prawo prywatne międzynarodowe. 22 stycznia 2008 roku weszła w życie w Polsce Konwencja Rzymska o prawie właściwym dla zobowiązań umownych z 1980 roku, jednakże w momencie gdy ta wiekowa już konwencja wchodziła w życie, w Unii Europejskiej zaawansowane były prace nad dwoma dużymi i bardzo ważnymi rozporządzeniami unijnymi:
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 593/2008 z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (tzw. "Rzym I" - wejdzie w życie 17 grudnia 2009 roku)
- Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 864/2007 z dnia 11 lipca 2007 r. o prawie właściwym dla zobowiązań pozaumownych (tzw. "Rzym II" - weszło w życie 11 stycznia 2009 roku)
Co więcej w związku z powyższym powstał nowy projekt ustawy Prawo prywatne międzynarodowe. Na tym nie koniec zamieszania, gdyż wszystkie te akty mają różne daty wejścia w życie: Konwencja Rzymska weszła w życie 22 stycznia 2008, Rozporządzenie „Rzym II" 11 stycznia 2009, a rozporządzenie „Rzym I" 17 grudnia 2009. Ma to konsekwencje w przypadku sporów powstałych przed wyżej wymienionymi datami lub dla umów wtedy zawartych. Obecnie w polskim prawie funkcjonują jednocześnie ustawa prawo prywatne międzynarodowe oraz rozporządzenia unijne (regulujące łącznie te same kwestie), jednakże zgodnie z prawem unijnym rozporządzenia mają pierwszeństwo, a ustawę stosować się będzie tylko w przypadkach, które nie zostały uregulowane w rozporządzeniach. Dodatkowo warto mieć na uwadze istnienie regulacji międzynarodowych takich jak UNCITRAL, które mogą mieć znaczenie w szczególności do kontaktów z kontrahentami spoza Unii Europejskiej.
W niniejszym opracowaniu skoncentrujemy się na kontaktach międzynarodowych objętych rozporządzeniami unijnymi oraz polską ustawą, gdyż w większości przypadków to właśnie te dwa akty będą regulowały stosunki między polskimi przedsiębiorcami a zagranicznymi kontrahentami.
Kiedy stosujemy rozporzÄ…dzenie, a kiedy ustawÄ™?
Nie licząc przypadków, w których ze względu na umowy międzynarodowe lub ze względu na czas zawarcia umowy lub wystąpienia zdarzenia będziemy stosować inne przepisy, przeważnie wybierać będziemy między polską ustawą a rozporządzeniami unijnymi. Co do zasady w większości przypadków zobowiązań umownych stosować będziemy rozporządzenie Rzym I niezależnie od tego, czy nasz kontrahent pochodzi z Unii Europejskiej, czy nie (samo rozporządzenie nie wyklucza wskazania prawa państwa nie będącego członkiem UE). Rozporządzenie zawiera jednak szereg wyjątków, których nie reguluje w ogóle - i wtedy zastosowanie będzie miała ustawa prawo prywatne międzynarodowe. Do tych wyjątków należą:
- stan cywilny oraz zdolność prawna i zdolność do czynności prawnych osób fizycznych, z wyjątkiem sytuacji, w której przy dwóch kontrahentach z tego samego kraju, jeden z nich posiada zdolność do czynności prawnych w tym kraju, ale nie posiada jej w innym;
- zobowiązania wynikające ze stosunków rodzinnych;
- zobowiązania wynikające z małżeńskich (i stosunków o podobnym charakterze do małżeńskich) ustrojów majątkowych;
- zagadnienia zwiÄ…zane z prawem spadkowym;
- zobowiązania wynikające z weksli, czeków, weskli własnych oraz innych zbywalnych papierów wartościowych w zakresie, w jakim zobowiązania z tych papierów wartościowych wynikają z ich zbywalności;
- zapisy na sąd polubowny i umowy o właściwość sądu;
- kwestie z zakresu prawa spółek;
- kwestie regulacji zaciągania zobowiązań przez pełnomocników i prokurentów;
- tworzenie „trustów" oraz stosunki prawne pomiędzy założycielami, powiernikami i beneficjentami;
- zobowiązania wynikające z kontaktów handlowych mających miejsce przed zawarciem umowy;
- umowy ubezpieczenia wynikające z operacji przeprowadzanych przez organizacje nie będące zakładami, o których mowa w art. 2 dyrektywy 2002/83/WE dotyczącej ubezpieczeń na życie, których przedmiotem jest zapewnienie pracownikom lub osobom pracującym na własny rachunek, należącym do zakładu lub grupy zakładów, lub do określonej grupy lub grup zawodowych, świadczeń w przypadku śmierci lub dożycia określonego wieku, przerwania lub ograniczenia działalności, choroby zawodowej lub wypadku przy pracy.
W powyższych przypadkach, w zakresie nieuregulowanym rozporządzeniem Rzym II o prawie właściwym dla zobowiązań pozaumownych, stosowana będzie ustawa prawo międzynarodowe publiczne.
Ustawa prawo prywatne międzynarodowe - powiązanie wyboru prawa z okolicznościami zawarcia umowy (np. miejscem)
Zgodnie z przepisami polskiego międzynarodowego prawa prywatnego (art.25) strony mogą poddać swe stosunki w zakresie zobowiązań umownych wybranemu przez siebie prawu, jeżeli pozostaje ono w związku z zobowiązaniem (nie dotyczy to zobowiązań dotyczących nieruchomości, które podlegają prawu państwa, w którym nieruchomość jest położona). Prawem „pozostającym w związku z zobowiązaniem" będzie z pewnością system prawny obowiązujący w miejscu zamieszkania każdej ze stron.
Co to oznacza? Przyjmuje się, że czynnikami, które określają powiązanie stosunku zobowiązaniowego (czyli np. umowy między usługodawca a usługobiorcą) z wybranym prawem mogą być:
- obywatelstwo,
- miejsce zamieszkania lub siedziba jednego z kontrahentów,
- miejsce zawarcia umowy,
- miejsce wykonania umowy.
Z uwagi na specyfikę umów zawieranych przy użyciu elektronicznych środków komunikacji praktycznie wyklucza się takie czynniki jak miejsce zawarcia umowy (najczęściej zawieramy bowiem umowę przez internet klikając na odpowiednią ikonę będąc w dowolnym miejscu na ziemi oraz używając do identyfikacji i potwierdzania autentyczności tzw. podpisu elektronicznego) czy, w przypadku produktów cyfrowych, miejsce wykonania umowy (np. przechowywanie danych na serwerze).
Polskie przepisy ustawy prawo prywatne międzynarodowe nie dokonują ograniczeń także w zakresie swobody wyboru kilku systemów prawnych czy czasu określenia wyboru prawa. Strony mogą poddać zarówno całą umowę jak również jedynie jej część pod regulację danego systemu prawnego. Wyboru prawa mogą dokonać w momencie podpisywania umowy (wprowadzając klauzulę do umowy) lub po podpisaniu umowy, podpisując odrębną umowę dotyczącą wyboru prawa. Strony mają także możliwość dokonania zmiany wybranego systemu prawnego. Jak widać polska ustawa daje stronom bardzo szeroka swobodę w tym zakresie.
RozporzÄ…dzenie nr 593/2008 (Rzym I) - swoboda wyboru prawa
Rozporządzenie podtrzymuje jako fundamentalną zasadę swobodę wyboru przez strony prawa właściwego. Wolność w zakresie wyboru prawa jest większa, bowiem strony mogą wybrać jakiekolwiek przepisy prawne, nawet takie które nie wykazują żadnego obiektywnego związku z umową, także prawo państwa nie będącego członkiem UE. Tak jak dotychczas wybór prawa ma być dokonany wyraźnie lub w sposób jednoznaczny ma wynikać z postanowień umowy lub okoliczności sprawy. Strony mogą dokonać wyboru prawa właściwego dla całej umowy lub tylko dla jej części. Strony mogą w każdym czasie umówić się, że umowa podlega prawu innemu niż to, które dla tej umowy było uprzednio właściwe na podstawie wcześniejszego wyboru dokonanego zgodnie z niniejszym artykułem lub na podstawie innych przepisów rozporządzenia.
Brak wyboru prawa
Nieco inaczej kształtuje się sytuacja w przypadku, gdy strony nie dokonały umownego wyboru prawa właściwego. W takiej sytuacji to przepisy same z siebie decydują o tym, w którym państwie uregulowana zostanie dana umowa, czy też dane zdarzenie lub działanie. W przypadku kontrahentów pochodzących z różnych krajów, Polska ustawa wymienia konkretne umowy (takie jak sprzedaży, zlecenia, o dzieło itd.), wiążąc je z systemem prawnym strony świadczącej (czyli sprzedawcy, zleceniobiorcy, wykonawcy), za wyjątkiem kilku określonych sytuacji (np. w przypadku obrotu nieruchomościami właściwe jest prawo państwa umiejscowienia nieruchomości. W przypadku przenoszenia praw autorskich - prawo państwa pochodzenia nabywcy). W przypadku innych zobowiązań decyduje miejsce zawarcia umowy (co, w przypadku Internetu, może rodzić wątpliwości). Rozporządzenie Rzym I z kolei, w zakresie jaki reguluje, w braku wyboru prawa co do zasady wiąże stosunek umowny z państwem, w którym stałe miejsce pobytu lub siedzibę ma sprzedawca lub świadczący usługę. Również w przypadku rozporządzenia wprowadzone jest kilka wyjątków - dotyczących obrotu nieruchomościami, umów dystrybucji, licytacji odbywających się w możliwym do określenia miejscu, umów franszyzy itd.
Relacje z klientami
Jednym z najważniejszych zagadnień związanych z obrotem międzynarodowym jest sprawa relacji z klientami indywidualnymi - konsumentami. Jak już wspomniane zostało na wstępie, ze względu na to, że temat jest bardzo rozbudowany, zasługuje on na oddzielne potraktowanie - stąd w tym miejscu odsyłam do artykułu „Obsługa klientów zagranicznych w kontraktach elektronicznych", jaki również jest dostępny na stronach EEN w dziale „Internet i handel Elektroniczny".
Inne regulacje dla usługodawców - Ustawa o świadczeniu usług drogą elektroniczną, Dyrektywa o handlu elektronicznym, Dyrektywa w sprawie usług na rynku wewnętrznym
Dyrektywa o handlu elektronicznym 2000/31/WE wprowadza dodatkowo tzw. „zasadę państwa pochodzenia". Polega ona na tym, że w ramach prowadzenia działalności na rynku wspólnotowym, działalność e-usługodawców uregulowana jest przepisami państwa, w którym usługodawca ma swoją siedzibę. Oznacza to więc, że państwa przyjmujące usługi nie ograniczać działalności usługodawców w internecie, którzy podlegają kontroli państwa, z którego prowadzą działalność. Jest to ukłon w stronę przedsiębiorców, pozwalający im na prowadzenie działalności według przepisów, które są im znane. Zasada państwa pochodzenia dotyczy zagadnień publicznoprawnych, tak więc obejmuje zagadnienia z zakresu prawa administracyjnego, karnego etc. Spod zakresu tej zasady są wyłączone jednakże pewne zagadnienia: ochrona praw autorskich i praw pokrewnych, emisja pieniądze elektronicznego przez instytucje wskazane w ustawie o elektronicznych instrumentach płatniczych, wykonywania na terytorium Polski działalności ubezpieczeń przez zagraniczne zakłady ubezpieczeń, udostępniania na terytorium Polski informacji reklamowych przez fundusze inwestycyjne, umowy z udziałem konsumentów w zakresie, w jakim ochronę praw konsumentów zapewniają przepisy odrębne oraz warunki dopuszczalności przesyłania niezamówionych informacji handlowych za pośrednictwem poczty elektronicznej. Zasada państwa pochodzenia nie ma wpływu również na swobodę stron w zakresie wyboru prawa właściwego dla zobowiązań umownych oraz na przepisy o formie czynności prawnych związanej z obrotem nieruchomościami. Ograniczenia mogą być wprowadzone przez państwa wyłącznie w wyjątkowych przypadkach i po spełnieniu warunków określonych w ustawie implementującej dyrektywę. Swoboda świadczenia usług drogą elektroniczną może więc zostać ograniczona, jeżeli jest to niezbędne ze względu na ochronę zdrowia, obronność, bezpieczeństwo państwa lub bezpieczeństwo publiczne (nastąpić to może odrębnymi przepisami). Swobodę świadczenia usług chroni również dyrektywa usługowa 2006/123/WE implementowana przez ustawę o świadczeniu usług na terenie RP. Przepisy te wprowadzają również zakaz dyskryminacji usługobiorców w przypadku świadczenia usług, nie jest to jednak interpretowane jako zakaz odmawiania świadczenia e-usług na terenie określonych krajów, mimo ich potencjalnej dostępności.
Siedziba a miejsce zwykłego pobytu a miejsce zamieszkania (istotne znaczenie dla określenia wyznaczenia prawa, sądu i np. podatku)
Takie zwroty jak siedziba a miejsce zwykłego pobytu, czy miejsce zamieszkania mają znacznie nie tylko w związku z ustaleniem jurysdykcji czy prawa właściwego, ale także używane są przykładowo w zakresie wyznaczania opodatkowania podatkiem od towarów i usług. Z tego względu zostaną one zdefiniowane poniżej.
Podatek VAT (opodatkowania usług w miejscu ich konsumpcji)
Przykładowo aktualnie prowadzone są prace nad nowelizacją Dyrektywy Rady 2008/8/WE. Celem fundamentalnej zmiany, jaką jest modyfikacja ogólnej zasady dotyczącej miejsca świadczenia usług w transakcjach między podatnikami VAT z miejsca siedziby usługodawcy na miejsce siedziby usługobiorcy, jest usprawnienie funkcjonowania rynku wewnętrznego poprzez modernizację i uproszczenie działania wspólnego systemu VAT. Proponowane zmiany w odniesieniu do miejsca świadczenia usług wprowadzają rozwiązania zmierzające do opodatkowania usług w miejscu ich konsumpcji.
Rzeczywista siedziba
Rzeczywista siedziba to faktyczna, trwała siedziba organów kierujących dana osobą prawną. W razie powiązania tych organów z różnymi państwami decydować powinno kryterium intensywności związku (miejsce, w którym działania organów są najbardziej znaczące lub w którym dyrekcja podejmująca decyzje ma największy wpływ).
Miejsce zamieszkania (RozporzÄ…dzenie nr 44/2001).
Spółki i osoby prawne mają swoje miejsce zamieszkania w miejscu, w którym znajduje się (art. 60):
- ich statutowa siedziba, lub
- ich główny organ zarządzający, lub
- ich główne przedsiębiorstwo.
Miejsce stałego pobytu
Miejscem stałego pobytu jest miejsce, gdzie ześrodkowane są życiowe interesy osoby od jakiegoś czasu. Uwzględnić należy obiektywnie istniejący, dający się ustalić stan faktyczny, który odznacza się znacznym stopniem trwałości. Istotna jest więź pomiędzy osobą, a miejscem o które chodzi.
Miejsce zwykłego pobytu (Rozporządzenie nr 593/2008)
Miejsce zwykłego pobytu spółek i innych podmiotów, posiadających osobowość prawną lub jej nieposiadających, uznaje się miejsce siedziby ich głównego organu zarządzającego. Za miejsce zwykłego pobytu osoby fizycznej, działającej w ramach prowadzonej przez nią działalności gospodarczej, uznaje się miejsce głównego przedsiębiorstwa. W razie zawarcia umowy w ramach działalności filii, agencji lub innego oddziału lub gdy na mocy umowy spełnienie świadczenia należy do obowiązków takiej filii, agencji lub oddziału, za miejsce zwykłego pobytu uznaje się miejsce siedziby tej filii, agencji lub oddziału. Jako chwilę właściwą dla ustalenia miejsca zwykłego pobytu przyjmuje się chwilę zawarcia umowy.
Miejsce zamieszkania a miejsce pobytu a miejsce zameldowania
Od miejsca zamieszkania należy odróżnić miejsce pobytu. Zwykły pobyt bowiem (siedziba rzeczywista) oznacza miejsce, w którym ześrodkowane są życiowe interesy osoby fizycznej. Odmiennie niż przy pobycie prostym, w przypadku pobytu zwykłego nie może to być jedynie chwilowe przebywanie na danym terytorium.
Pamiętać także należy o różnicy między pojęciem miejsca zamieszkania jako pojęciem cywilistycznym a pojęciem zameldowania w miejscu pobytu stałego lub czasowego jako czynnością z zakresu prawa administracyjnego. Miejscem zamieszkania może być wyłącznie miejscowość, nie jest miejscem zamieszkania konkretny adres (ulica, numer domu), pod którym mieszka dana osoba. Istotny jest natomiast zarówno fakt fizycznego przebywania w danej miejscowości jak i wola przebywania w niej. Dane miejsce nie traci przymiotu miejsca zamieszkania wskutek dłuższego lub krótszego oddalenia się z niego, pod warunkiem, że osoba nie traci rzeczywistego związku z miejscem.
Siedziba/miejsce zamieszkania a położenie serwerów
W przypadku zawierania umowy w Internecie nie ma znaczenia to, na jakim serwerze znajduje się strona www lub skrzynka e-mail każdej ze stron. Warto przypomnieć, że zakładanie skrzynek e-mailowych nie jest w żadnym przypadku uzależnione od obywatelstwa lub miejsca zamieszkania ich dysponenta. Nie ma też żadnych przeszkód, aby Jan Kowalski posiadał skrzynkę poczty elektronicznej o nazwie smith@hotbot.com. Nawet jeśli są one zarządzane przez zagraniczne firmy (np. jedna ze stron korzysta ze skrzynki poczty elektronicznej portalu Yahoo) nie będzie to miało jakiegokolwiek wpływu na wskazanie prawa właściwego.
Podobnie fakt, iż w chwili zawarcia umowy strony nie przebywają w Polsce (np. Jan Kowalski zawiera umowę za pośrednictwem Internetu będąc na wycieczce we Włoszech) z punktu widzenia omawianego przepisu nie będzie miał żadnego znaczenia.
Miejsce siedziby usługodawcy powinno być ustalone zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości, zgodnie z którym pojęcie siedziby mieści w sobie faktyczne prowadzenie działalności gospodarczej przez czas nieokreślony z wykorzystaniem stałej siedziby; wymóg ten jest również spełniany, jeśli przedsiębiorstwo utworzone jest na czas określony. W przypadku gdy usługodawca posiada kilka miejsc siedziby, ważne jest, aby określić, z którego miejsca siedziby dana usługa jest świadczona. W przypadku gdy trudno jest ustalić, które z kilku miejsc siedziby jest miejscem, z którego świadczona jest dana usługa, miejscem siedziby jest to, w którym usługodawca ma centrum swojej działalności w odniesieniu do tej konkretnej usługi.
Miejscem siedziby przedsiębiorstwa świadczącego usługi za pośrednictwem internetowej witryny www nie jest miejsce, gdzie znajdują się środki techniczne obsługujące jego witrynę www ani miejsce, z którego witryna www jest dostępna, lecz miejsce, gdzie wykonuje on swoją działalność gospodarczą.
Wnioski
Podsumowując (1) w umowie, którą podpisujemy z zagranicznym kontrahentem należy sprawdzić czy został sprecyzowany zapis dotyczący tego jakie prawo jest stosowane w naszym przypadku; (2) klauzula taka powinna być wyraźna np. do postanowień niniejszej umowy stosuje się prawo polskie; (3) możemy negocjować z kontrahentem wybór prawa - powinno ono jednak być w jakiś sposób powiązane z „nami i lub z nasza umową";
Autor: Agnieszka Krochmal-Wegrzyn
Zaktualizowano: Bartosz Jankowski, EEN Warszawa
1.06.2010
Wakacje 2010
Polecamy
loga-dół
 |
 |
 |
Made by Webprovider