Systemy rozliczeniowe - SWIFT

Powszechnie wykorzystywanymi przez banki systemami rozliczeniowymi są: SWIFT, EuroELIXIR, STEP2 i SEPA. SWIFT (z ang. Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication) jest organizacją z siedzibą w Belgii, zrzeszającą banki całego świata, które są jednocześnie jej właścicielami. Za pośrednictwem SWIFT instytucje finansowe dokonują wymiany informacji na temat operacji finansowych. Bank jest pojedynczym elementem sieci obsługiwanej jako całość przez SWIFT. Klienci SWIFT to ponad 8700 banków oraz instytucji finansowych zlokalizowanych w blisko 209 krajach. Co ciekawe, do sieci telekomunikacyjnej SWIFT mogą być również podłączone korporacje niebędące instytucjami finansowymi. SWIFT zapewnia platformę komunikacyjną, za pomocą której wymieniane są wystandaryzowane komunikaty płatnicze. Komunikaty przetwarzane są automatycznie (rozliczenia są dokonywane na bieżąco - w przeciwieństwie do systemu EuroELIXIR, w ramach którego rozliczenia przeprowadzane są sesyjnie). SWIFT zapewnia rozwój technologiczny systemów oferowanych w ramach swojej sieci, projektuje nowe rozwiązania oraz definiuje standardy i praktykę rynkową w kwestii wymiany środków finansowych, o których następnie dyskutuje środowisko bankowe. Jednym słowem, jest stymulantem rozwoju technologicznego i koncepcyjnego w obszarze komunikacji międzybankowej.  

Bankowa daktyloskopia

SWIFT zajmuje się również rejestracją kodów BIC (z ang. Bank Identifier Codes), które stanowią jednoznaczny identyfikator poszczególnych banków, a są tworzone zgodnie ze standardem ISO 9362 określonym przez International Organization for Standardization (ISO). Kod BIC banku beneficjenta (ze względu na rolę SWIFT w procesie jego rejestracji nazywany również kodem SWIFT) powinien znajdować się niemal na każdym zleceniu przelewu zagranicznego - np. kod BIC Banku Pekao SA to PKOPPLPW. Kod BIC może mieć 8 lub 11 znaków, spośród których 4 pierwsze identyfikują bank, 2 kolejne kraj banku (dwuliterowy kod kraju według standaryzacji ISO 3166), a 7. i 8. znak oznacza siedzibę banku (dla PKOPPLPW oznaczeniem siedziby w kodzie BIC są litery PW - Poland, Warsaw). Dopełnieniem do 11 znaków może być 3-literowy identyfikator oddziału bankowego (może być on zastępowany przez XXX, np. dla centrali Banku Pekao SA - PKOPPLPWXXX).  

Podaj mi swój rachunek, a powiem ci, gdzie trzymasz pieniądze

SWIFT prowadzi także rejestr formatów IBAN tworzonych zgodnie z założeniami standardu ISO 13616. IBAN (z ang. International Bank Account Number) jest to format rachunku bankowego właściwy dla danego kraju. W Polsce obowiązuje format złożony z ciągu 28 znaków. Pierwsze 2 znaki to dwuliterowy kod kraju (w przypadku Polski - PL), 2 kolejne znaki to cyfry kontrolne wyliczane z numeru rachunku. Następnych 8 cyfr to identyfikator banku i oddziału banku (ostatnia jego cyfra jest cyfrą kontrolną, wyliczoną z 7 pozostałych). Spośród cyfr identyfikujących bank i oddział bankowy obsługujący rachunek pierwsze 3 lub 4 oznaczają bank (np. dla Banku Pekao SA - 124), następne 4 lub 3 cyfry są numerem oddziału. Ostatnie 16 cyfr to numer rachunku, który może zawierać np. kod waluty, w której prowadzony jest rachunek, oraz rodzaj rachunku bankowego. Należy pamiętać, że nie wszystkie kraje przyjęły standard formatu rachunku IBAN, np. rachunkami w formacie IBAN z reguły nie posługują się banki USA. W Europie IBAN jest jednak powszechnie stosowanym standardem.  

Prosto, szybko i bezbłędnie - STP?

Globalnym standardem wymiany płatniczej jest STP (z ang. Straight Through Processing) zapewniający przetwarzanie komunikatu płatniczego pomiędzy zleceniodawcą a beneficjentem w pełni automatycznie, bez jakiejkolwiek ingerencji pracownika banku (banku beneficjenta, banku zleceniodawcy czy też banków pośredniczących na drodze komunikatu płatniczego). Oczywiście efektywne funkcjonowanie standardu STP nie zależy jedynie od zachowania go przez instytucję rozliczeniową, ale może mieć miejsce tylko wtedy, gdy dodatkowo zgodnie ze standardem STP działają systemy bankowości elektronicznej oferowane przez banki swoim klientom. Obecnie jest to już jednak technologia powszechna. Wpisanie poprawnego kodu BIC oraz numeru rachunku w formacie IBAN na zleceniu przelewu zagranicznego jest podstawowym warunkiem, aby przelew ten został wykonany w pełni automatycznie i terminowo, zgodnie ze standardem STP, nie tylko w ramach systemu SWIFT. Dobrze zaprojektowany system bankowości elektronicznej nie powinien zezwalać klientowi na wysłanie zlecenia z niepoprawnym numerem IBAN lub BIC.  

Wracając do SWIFT... Jak to działa?

Każdy rodzaj usługi oferowanej przez SWIFT ma przyporządkowany określony rodzaj komunikatu płatniczego (MT, z ang. Message Type), który jest wymieniany przez banki w przypadku danego typu operacji finansowej. Każdy rodzaj komunikatu ma nieco inną postać (zawiera odmienną kombinację pól - określone informacje mogą być zapisywane jedynie w przeznaczonych dla nich polach).  

Dedykowanym rodzajem komunikatów płatniczych SWIFT dla przelewów zagranicznych są MT103 i MT103+ (dla płatności spełniających warunki STP). MT103 lub MT103+ jest wysyłany przez bank zleceniodawcy przelewu bezpośrednio do banku beneficjenta w celu poinformowania o drodze, szczegółach i beneficjencie płatności. Komunikat ten zawiera wszelkie niezbędne dane do zidentyfikowania operacji bankowej, datę waluty przelewu, kwotę przelewu oraz oryginalną kwotę płatności, walutę, nazwę i adres zleceniodawcy oraz banku zleceniodawcy, korespondentów, banku beneficjenta i beneficjenta (dla banków dodatkowo przesyłaną informacją są kody BIC), szczegóły płatności, opcję kosztową oraz ewentualne instrukcje specjalne (w wystandaryzowanej formie). Każda informacja jest przekazywana w dedykowanym dla niej polu komunikatu SWIFT, i tak np. dane o zleceniodawcy przesyłane są w polu 50. Komunikaty MT103 (MT103+) przesyłane z systemu SWIFT na życzenie klientów są często uznawane przez ich kontrahentów za potwierdzenie realizacji płatności.  

Opcje kosztowe

Kwota przelewu wraz z jego datą waluty przenoszona jest do pola 32A, podczas gdy oryginalna kwota płatności zawarta jest w polu 33B. Informacja ta jest o tyle istotna, że w przypadku opcji kosztowej dzielonej (tzw. SHA, czyli shared), gdzie koszty związane z przetworzeniem przelewu dzielone są pomiędzy beneficjenta i zleceniodawcę, lub opcji kosztowej BEN (wszystkie koszty z tytułu realizacji przelewu pokrywa beneficjent) kwoty te mogą się różnić - kwota w polu 32A może być mniejsza niż oryginalna kwota przelewu (pole 33B). Powyższe jest związane z tym, że przy opcji SHA zleceniodawca płaci prowizję  swojemu bankowi, a beneficjent opłaca prowizję bankowi beneficjenta płatności (prowizje mogą być naliczane osobnym księgowaniem na rachunku beneficjenta i pozostawiać kwotę wpływu nienaruszoną lub bank beneficjenta może pomniejszyć kwotę przychodzącego przelewu o prowizje i inne opłaty z nim związane). Korespondenci pobierają natomiast należne im prowizje z kwoty płatności, pozostałą część pieniędzy przesyłając dalej. W opcji kosztowej BEN prowizje pobierane są z kwoty przelewu przez wszystkie banki występujące na drodze płatności (płaci beneficjent). Istnieje jeszcze opcja kosztowa OUR, gdzie wszystkie koszty związane z przetworzeniem przelewu opłaca zleceniodawca płatności. W takiej sytuacji z rachunku zleceniodawcy płatności pobierana jest przez bank zleceniodawcy ryczałtowa prowizja uwzględniająca koszty banków pośredniczących oraz banku beneficjenta, które mogą się pojawić przy realizacji płatności. Do beneficjenta dociera natomiast nienaruszona kwota transferu. Opcja kosztowa jest elementem zlecenia przelewu zagranicznego wybieranym przez zleceniodawcę na etapie składania zlecenia. Oczywiście prowizje, jakimi bank zleceniodawcy obciąży jego rachunek z tytułu realizacji zlecenia w opcji kosztowej OUR, są większe niż w przypadku SHA czy BEN.  

Przelewowa inżynieria

W przypadku, gdy bank zleceniodawcy nie ma swojego rachunku w banku beneficjenta, musi skorzystać z usług swoich korespondentów. W tej sytuacji bank zleceniodawcy przesyła odpowiedni komunikat do swojego korespondenta, u którego prowadzi rachunek NOSTRO[*] w walucie przelewu zleconego przez klienta. Komunikaty te zawierają jedynie informacje na temat banku zleceniodawcy i banku beneficjenta oraz dane pozwalające na zidentyfikowanie transakcji. Komunikaty przesyłane w ramach sieci SWIFT są szyfrowane, a uczestnicy sieci mogą liczyć na wysoką jakość zabezpieczeń.

EuroELIXIR i STEP2

EuroELIXIR to system rozliczeń płatności w euro prowadzony przez Krajową Izbę Rozliczeniową (KIR SA). System umożliwia bankom rozliczanie płatności w euro, zarówno w kraju, jak i za granicą - dzięki połączeniu z systemem STEP2, którego właścicielem jest europejska izba rozliczeniowa EBA Clearing (z ang. European Banking Association - EBA) System STEP2 obejmuje kraje Europejskiego Obszaru Gospodarczego (z ang. European Economic Area - EEA), w skład którego wchodzą państwa członkowskie Unii Europejskiej oraz członkowie Europejskiego Zrzeszenia Wolnego Handlu (z ang. European Free Trade Area - EFTA). Od stycznia 2008 roku za pośrednictwem EuroELIXIR możliwe są również rozliczenia w ramach systemu SEPA (z ang. Single Euro Payments Area). Aktualną listę uczestników systemu EuroELIXIR, STEP2 i SEPA można znaleźć na stronie internetowej KIR SA.  

W proces realizacji płatności zagranicznych w ramach systemu EuroELIXIR i STEP2 jest zaangażowany Narodowy Bank Polski jako bezpośredni formalny uczestnik systemu STEP2 pełniący funkcję tzw. punktu wejścia (z ang. entry point) dla płatności przychodzących ze STEP2 do Polski. KIR SA jest podmiotem odpowiedzialnym za wysyłanie i odbieranie zleceń płatniczych w ramach systemu STEP2 w imieniu NBP.  

Kto stoi na bramce do tego klubu? - entry point

Punkt wejścia (z ang. entry point) to kategoria uczestnika systemu STEP2. W każdym europejskim kraju jest wyznaczony co najmniej jeden bank - bezpośredni uczestnik systemu STEP2 - który pełni funkcję odbiorcy i dystrybutora zleceń kierowanych do tego kraju za pośrednictwem STEP2 przez banki zagraniczne. Entry point obsługuje jednak wyłącznie te transakcje, które nie zostały zaadresowane do bezpośredniego lub pośredniego uczestnika STEP2. Systemy bankowe są tak zaprojektowane, aby rozpoznawać właściwy dla danego przelewu punkt wejścia po kodzie kraju zawartym w BIC banku beneficjenta przelewu.  

Pozostałe kategorie uczestników

Bank komercyjny może być uczestnikiem systemu EuroELIXIR jako uczestnik bezpośredni lub uczestnik pośredni (za pośrednictwem uczestnika bezpośredniego). Uczestnicy bezpośredni mają możliwość zgłaszania uczestników pośrednich, których płatności będą obsługiwali w ramach systemu EuroELIXIR. Wysyłanie i odbiór zleceń EuroELIXIR uczestników pośrednich odbywa się wyłącznie poprzez uczestników bezpośrednich, przy czym dany uczestnik pośredni może być obsługiwany tylko przez jednego uczestnika bezpośredniego.  

KIR SA odbiera z systemu STEP2 transakcje, których adresatami są banki niemające statusu bezpośredniego ani pośredniego uczestnika systemu, i kieruje je do tych banków. Dzięki temu każdy bank funkcjonujący w Polsce ma możliwość komunikowania się z systemem STEP2, nawet jeśli nie jest jego uczestnikiem, a uczestnicy systemu EuroELIXIR nie muszą się rejestrować w systemie STEP2 i unikają opłat związanych z członkostwem w tym systemie.  

W kolejnym artykule na temat przelewów zostaną omówione zagadnienia związane z sposobem rozliczania przelewów oraz bankowości elektronicznej.  

Przydatne linki:  www.swift.com,   www.kir.com.pl  

Mariusz Świderski

pracownik Banku Pekao SA, absolwent Uniwersytetu Warszawskiego, stypendysta General Electric Foundation i Institute of International Education.

[*] NOSTRO i LORO są to rachunki jednych banków utrzymywane w innych bankach. NOSTRO - rachunek naszego banku utrzymywany w banku zagranicznym lub innym banku krajowym, LORO - rachunek obcego banku utrzymywany w naszym banku.

Artykuł pochodzi z lutowego Biuletynu Euro Info 2010.

Jeżeli zainteresował Cię ten artykuł i jesteś przedsiębiorcą, to zapraszamy do bezpłatnej prenumeraty Biuletynu Euro Info.