Jak to działa

Przedsiębiorcy, którzy sprzedają towary lub usługi z odroczonym terminem płatności - czyli w kredycie kupieckim - powinni wkalkulować czas oczekiwania na płatność od kontrahenta w ustalonym terminie, ale też muszą się liczyć z możliwością opóźnień w spływie należności lub czasami z ich całkowitym brakiem. Problemy te może rozwiązać faktoring. Przedsiębiorca, korzystając z usługi faktoringowej, ma zapewnione płynne finansowanie dostaw do swoich odbiorców i nie musi czekać na termin płatności, jaki jest ustalony na fakturze. Faktoring polega na krótkoterminowym finansowaniu dostaw towarów i usług przez faktora (spółkę faktoringową lub bank) pośredniczącego w realizacji rozliczeń pomiędzy dostawcą (faktorantem) a odbiorcą. Faktor odkupuje od dostawcy bieżące należności wynikające z umów sprzedaży bądź świadczenia usług, a następnie zajmuje się ich odzyskaniem. Dostawca zaś, po przesłaniu firmie faktoringowej elektronicznej informacji o fakturze czy zestawienia faktur, otrzymuje zaliczkę na poczet finansowanych należności. Zaliczka wynosi najczęściej 80-90% wartości faktury brutto i w praktyce jest wypłacana w ciągu 1-2 dni. Pozostała część jest wypłacana po dokonaniu zapłaty przez odbiorcę. Dostawca otrzymuje zatem gotówkę, którą może przeznaczyć na dowolny cel. Co ważne, zachowane zostają dobre relacje pomiędzy nim a odbiorcą, który może wykorzystać korzystny dla niego dłuższy termin płatności (kredytując się kredytem kupieckim), a dostawca jest zabezpieczony przed ewentualnym brakiem terminowości swojego kontrahenta.

Rodzaje produktów faktoringowych

Jedną z ważniejszych cech faktoringu jest jego elastyczność. Produkty faktoringowe mogą przyjmować różne konstrukcje, a przedsiębiorcy powinni znaleźć wariant najlepiej odpowiadający specyfice ich działalności. W zależności od najistotniejszych kryteriów usługi faktoringowe przybierają następujące formy:

1. Ze względu na kryterium umiejscowienia ryzyka niewypłacalności kontrahenta - faktoring niepełny (zwany również niewłaściwym lub z regresem) lub faktoring pełny (zwany również właściwym lub bez regresu).

2. Ze względu na kryterium rynku docelowego - faktoring w obrocie krajowym lub faktoring w obrocie zagranicznym. 

3. Ze względu na kryterium powiadomienia kontrahenta o zawarciu umowy faktoringowej - faktoring jawny (otwarty) lub faktoring tajny.

4. Ze względu na kryterium momentu otrzymywania zapłaty za sprzedaną wierzytelność - faktoring wymagalnościowy lub faktoring zaliczkowy.

Kryterium umiejscowienia ryzyka niewypłacalności kontrahenta

Najbardziej znaczącym, wpływającym na funkcje spełniane przez usługę faktoringową, jest kryterium ulokowania ryzyka transakcji. Według tego kryterium faktoring przyjmuje postać faktoringu niepełnego lub faktoringu pełnego.

W faktoringu niepełnym przedsiębiorca korzysta z finansowania, a faktor zarządza wierzytelnością, lecz nie przejmuje ryzyka niewypłacalności kontrahenta (odbiorcy) i nie podejmuje się automatycznego windykowania niezapłaconej należności. W przypadku kiedy dłużnik nie spłaci w terminie całej wierzytelności, faktor ma prawo zwrotu wierzytelności i przenosi ją na klienta(faktoranta). Przedsiębiorca jest wtedy zobowiązany zwrócić wypłaconą wcześniej zaliczkę i czeka go proces odzyskiwania należności. Na szczęście faktorzy zapewniają często opcję poszerzenia usługi o pakiet windykacji. Przy tej konstrukcji produktu należności objęte faktoringiem zostają wykazane w bilansie i nie poprawiają wskaźników finansowych. Faktoring niepełny to wciąż najbardziej popularny na polskim rynku rodzaj tej usługi (ponad 2/3 udziału w rynku, zgodnie z danymi GUS za 2007 rok), choć z roku na rok jego znaczenie maleje.

W faktoringu pełnym przedsiębiorca korzysta z finansowania, a faktor zarządza wierzytelnością i przejmuje ryzyko niewypłacalności kontrahenta (odbiorcy). W razie braku zapłaty od kontrahenta faktor po umówionym okresie (tolerowany okres opóźnienia, czyli tzw. okres regresu) windykuje należność bezpośrednio od kontrahenta. Faktor nie dochodzi należności od dostawcy (swojego klienta), bo w tej usłudze nie następuje regres wierzytelności do klienta. Faktoring pełny łączy korzyści wynikające z zabezpieczenia ryzyka braku zapłaty, jak również finansowania należności. Firma korzystająca z tego rodzaju faktoringu uzyskuje poprawę struktury bilansu i wskaźników płynności, gdyż może wyksięgować należności z bilansu, zamieniając je na gotówkę. Obecnie następuje dynamiczny rozwój faktoringu pełnego, co jest szczególnie widoczne w przypadku transakcji zagranicznych.

Kryterium rynku docelowego

Przyjmując za podstawę kategoryzacji kierunek obrotu towarowego rozróżniamy faktoring krajowy lub faktoring zagraniczny (zwany również eksportowym). Obydwie formy usługi są zbudowane na zasadzie faktoringu pełnego bądź niepełnego. Faktoring krajowy to zdecydowanie częściej występująca w Polsce forma tej usługi (ok. 89% udziału w rynku), ale podobnie jak w przypadku faktoringu niepełnego, maleje jego udział w rynku. Największe wzrosty odnotowuje obecnie faktoring pełny, zagraniczny.

Kryterium powiadomienia kontrahenta o zawarciu umowy faktoringowej

Interesujący jest podział usług faktoringowych według kryterium powiadomienia kontrahenta o zawarciu umowy faktoringowej, w którym wyróżniamy faktoring tajny lub faktoring jawny. Podstawowa różnica wynika stąd, że kontrahent faktoranta jest bądź nie jest powiadomiony o fakcie objęcia umową faktoringową należnych od niego wierzytelności. W przypadku faktoringu tajnego kontrahent może być jedynie informowany o zmianie numeru konta, na które winien wnieść zapłatę należną faktorantowi, lub płatności dokonywane są na rachunek faktoranta, który zobowiązany jest zwrócić faktorowi inkasowane środki pieniężne.

Kryterium momentu otrzymywania zapłaty za sprzedaną wierzytelność

Ostatnim z wymienionych kryteriów wyodrębnienia form faktoringu jest moment otrzymywania zapłaty za sprzedaną wierzytelność. Czas, w którym dokonywana jest zapłata należna faktorantowi, pozwala wyodrębnić dwie formy - faktoring wymagalnościowy lub faktoring zaliczkowy.

W faktoringu wymagalnościowym faktor dokonuje płatności na rzecz faktoranta z tytułu wierzytelności dopiero w terminie płatności faktury lub w ustalonym okresie po terminie płatności. Istotą takiej formy jest to, że faktorantowi nie zależy na funkcji szybkiego finansowania, a jedynie na otrzymaniu zapłaty w dokładnie określonym czasie w przyszłości. Usługa jest przeznaczona dla przedsiębiorstw dysponującymi odpowiednimi zasobami finansowymi i dużą płynnością finansową, które chcą skorzystać z funkcji przejęcia przez faktora ryzyka niewypłacalności kontrahenta oraz przekazać czynności związane z zarządzaniem oraz inkasem wierzytelności do zewnętrznej, wyspecjalizowanej instytucji finansowej.

Faktoring zaliczkowy polega na zaliczkowym finansowaniu wierzytelności z przyszłym terminem zapłaty. Faktor dokonuje płatności na rzecz faktoranta w formie zaliczki przeważnie w okresie do 3 dni po otrzymaniu kopii faktury lub elektronicznej informacji o fakturze. Na polskim rynku dominuje faktoring zaliczkowy, z zaliczkami w wysokości 80-90% wartości wierzytelności. Pozostałą część faktorzy wypłacają w momencie spłaty wierzytelności przez kontrahenta.

Przedstawione powyżej różne rodzaje usługi faktoringowej w zależności od wybranego kryterium mogą wzajemnie się przenikać, tworząc ostateczny produkt faktoringowy odpowiadający potrzebom klienta. W praktyce usługa jest zestawiana w odpowiedni pakiet i łącząc poszczególne kryteria, występuje np. w formie faktoringu niepełnego, krajowego, jawnego, zaliczkowego lub faktoringu pełnego, zagranicznego, jawnego, wymagalnościowego. Klient, decydując się na określone rozwiązanie, chce mieć świadczoną usługę, która skutecznie rozwiąże problemy wynikające z udzielonego kredytu kupieckiego.

Faktoring pełny - rozwiązaniem kompleksowym

Ryzyko handlowe dla przedsiębiorstw sprzedających towary lub usługi w tzw. kredycie kupieckim (czyli z odroczonym terminem płatności) polega albo na braku zapłaty na skutek niewypłacalności prawnej odbiorcy, albo na przewlekłej zwłoce odbiorcy w wy  wiązywaniu się ze zobowiązań płatniczych. Jednym z lepszych rozwiązań w tym przypadku jest ubezpieczenie należności, ponieważ zabezpiecza nas to przed powyższymi sytuacjami, na których wystąpienie po stronie odbiorcy dostawca nie ma najmniejszego wpływu. Bankructwo odbiorcy to zdarzenie, którego nie można prognozować, nie mając dostępu do jego bieżących danych finansowych. Podobnie nierzetelność kontrahentów to zachowanie, którego nie da się wyczytać nawet z bilansu lub rachunku wyników klienta.

• Drugim problemem, którego geneza tkwi w samym kredytowaniu sprzedaży, a także opóźnionym spływie należności, jest ryzyko zachwiania płynności finansowej i kłopoty z krótkoterminowym finansowaniem działalności firmy. Przedsiębiorstwo zmuszone jest szukać dodatkowych źródeł finansowania, np. poprzez zaciągnięcie kredytu obrotowego, pożyczki lub innych zewnętrznych form finansowania. Faktoring pełny (bez regresu), obejmujący przejęcie ryzyka niewypłacalności odbiorcy, jest właśnie narzędziem, które pozwala rozwiązać oba problemy.
• Problem ryzyka handlowego minimalizuje funkcja ochronna faktoringu pełnego, zabezpieczając przed stratami spowodowanymi brakiem spłaty należności. Funkcja ta jest realizowana przez ubezpieczenie należności gwarantowane przez ubezpieczyciela, z którym współpracuje firma faktoringowa. Dzięki umowie z ubezpieczycielem (bezpośredniej lub przez umowę faktoringową) należności klienta są zabezpieczone, więc na skutek niewypłacalności prawnej odbiorcy lub przewlekłej zwłoki w zapłacie przedsiębiorca nie musi się obawiać ryzyka nieodzyskania należności.

 Problem płynności finansowej rozwiązuje druga funkcja faktoringu pełnego - finansowanie.

Zgodnie z opisem działania przedstawionym na wstępie artykułu, klient otrzymuje od faktora zaliczkę na poczet finansowanych należności. W razie braku zapłaty lub niewypłacalności dłużnika nie następuje regres wierzytelności do klienta, gdyż ryzyko handlowe przejmuje faktor lub ubezpieczyciel należności, z którym współpracuje faktor. Oznacza to, że nawet w sytuacji upadłości odbiorcy, gdy faktor nie jest w stanie zakończyć pomyślnie windykacji czy dalszej egzekucji roszczeń, zaliczka wypłacona wcześniej klientowi pozostaje w całości u niego.   

Jarosław Jaworski

Autor jest prezesem Coface Poland Factoring Sp. z o.o.

Faktoring w Coface [więcej]

Artykuł został opublikowany w lutowym Biuletynie Euro Info 2009. Jeżeli zainteresował Cię ten artykuł zapraszamy do prenumeraty Biuletynu Euro Info.