W pojawiających się coraz częściej opiniach zarówno teoretyków, jak i praktyków biznesu[1] nowa epoka gospodarcza (z którą przyszło się zmierzyć również polskim firmom) będzie charakteryzowała się częstymi, nieprzewidzianymi i prawdopodobnie gwałtownymi zdarzeniami (nazwanymi przez autorów „turbulencjami"). Funkcjonowanie w takich warunkach będzie z kolei wymuszało na przedsiębiorcach przyjęcie nowych metod działań.

Działalność firm w czasach recesji
Dotychczas przedsiębiorstwa w okresie recesji najczęściej stosowały sprawdzone metody, tzn. ograniczały koszty, wstrzymywały się z inwestycjami, prowadziły zachowawczą politykę kadrową. W taki też sposób zachowały się badane firmy. 49% z nich w reakcji na kryzys zaczęło przede wszystkim ograniczać koszty - zarówno te związane z bieżącą działalnością (wydatki na telefon, internet), jak i te o charakterze długofalowym - między innymi inwestycje.

Ponadto prawie połowa badanych firm zadeklarowała, że również w najbliższym czasie nie planuje podejmować działań, które mogłyby być odpowiedzią na kryzys, a jeśli już się na nie zdecyduje, to będą one miały na celu wprowadzanie oszczędności.

Takie zachowawcze działania jeszcze do niedawna przynosiły firmie korzyści, jeśli nie wymierne, w postaci zwiększenia przychodów, to przynajmniej pozwalające na przetrwanie w trudniejszych gospodarczo okresach.

Dzisiaj - jak twierdzą eksperci - te metody nie tylko nie przyniosą oczekiwanych pozytywnych efektów, ale wręcz mogą się okazać szkodliwe. Pozwolą na powstanie bądź wzmocnienie konkurencji, samą zaś firmę pozbawią możliwości rozwoju i ekspansji (chociażby przez przejmowanie rynków, klientów czy partnerów przez zdeterminowanych konkurentów).

Wśród badanych firm niewiele wykazało się pożądaną postawą aktywną - około 20% postanowiło szukać nowych rynków (branż, klientów), zaledwie 11% zintensyfikowało reklamę czy działania promocyjne. Jeszcze mniej przedsiębiorców (tylko 19%) planuje wykazać się podobną aktywnością w bieżącym roku.

Strategie rozwoju firmy
W opinii ekspertów, współczesne wyzwania dla przedsiębiorców to między innymi zmiana sposobu myślenia na temat wizji i zasad funkcjonowania firmy, który będzie uwzględniał konieczność elastycznego dopasowania strategii do zmiennych warunków rynkowych. Jednakże, aby było to możliwe, w firmie przede wszystkim musi być jasna wizja funkcjonowania i rozwoju. Wyniki badania pokazały, że choć właściciele firm z sektora MSP zdają sobie sprawę, że do przetrwania i rozwoju niezbędne jest posiadanie takiej wizji, to w rzeczywistości funkcjonowanie ich przedsiębiorstw skoncentrowane jest w dużej mierze na bieżącej działalności.

W ciągu ostatnich trzech lat firmy (niecałe 40%) rozwijały swoją działalność głównie poprzez obsługę nowych grup klientów czy wprowadzenie nowych produktów i usług. Ponad jedna trzecia przyznała, że w tym czasie nie wprowadziła żadnych zmian o charakterze strategicznym, takich jak na przykład dywersyfikacja rynkowa, zakup licencji czy zawiązywanie partnerstwa. Plany strategiczne, o ile istnieją (ich posiadanie deklaruje 46% badanych), mają zazwyczaj charakter ogólny i nie są oparte na solidnej analizie słabych i mocnych stron firmy. Za strategię jest uważane określenie raczej samej wizji działania niż mierzalnych celów.

Zdecydowana większość firm (98%), które nie mają określonej wizji swojej działalności w żadnej formie, nie potrafiła podać powodu takiego stanu rzeczy. Jest to dość zaskakujący wniosek, który daje sporo możliwości interpretacyjnych. Autorzy raportu zasugerowali, że jedną z przyczyn może być niewystarczający stopień umiejętności menedżerskich.

Firmy, które nie mają sprecyzowanej wizji funkcjonowania i rozwoju, nie przywiązują też dużej wagi do działań ukierunkowanych na długookresową konkurencyjność przedsiębiorstwa, takich jak działania inwestycyjne (w ciągu ostatnich 3 lat zaledwie 17% przedsiębiorstw przeprowadziło inwestycje) czy rozwój technologiczny (13%). Jeszcze mniej firm (16%) planuje przeprowadzenie inwestycji w roku 2010. Tylko 11% deklaruje wprowadzenie nowych technologii, a zaledwie 4% myśli o realizacji projektów, które mogłyby poprawić ich konkurencyjność. Przy poszukiwaniu nowych pracowników przedsiębiorcy przede wszystkim zwracają uwagę na takie cechy, jak: pracowitość (88%), uczciwość (72%), rzadziej na kreatywność (50%) czy innowacyjność (31%). Zainteresowanie kandydatami posługującymi się językami obcymi deklarowało zaledwie 32% respondentów. Taka postawa może stanowić zagrożenie dla funkcjonowania firmy, gdyż zarówno przemyślane i przeprowadzone działania inwestycyjne, jak i dobrze wykwalifikowana kadra są czynnikami, które mają wpływ na konkurencyjność firmy.

Nie oznacza to, że firma powinna się skupić wyłącznie na działaniach strategicznych. Planowanie krótkoterminowe, czyli działania bieżące, są również niezmiernie istotne. To one zapewniają doraźne zyski, jednakże przedsiębiorcy powinni mieć świadomość, że to planowanie długoterminowe pozwala na utrzymanie się na rynku. 

Zarządzanie sytuacją kryzysową
Przedsiębiorcy, zapytani o opinię na temat zarządzania strategicznego w tak specyficznym momencie, jak okres kryzysu czy też spowolnienia gospodarczego, nie udzielili jednoznacznej odpowiedzi. Część przedsiębiorców (prawie 20%) uważa, że działanie w oparciu o sformalizowaną strategię utrudniłoby funkcjonowanie, podczas gdy inni (ok. 40%) są przekonani, że to właśnie jasno sprecyzowany plan jest najlepszym rozwiązaniem w czasach kryzysu.

Zastanawia i niepokoi fakt, że w większości firm zauważalny jest brak przygotowania na zawirowania rynkowe. 72% badanych nie ma zdefiniowanych procedur określających sposób postępowania w razie wystąpienia sytuacji kryzysowych. Źródeł ryzykownego zachowania należy szukać w ogólnym schemacie zarządzania w polskich firmach. Brak koncentracji na celach długofalowych, nieprzywiązywanie wagi do formułowania strategii ogólnej przekładają się na brak strategii zarządzania ryzykiem i sytuacją kryzysową.

Wnioski z badania
Firmy, w opinii realizatorów badania, mimo że dostrzegły kryzys, w dużej mierze nie postarały się o wyciągnięcie wniosków dotyczących długofalowego rozwoju. Ponadto większość przedsiębiorców z sektora MSP nie widzi bądź nie docenia jeszcze korzyści płynących z precyzowania i określania celów (zwłaszcza tych długookresowych) oraz strategii działania. Może to doprowadzić do poważnych problemów w budowie długotrwałej przewagi konkurencyjnej, zwłaszcza w dynamicznie zmieniającym się otoczeniu rynkowym.

Jak zauważają autorzy badania, kryzys może nawet pełnić rolę stymulującą w rozwoju firmy, ale tylko wówczas, gdy przedsiębiorcy są świadomi, jak ważne jest posiadanie mocnych filarów rozwoju (w tym m.in. planowania długofalowego), które pozwalają firmom nie tylko przetrwać w czasie trudniejszym gospodarczo, lecz także w nim się rozwijać. W dobrze zarządzanej firmie sytuacja kryzysowa może się wiązać z nowymi możliwościami, które należy odnaleźć i wykorzystać

Wyniki badania wskazują, że polskie firmy skupiły się (nawet bez większego trudu) na przetrzymaniu kryzysu przez tradycyjne, doraźne działania. Nie do końca natomiast dopasowały strategię czy sposób funkcjonowania do innych warunków.

Tło badania
Źródeł kryzysu gospodarczego należy szukać na amerykańskim rynku finansowym. Już w 2007 roku pojawiły się niepokojące sygnały, a potem kłopoty związane z inwestycjami w ryzykowne instrumenty finansowe zaczęły narastać. W 2009 roku kryzys gospodarczy był już zjawiskiem ogólnoświatowym. W tym niespokojnym okresie zostało przeprowadzone badanie, którego celem było zebranie danych na temat postaw, wiedzy i planów polskich przedsiębiorców z sektora MSP dotyczących zarządzania strategicznego i procesów inwestycyjnych z uwzględnieniem zaistniałej sytuacji gospodarczej.

W kwietniu 2010 roku (czyli w momencie, kiedy pojawiły się optymistyczne prognozy, że kryzys dobiega końca) zostało przeprowadzone badanie aktualizacyjne. Wyniki pokazały, że przedsiębiorcy zaczynają się oswajać z trudniejszą rzeczywistością gospodarczą i dla 63% badanych kryzys to „trudny czas dla firmy, ale trzeba szukać rozwiązań, aby sobie w nim poradzić", 12% ma świadomość, że kryzys może być szansą, którą można wykorzystać do rozwoju przedsiębiorstwa. Jednakże dla co czwartej firmy najistotniejsze wydaje się przetrwanie. Więcej przedsiębiorców niż w 2009 roku (prawie 55%) zadeklarowało posiadanie strategii, a przynajmniej pewnych jej elementów.  

Niemniej jednak pozostały pytania, na które warto odpowiedzieć. Jaka jest przyczyna nieposiadania strategii? Czy wynika ona z braku możliwości, środków czy narzędzi, a może z braku zrozumienia potrzeby czy wręcz konieczności jej posiadania? Jakie działania można podjąć, aby zachęcić firmy do budowania długookresowych strategii? W jaki sposób edukować polskich przedsiębiorców, aby mieli świadomość, jakie duże znaczenie ma strategia dla funkcjonowania ich firm? Jak promować doradztwo strategiczne, które pomoże firmom tak funkcjonować, aby z jednej strony minimalizować ryzyko, z drugiej zaś - wykorzystywać potencjalne szanse?

Przedstawione wnioski i wypływające z nich pytania skierowane są do szerokiego grona odbiorców. Adresatami są zarówno administracja rządowa, samorządowa, instytucje otoczenia biznesu, instytucje naukowe, jak i dziennikarze czy firmy doradcze.

Sami przedsiębiorcy też powinni dokładniej przyjrzeć się roli, jaką pełnią w gospodarce i społeczeństwie, zrozumieć potrzebę edukacji w tym zakresie i aktywnie dążyć do zmian, które mogą mieć istotny wpływ na ich konkurencyjność rynkową (co w rezultacie przełoży się także na tak ważny, deklarowany dla nich cel, jakim jest zwiększenie przychodów).

Maja Wasilewska
Sekcja Badań i Analiz
Zespół Przedsiębiorczości
Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości
e-mail: maja_wasilewska@parp.gov.pl

Projekt badawczy został zrealizowany na zlecenie Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości przez Pentor Research International SA. Projekt jest współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki.
 
Przypisy:
[1] Por. Philip Kotler, John A. Caslione - „Chaos, zarządzanie i marketing w erze turbulencji" MT Biznes, Warszawa 2009.

Jeśli widzisz błąd w artykule, prosimy o e-mail'a na adres een (at) parp.gov.pl  

Artykuł pochodzi z październikowego Biuletynu Euro Info 2010.