Zdolność sądowa oznacza, poza możliwością składania pozwu, także uprawnienie do aktywnego działania przed sądem: składania wniosków dowodowych, przedstawiania sądowi dokumentów oraz odwołania się w razie zapadnięcia niekorzystnego orzeczenia.

§ 1 Naruszenie praw przez innego przedsiębiorcę

Ustawodawca, doceniając znaczenie i specyfikę obrotu gospodarczego, wprowadził do postępowania cywilnego pojęcie „spraw gospodarczych”.

Sprawa gospodarcza to pewien problem, spór wynikający z wzajemnych stosunków łączących przedsiębiorców, który normuje prawo cywilne. To właśnie prawo cywilne określa np., jakie są konsekwencje zawarcia przez podmioty gospodarcze umowy sprzedaży, zlecenia, umowy o świadczenie usług czy umowy agencyjnej.

Przedmiotem sprawy gospodarczej może być także czyn niedozwolony. Jest to każde zachowanie lub zaniechanie, które powoduje u przedsiębiorcy szkodę. Przykładowym czynem niedozwolonym jest zbyt długie przechowywanie towaru przez właściciela magazynu i wyrządzenie tym samym szkody, np. zepsucie zamówionej dostawy hiszpańskich pomarańczy.

W sprawach gospodarczych mogą występować jedynie przedsiębiorcy. Ogólnie mówiąc, sądom gospodarczym podlega każdy podmiot dopuszczony do prowadzenia działalności gospodarczej. Są to osoby fizyczne, osoby prawne, spółki prawa handlowego oraz wspólnicy spółki cywilnej.

Od powyższej zasady przepisy kodeksu postępowania cywilnego przewidują wyjątki. Dział IVa KPC wyłącza z kręgu przedsiębiorców osobę fizyczną, która prowadzi działalność gospodarczą osobiście, ale zarobek z takiej działalności stanowi jedynie jej dodatkowy dochód. Sprawą gospodarczą nie będzie także spór między przedsiębiorcą a rolnikiem indywidualnym. Działalność w zakresie wytwórczości, produkcji roślinnej, zwierzęcej, ogrodnictwa, sadownictwa nie jest działalnością gospodarczą w rozumieniu powyższych przepisów. Innymi słowy, producent przetworów spożywczych nie może rozstrzygać w sądzie gospodarczym sporów wynikających z zawartej z rolnikiem umowy dostawy.

Stronami sprawy gospodarczej mogą być więc jedynie przedsiębiorcy. Sprawa gospodarcza może dotyczyć tylko kwestii wynikającej z prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. Nie będzie sprawą gospodarczą spór przedsiębiorców o podział wspólnej nieruchomości, w której nie prowadzą działalności Taką sprawą nie będzie także spór cywilny o jakąkolwiek kwestię niezwiązaną bezpośrednio z działalnością gospodarczą stron.

Do spraw gospodarczych zalicza się ponadto:

• sprawy ze stosunku spółki (art. 479¹ §2 pkt 1 KPC),
• sprawy przeciwko przedsiębiorcom o zaniechanie naruszenia środowiska (art. 479¹ §2 pkt 2),sprawy o uznanie postanowień umownych za niedozwolone (art. 479¹ §2 pkt 4).

  Sądem rozstrzygającym sprawy gospodarcze jest generalnie sąd okręgowy. Jednak art. 479³ §2 pkt 1 KPC wskazuje, że wyjątkowo właściwy dla rozstrzygnięcia sporu, którego przedmiot ma wartość poniżej 100 000 zł, jest sąd rejonowy.

  Sprawy gospodarcze rozpatrywane przez sąd okręgowy bądź rejonowy mogą być rozstrzygane w postępowaniu nakazowym lub upominawczym. Postępowanie nakazowe to takie postępowanie sądowe, w którym powód (np. przedsiębiorca w sprawie gospodarczej) upomina się przed sądem o roszczenie pieniężne, które jest potwierdzone posiadanym dokumentem urzędowym. Może to być też rachunek zaakceptowany przez dłużnika (np. faktura podpisana przez innego przedsiębiorcę) albo wezwanie do zapłaty, co do którego dłużnik wydał oświadczenie pisemne, że je akceptuje.

  W postępowaniu nakazowym można także dochodzić roszczeń wynikających z weksla.

  Postępowanie upominawcze to z kolei taki tryb, w którym sąd wystawia nakaz zapłaty przysługującego powodowi roszczenia pieniężnego. Nie musi więc w trybie upominawczym istnieć tak oczywisty dowód roszczenia jak w trybie nakazowym.

  Właściwym miejscowo do rozstrzygania spraw gospodarczych jest wyodrębniony wydział gospodarczy sądu okręgowego lub rejonowego (w zależności od wartości przedmiotu sporu). Jest to sąd właściwy dla okręgu/rejonu, w którym zamieszkuje pozwany przedsiębiorca – osoba fizyczna lub ma siedzibę pozwana spółka. W sprawach o wykonanie umowy, jej rozwiązanie lub unieważnienie pozew może być złożony do sądu właściwego dla miejsca wykonania umowy. Możliwość wyboru sądu odnosi się również do spraw o odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy .

  Podobnie jest w sprawach o zawarcie umowy, ustalenie jej treści lub zmianę umowy, tu przedsiębiorca może wytoczyć powództwo w miejscu wykonania umowy.

  Od 5 lutego 2005 r. roszczenia majątkowe przeciwko przedsiębiorcy mogą być także kierowane w miejscu siedziby zakładu, o ile roszczenie pozostaje w związku z tym konkretnym zakładem (np. hurtownią, sklepem). W przypadku roszczenia o naprawienie szkody spowodowanej czynem niedozwolonym można je wnieść w okręgu, w którym taki czyn nastąpił.

  Przedsiębiorca, który zgłasza roszczenie dotyczące nieruchomości (np. jej własności, praw rzeczowych itd.), musi dokonać tego w sądzie właściwym dla położenia tej nieruchomości.

  Sąd zobowiązany jest, aby sprawa gospodarcza została zakończona w terminie 3 miesięcy od dnia złożenia pozwu. Sprawy o zawarcie umowy, jej zmianę, rozwiązanie lub ustalenie jej treści powinny być rozstrzygane w pierwszej kolejności.

  W sprawach cywilnych (nie tylko gospodarczych) przedsiębiorca będący osobą fizyczną może występować w procesie samodzielnie. Może także udzielić pełnomocnictwa adwokatowi, radcy prawnemu, a także rodzicom, małżonkowi, rodzeństwu, dzieciom. Pełnomocnikiem osób prawnych i jednostek przedsiębiorcy może być także pracownik. Udzielone pełnomocnictwo może upoważniać do zastępowania przedsiębiorcy w całym postępowaniu lub jedynie do dokonania konkretnych czynności (np. zgłaszania dowodów, wniesienia odwołania).

  § 2 Naruszenie praw przedsiębiorcy przez inne podmioty

  Poza sprawami gospodarczymi przedsiębiorca może dochodzić swoich praw wobec podmiotów, które nie mają statusu przedsiębiorcy.

  Do tego celu służy postępowanie przed sądem cywilnym. Rozstrzyga się tutaj wszelkie sprawy wynikające ze stosunków cywilnych. Rozstrzygnięcia sądu mogą zapadać w trybie postępowania zwyczajnego lub, jeśli zachodzą konieczne warunki, także w tzw. trybach odrębnych. Do najważniejszych postępowań odrębnych, z punktu widzenia przedsiębiorcy, należą opisane już postępowania nakazowe i upominawcze. Ponadto są to także: postępowanie uproszczone oraz postępowanie z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych.

  Do rozstrzygania w postępowaniu uproszczonym należą sprawy o roszczenia wynikające z zawartych umów, pod warunkiem że wartość takiego roszczenia nie przekracza 10 000 zł. W tym postępowaniu mogą być także rozpatrywane roszczenia skierowane przeciwko przedsiębiorcom wynikające z rękojmi bądź gwarancji, o ile nie przekroczą wskazanej sumy. Sprawy cywilne w postępowaniu uproszczonym rozstrzygają – z zasady – sądy rejonowe właściwe dla siedziby lub miejsca zamieszkania pozwanego.

  § 3 Szkoda wyrządzona przestępstwem

  Przedsiębiorca może zostać pokrzywdzony również w wyniku przestępstwa. Szkoda materialna może powstać np. w wyniku kradzieży towaru, włamania do zakładu czy sklepu albo rozboju. Zdarza się, że zatrudniony pracownik podbiera pieniądze z kasy lub korzystając z telefonów firmy, generuje olbrzymie rachunki telefoniczne.

  W opisanych przypadkach główną inicjatywę w ukaraniu winnego przejmuje oskarżyciel publiczny. Pokrzywdzonemu przedsiębiorcy oprócz ewentualnej satysfakcji z ukarania sprawcy przestępstwa pozostaje również możliwość ubiegania się o materialne zadośćuczynienie za doznaną szkodę.

  Przedsiębiorca i każdy inny podmiot może w postępowaniu karnym skierowanym przeciwko sprawcy przestępstwa wystąpić z powództwem cywilnym (art. 62 KPK). Powództwo cywilne w procesie karnym to roszczenie o naprawienie szkody spowodowanej popełnionym przestępstwem.

  Jeżeli więc, przykładowo, sklep przedsiębiorcy został okradziony, to właściciel może żądać od sądzonego włamywacza odszkodowania równego sumie strat, które poniósł właściciel sklepu, zakładu itd. Do takiej sumy zalicza się wartość skradzionego towaru, pieniędzy, wartość szkód (wybitych szyb) itd.

  Warunkiem koniecznym jest, aby roszczenie majątkowe było związane z przestępstwem. Oznacza to, że szkoda musiała powstać w wyniku czynu przestępczego. Przykładami szkody spowodowanej przestępstwem są rozbita szyba, zniszczony alarm, wysoki rachunek telefoniczny, skradziony towar lub kwota pieniędzy przeznaczona na haracz.

  Wniosek o odszkodowanie należy zgłaszać pisemnie zaraz po rozpoczęciu sprawy karnej. Sąd może odmówić przyjęcia powództwa cywilnego i na taką decyzję nie przysługuje zażalenie.

  Przedsiębiorca może skorzystać wówczas ze zwykłego postępowania przez sądem cywilnym.

  Powództwo cywilne w procesie karnym jest uznane w całości lub części jedynie w razie skazania sprawcy przestępstwa bądź warunkowego umorzenia postępowania. W sytuacji, kiedy sąd karny nie dopuści powództwa lub pozostawi je bez rozpoznania (nie ma na to żadnego środka odwoławczego), można w terminie 30 dni zgłosić temu sądowi, aby przekazał sprawę do sądu cywilnego. Za moment wniesienia pozwu uważa się wtedy dzień złożenia pozwu w postępowaniu karnym.

  Aktualizowała: Katarzyna Kornosz, EIC Warszawa

  7.03.2006